اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی 

طبق قانون نیجر، آموزش حق همه مردم است و دولت آموزش را برای کودکان 4 تا 18 سال الزامی کرده است. آموزش، بدون در نظر گرفتن سن، جنس، طبقة اجتماعی، نژاد، قوم یا دین و مذهب، حق همه است (مادة 8). آموزش در نیجر رایگان است و وزارت آموزش پایه و سوادآموزی، وزارت آموزش میانی، عالی، میانی و فنّاوری، و از 2007م؛ وزارت آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای، عهده‌دار ادارة نظام آموزش و تعلیمات رسمی و غیررسمی هستند. از 2010م، وزارت آموزش ملی؛ وزارت آموزش میانی، عالی و پژوهش‌های علمی؛ و وزارت آموزش حرفه‌ای و سواد‌آموزی، مسؤلیت آموزش را برعهده گرفته‌اند. طبق قانون 2010م، وزارت آموزش حرفه‌ای و سوادآموزی، با همکاری وزارتخانه‌های مربوط، موظف به اجرای سیاست ملی در مورد آموزش حرفه‌ای و سواد‌آموزی مطابق با جهت‌گیری‌های تعیین‌شده ازسوی شورای عالی احیای دموکراسی شده است (International Bureau of Education, 2011, pp. 2-3).

     در 2010م، وزارت آموزش حرفه‌ای و سواد‌آموزی این اختیارات را داشته است: تعیین، اجرا، پیگیری و کنترل دقیق سیاست و راهبرد‌های ملی در زمینة آموزش فنی‌وحرفه‌ای، آموزش و سواد‌آموزی، اجرا و به‌کارگیری قانون در آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای، آموزش و سوادآموزی سطوح پایه (کارگر) و متوسط (فن‌وررز).

     هدف اصلی و کلی آموزش در نیجر، ارتقای سطح توانایی افراد، از‌طریق ترویج آموزش سازماندهی‌شده از همان سطوح ابتدایی و اولیه تا عالی و رشد و توسعة کشور است. آموزش ابتدایی در نیجر، از اهمیت بسیاری برخوردار است؛ زیرا دولت قصد دارد از این طریق بی‌سوادی را ریشه‌کن کرده، ملت را از رفاه اقتصادی بهره‌مند سازد. دولت نیجر امیدوار است میزان بی‌سوادی را کاهش داده، حتی آن را به‌طور کامل، از بین ببرد؛ علاوه‌براین، مراکز آموزش عالی نیز با فراهم آوردن امکان تحصیل جوانان، استعدادهای پنهان آنها را بارور و شکوفا می‌سازند (www.nigerconsulateuk.org).

     طبق قانون، تربیت مدیران باصلاحیت و توانمند برای بخش‌های عمومی و خصوصی و تربیت مدیران ارشدی که بتوانند نقش معناداری در خلق و رشد تفکر و علم دانشگاهی ایفا کنند، از اهداف مؤسسه‌های آموزش عالی است. افزون‌براین، تربیت دانشجو، با آموزش‌های اساسی و پیاپی، در زمینه‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی و حرفه‌ای، پژوهشی اساسی علمی و کاربردی و انتشار نتایج آن، به‌ویژه در رابطه با نیازهای کشور، پرورش هویت فرهنگی و وجدان ملی و افریقایی و توسعة همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی نیز از‌جمله رسالت‌های این مؤسسه‌ها هستند (Ministère des Affaires Étrangères et du Développment International, 2014, p. 1).

ساختار نظام آموزشی

آموزش پیش‌دبستانی (کودکستان) که در 1977م در نیجر به رسمیت شناخته شده است، یک دورة سه‌ساله است که در این دوره کودکان 4 تا 6 سال در سه نوع مؤسسه عمومی، خصوصی و مراکز فعالیت‌های جمعی، پذیرفته می‌شوند. دوسوم این کودکان، به مؤسسه‌های عمومی و دیگران به دو مؤسسة دیگر می‌روند. (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 14).

     از آغاز ژوئن 1998 آموزش پایه، شامل پیش‌دبستانی، دورة پایة اول و پایة دوم است (ماده 17). دورة پایة اول، شش سال طول می‌کشد و کودکان از شش تا هفت‌سالگی در آن ‌پذیرش می‌شوند. دانش‌آموزان پس از گذراندن این دوره، گواهی پایان تحصیلات پایة اول یا گواهی تحصیلات ابتدایی فرانسوی- عربی دریافت می‌کنند. آزمون ورودی، برای دوره بعدی، در سال ششم و براساس دروسی برگزار می‌شود که دانش‌آموزان گذرانده‌اند و آنان که شایستگی بیشتری دارند به دوره بالاتر راه می‌یابند. تعداد دانش‌آموزان در پایة یک از 210000 در 1979م به 1901115 در 2010م افزایش یافته است (International Bureau of Education, 2011, pp. 8-9; The World Bank, 2014, p. 43).

     پایة دوم (کالج) که به مدت چهار سال طول می‌کشد، به گروه سنی 11 تا 13 سال اختصاص دارد و پس از چهار سال به دانش‌آموز گواهی‌نامة سیکل اول داده می‌شود (Unesco, 2014).

     دارندگان گواهی دورة نخست آموزش (یا دارندگان گواهی تحصیلات پایة دوم، براساس قانون گرایش تحصیلی) می‌توانند وارد دوره متوسطه شوند. این دوره که سه سال طول می‌کشد مرکب از مجموعه‌ای از آموزش‌های عمومی و همچنین آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای است. آموزش میانی (یا آموزش سطح دو) با دریافت دیپلم متوسطه پایان می‌یابد. شمار دانش‌آموزان دورة متوسطه در نیجر، از 17000 نفر در 2001م به 33000 نفر در 2010م رسیده است (International Bureau of Education, 2011, p. 9; Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 25).

     دانشکده عالی آموزشگران، مرکز تربیت و بازآموزی آموزشگران دورة پایة اول است. این دانشکده‌ها، دارندگان گواهی‌نامة دورة نخست متوسطه و دارندگان دیپلم متوسطة عمومی را می‌پذیرند و آنها پس از دو سال تحصیل در دانشکده، می‌توانند در دورة پایة اول تدریس کنند. پس از دوره متوسطه، آموزش عالی قرار دارد.

آموزش غیررسمی

این آموزش‌ها در مراکز ذیل داده می‌شوند:

- مراکز سوادآموزی و آموزش بزرگسالان. این آموزش در سه گروه آموزشی، به‌مدت سه تا نُه ماه و در سه بخش است:

- مراکز سوادآموزی و آموزش بزرگسالان، مدارس مذهبی؛

- مراکز آموزش مشارکتی؛

- سازمان‌های گوناگون آموزشی غیر‌رسمی (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 4)

     این آموزش‌ها، باید به اهداف آموزش پایه شامل شناخت، معرفت، توانایی و رفتاری که فرد طی زندگی خود از راه تجربه و ارتباط با محیط و جامعه کسب می‌کند، پاسخ دهند، که راه‌های اصلی آن، خانواده، جامعه، گروه‌های اجتماعی، رسانه‌های گروهی و ارتباط جمعی، و فعالیت‌های مشارکتی دیگر است.

آموزش خاص

رسالت این نوع آموزش، آموزش یا بازآموزی و تربیت شهروندان معلول جسمی و ذهنی، با هدف تسهیل ورود آنها به جامعه است. این آموزش را مؤسسه‌های خاص معلولان جسمی و ذهنی و مراکز بازآموزی جوانان بزهکار عرضه می‌کنند (Unesco, 2014).

آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای

امکانات و کادر آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای (3 مدرسه عالی حرفه‌ای، 11 مرکز آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای) چندان رشد و توسعه نیافته است. تعداد اعضای آن از 2457 نفر در 2007م به 3090 نفر در 2011م و تعداد مراکز آن از 12 عدد به 17 عدد افزایش یافته است.

     برای بیش از هزار کارآموز بالقوة غیررسمی، تعداد اعضای آن از دویست نفر در 2000م به 13752 نفر در 2011-2010م، افزایش یافته است. امکانات آموزش و کارآموزی آن نیز دربرگیرنده مراکز مهارت‌آموزی در توسعه اجتماعات از 19 مرکز در 2010م به 54 مرکز در 2012م، دو مرکز خدمات مشارکت ملی، و مرکز چرم و بازرگانی نیجر افزایش یافته است. بیش از نیمی از 76 مرکز خصوصی، در نیامی واقع است (The World Bank, 2014, p. 44).

ساختارهای مشورتی در مورد آموزش

در چهارچوب نظام جدید آموزشی نیجر سه سطح مشاوره، گردهمایی و تصمیم‌گیری در موضوع راهنمایی و ادارة نظام آموزشی پیشنهاد شده است: مشاور ملی آموزش، مشاور منطقه‌ای آموزش، مشاور زیرمنطقه‌ای آموزش.

     اقداماتِ مؤثر انجام‌گرفته در حوزة آموزش، زمینة قانونی اجرای آن را تکمیل و کمک فراوانی به توسعة آموزش برای همة مردم نیجر می‌کند؛ از‌جمله ایجاد پایگاهی فنی در نیجر برای تشویق دختران به تحصیل.

     اهداف این پایگاه به‌شرح ذیل است:

- تضمین تکیه‌گاهی فنی برای وزارت آموزش ملی، در تلاش برای گسترش دسترسی همة کودکان نیجر به خدمات آموزشی بدون در نظر گرفتن جنسیت؛

- هماهنگ کردن همة فعالیت‌ها و اقدامات ابتکاری در این زمینه، برای بهبود تحصیل دختران (Unesco, 2014).

آموزش عالی

آموزش عالی عمومی در پنج دانشگاه عمومی عرضه می‌شود که عبارت‌اند از: عبدو مؤمنی در نیامی، زیندر، مَرادی، تاهوآ و اسلامی سای و مؤسسه‌های عمومی آموزش عالی تحتِ نظارتِ دو وزارتخانه مختلف مانند مؤسسه آموزش فنّاوری اطلاعات و ارتباطات، مؤسسه ملی جوانان و ورزش، دانشکده بهداشت عمومی، دانشکده مدیریت و قضاوت، مدرسه معدن، صنعت و زمین‌شناسی، و مدرسه افریقایی هواشناسی و هواپیمایی کشوری؛ مرکز منطقه‌ای اگریمت و مؤسسه‌های خصوصی دیگری که در رشته‌های حرفه‌ای گواهی‌نامه فن‌ورز ارشد [گواهی‌نامه فنی یک دورة دوساله] و همین‌طور کارشناسی یا دیپلم سیکل سوم را می‌دهند.

     مدرسة معدن، صنعت و زمین‌شناسی دولتی است و زیر نظر وزارت معادن و انرژی قرار دارد و هدف آن، تربیت مهندسان توانمند در طراحی، ایجاد و ادارة واحدهای صنعتی، تربیت فن‌ورزان ارشد توانا در بهره‌برداری و نگهداری واحدهای صنعتی، تربیت افرادی برای انجام خدمات، رایزنی و سرانجام تربیت افرادی برای انجام فعالیت‌های پژوهشی در خدمت رشد و توسعة کشور است. این مدرسه دارای شش گروه، مرکز سمعی بصری، آزمایشگاه زبان، کتابخانه و چاپخانه است. مؤسسه‌های آموزشی و دانشگاهی، می‌توانند متناسب با شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خود با یکدیگر ارتباط و تبادلاتی داشته باشند (Unesco, 2014).

     دانشگاه‌ها بعد از دو سال آموزش، به دانشجویان مدارک مطالعات ادبی، مطالعات تجربی، مطالعات عمومی اقتصاد، مطالعات عمومی قضایی، یا مطالعات عمومی می‌دهند. دانشجویان برای گرفتن مدرک کارشناسی، لازم است پس از گرفتن نخستین مدرک دانشگاهی، یک سال دیگر نیز تحصیل کنند. آنها برای گرفتن مدرک مهندسی در فنون کشاورزی، باید چهار سال تحصیل کنند. آموزش‌هایی که به گرفتن مدرک کارشناسی ارشد می‌انجامد، یک سال طول می‌کشند؛ دورة سوم آموزش‌ها منجر به کسب مدارک بعدی می‌شوند که عبارت‌اند از: مدرک مطالعات عالی تخصصی با یک سال تحصیل پس از کارشناسی ارشد، مدرک مطالعات ژرف، با یک سال تحصیل پس از کارشناسی ارشد؛ دکتری طب (هشت سال تحصیل)، دکتری سومین سیکل (دو تا سه سال، با یک سال تحصیل پس از اخذ مدرک مطالعات ژرف)، دکتری عمومی (پنج سال تحصیل بعد از اخذ مدرک مطالعات ژرف و مدرک مطالعات عالی تخصصی) (International Bureau of Education, 2011, p. 9).

دانشگاه عبدو مؤمنی در نیامی با پنج دانشکده؛ دانشکدة علوم و فنون (زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، شیمی، ریاضیات و فیزیک)، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشکدة علوم سلامت، دانشکدة زراعت و علوم محیط زیست و مؤسسة دانشگاهی فنّاوری (با گروه‌های مهندسی عمران، برق و مکانیک و آموزش‌های عمومی و علمی)، دانشکدة علوم اقتصادی و قضایی، دانشکده عالی و سه مؤسسة پژوهشی شامل مؤسسة پژوهش‌های علوم انسانی و مؤسسة پژوهش‌های آموزش ریاضی و مؤسسة رادیو- ایزوتوپ که با 13078 دانشجو، 324 آموزشگر- پژوهشگر و 420 کارمند اداری و فنی، قطب مهم نظام آموزش عالی نیجر به‌شمار می‌آید و در بازگشایی 2008م ایجاد شده‌اند (Uam.refer.ne).

جدول 4. وضعیت کلی دانشگاه عبدو مؤمنی در 2014-2013م

(Ministère des Affaires Étrangères et du Développment International, 2014, p. 2)

     زبان آموزش در دانشگاه عبدو مؤمنی زبان فرانسه است و برای ورود به آن، دارا بودن دیپلم ضروری است. در این دانشگاه، که سال تحصیلی آن از ماه اکتبر تا ماه ژوئن است، در دوره‌های کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری و دکتری حرفه‌ای، آموزش عرضه می‌شود.

دانشگاه مَرادی در 2010م تأسیس شد. این دانشگاه در سه گرایش آموزش عمومی، علمی و فنی آموزش‌هایی ارائه می‌دهد. دانشجویان پس از دو سال تحصیل، موفق به اخذ دیپلم دانشگاهی فنّاوری می‌شوند (Uam.refer.ne). تعداد دانشجویان این دانشگاه در سال تحصیلی 2014-2013، 1801 نفر است که دارای چهار گروه آموزشی (عمران، برق، مکانیک و الکترونیک)، دانشکدة علوم و فنون با پنج گروه آموزشی (زیست‌شناسی، ریاضی، فیزیک، شیمی و زمین‌شناسی)، دانشکدة زراعت و محیط‌زیست با شش گروه آموزشی (مهندسی روستایی، جامعه‌شناسی اقتصاد روستایی، تولید گیاهی، تولید حیوانی، علوم پایه و مهندسی بیولوژیک)، دانشکدة پزشکی و داروسازی که در 2015-2014م افتتاح شده است، دانشگاه تاهوا دارای شش گروه آموزشی (فنّاوری، مالی و بانک، هماهنگی و مدیریت شرکت‌ها، ...)، دانشکدة حقوق، اقتصاد و مدیریت، دانشکده‌های زراعت و علوم‌تربیتی که در 2014م گشایش یافتند، است. در 2014-2013م تعداد دانشجویان این دانشگاه، 1743 نفر بود.

نگاره 2. تعداد دانشجویان ثبت‌نام شده در سال اول
از 2006-2005 تا 2009-2008م

)www.universite-say.com(

دانشگاه زیندر در 2010م گشایش یافت. این دانشگاه شش گروه آموزشی (آمایش سرزمین و شهرسازی، لجستیک و حمل‌و‌نقل، توپوگرافی، امنیت بهداشت و محیط‌زیست، فنّاوری و مهندسی نفت)، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی (زبان انگلیسی، جغرافیا، جامعه‌شناسی، فلسفه، هنر و ارتباطات) و دانشکدة علوم سلامت دارد. دانشکده علوم و فنون و دانشکدة علوم تربیتی آن نیز در 2015م افتتاح شد. دانشگاه زیندر، مرادی و تاهوآ که در دانشگاه مؤمنی قرار دارند، فن‌ورزان ارشد تربیت می‌کنند. در 2013م تعداد دانشجویان این دانشگاه‌ها 5000 نفر بود (The World Bank, 2014, p. 10).

دانشکده عالی از‌طریق کنکورهای مستقیم، دارندگان دیپلم دانشگاهی سیکل اول، کارشناسی، کارشناسی ارشد یا مدارک معادل دیگر را می‌پذیرد و پس از یک سال تحصیل، به دانشجویان دیپلم صلاحیت آموزشگری کالج‌های آموزش عمومی و مدرک صلاحیت حرفه‌ای در آموزش میانی، به دبیران دبیرستان می‌دهد. همچنین دانشکده عالی رایزنان تربیتی دوره نخست سواد‌آموزی [که پس از دو سال آموزش، به دانشجویان آن گواهی‌نامه رایزنی تربیتی دوره نخست داده می‌شود]، بازرسان آموزش پایة اول و سواد آموزی (یک سال آموزش برای دارندگان گواهی‌نامه رایزنی دوره نخست تربیتی) و رایزنان تربیتی آموزش سیکل اول متوسطه (یک سال آموزش برای دارندگان دیپلم صلاحیت آموزشگری کالج‌های آموزش عمومی) را تربیت می‌کند. در چهارچوب ارتقای آموزش عالی در افریقای غربی، دانشگاه متعهد به اجرای سازماندهی جدید تحصیلات (کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری LMD) شده است. ماده قانون ده مه 2009 شرایط و نحوة دادن مدرک کارشناسی (سه سال تحصیل) و کارشناسی ارشد (دو سال تحصیل پس از کارشناسی) و حرفه‌ای را ازسوی مؤسسه‌های خصوصی آموزش عالی تأیید می‌کند.

     مدت زمان رسمی یک سال تحصیلی، به‌طور متوسط 36 هفته در سه دورة کاری با مدت مشابه و دو دوره تعطیلات است. سال تحصیلی 25 هفته و در سه دوره است که دو دوره تعطیلات، مابین آن قرار دارد. اکتبر تا ژوئن (اکتبر- دسامبر، ژانویه-مارس، آوریل- ژوئن) (Unesco, 2014).

دانشگاه اسلامی سای در 1974م بنیاد گذاشته شد و در 1986م (1407ه‍.ق‌) افتتاح شد. این دانشگاه یکی از چهار دانشگاه (مالزی، بنگلادش و اوگاندا) سازمان کنفرانس اسلامی در جهان است. در 2014-2013م، 1400 دانشجو از بیست کشور افریقایی در این دانشگاه، مشغول به تحصیل بودند. همچنین در این دانشگاه، یک دانشکده نیز برای دختران ایجاد شده است. ساختار علمی- تخصصی آن عبارت است از:

الف) دانشکده‌های نظام قدیم آموزشی که طی چهار سال، مدرک کارشناسی ارشد اعطا می‌کنند، عبارت‌اند از: دانشکدة شریعت و مطالعات اسلامی، علوم قضایی، قرآن و حدیث، دانشکدة زبان عربی و ادبیات عرب، دانشکدة تحصیلات اسلامی و زبان عربی (دختران).

ب) دانشکده‌های نظام جدید آموزشی که طی شش نیمسال تحصیلی، مدرک کارشناسی اعطا می‌کنند، عبارت‌اند از: دانشکدة شریعت و حقوق، دانشکدة زبان و ادبیات عرب، دانشکدة علوم قرآن/ ادبیات تطبیقی، دانشکدة تاریخ و تمدن، دانشکدة انفورماتیک، دانشکدة علوم فنی، دانشکدة اقتصاد و علوم اداری.

          
ج) مؤسسه عالی علوم تربیتی و تربیت آموزشگر که در رشته‌های شریعت و علوم انسانی، زبان و ادبیات عرب، رایزنی تربیتی دوره نخست و رایزنی تربیتی دوره میانی آموزشگر و رایزن تربیت می‌شود. مدت زمان تحصیل در این مؤسسه، یک تا دو سال است.

د) مرکز آموزش فنی‌وحرفه‌ای اقراء که برای تربیت افراد حرفه‌ای در رشته‌های انفورماتیک، برق عمومی، برق اتومبیل، آب‌و‌هوا، مکانیک ماشین، کتابخانه و اطلاعات دایر شده است.

     مرکز زبان‌ها که دانشجویان می‌توانند در سه رشته زبان عربی، فرانسه و انگلیسی ثبت‌نام و زبان خود را تقویت کنند. از سال تحصیلی 2010-2009 دانشگاه تصمیم گرفت در دانشکده‌های نظام جدید آموزشی مدارک کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارائه کند. تحصیلات تکمیلی در دو گروه آموزشی علوم قضایی و اسلامی و زبان و ادبیات عرب ارائه می‌شود. مدت زمان آن، یک سال است که پس از آن دانشجو ملزم به نوشتن رساله در حداقل یک و یا حداکثر چهار سال است.

     کارکنان علمی دانشگاه از 28 ملیت مختلف هستند. در سال تحصیلی 2009-2008 آموزشگران و اعضای هیئت‌علمی آن، 340 نفر بود (www.universite-say.com).

     بودجة این دانشگاه، از‌طریق کمک‌های دولت، سازمان‌ها و اشخاص، هزینة ثبت‌نام، خوابگاه، خدمات حمل‌و‌نقل، برق و وقف فراهم می‌شود (www.universite-say.com).

دانشگاه مجازی افریقا، آموزش از راه دور را ارائه می‌کند. کادر علمی این دانشگاه، متشکل از سه گروه استادان اصلی مسئول مدیریت و اداری، استادان طرح‌ها و مشاورین است که تعداد آن در 2009م به 200 نفر می‌رسید (www.avu.org).

     طی سال‌های 2010-1998 تعداد دانشجویان نیامی 179%، و دانشگاه اسلامی سای 123% افزایش یافته است (The World Bank, 2014, p. 45). تعداد دانشجویان از 22958 در سال تحصیلی 2011-2010 به 32211 نفر در سال تحصیلی 2013-2012 رسیده است و تعداد بورسیه در این زمان از 7061 نفر به 14202 نفر افزایش یافته است (www.nigerconsulateuk.org). اگرچه سه مؤسسة دانشگاهی فنّاوری در 2008م در مرادی، زیندر و تاهوآ و سه دانشگاه در 2010م ایجاد شده است، اما مسائل جدی، مانند تضمین کیفیت آموزشی، برنامه‌های استاندارد نظارت بر مؤسسه‌های خصوصی آموزش عالی همچنان وجود دارد، و افزون‌بر اینها، مسئلة هماهنگی آموزش با نیاز بازار کار نیز مطرح است (The World Bank, 2014, p. 45).

آموزش عالی خصوصی

از 18 سپتامبر 2002 تأسیس مؤسسه‌های خصوصی آموزش عالی آغاز شد. جهت‌گیری آموزشی در این مؤسسه‌ها، به‌سمت آموزش فنی‌وحرفه‌ای است. آموزش نیز در آنها در دو سطح ارائه می‌شود: رشته‌های تحصیلی حرفه‌ای که منجر به ارائة گواهی‌نامه فن‌ورز ارشد و کارشناسی یا کارشناسی ارشد می‌شوند. آموزش عالی خصوصی، رشد زیادی داشته، اما آموزش‌های ارائه‌شده اساساً شامل دورة سوم آموزشی و در زمینة مدیریت، بازاریابی، انفورماتیک، لجستیک، حمل‌و‌نقل و غیره است. درحال‌حاضر (2014م) در نیجر، 12557 دانشجو در 60 مؤسسه آموزش عالی خصوصی تحصیل می‌کنند (Ministère des Affaires Étrangères et du Développement International, 2014, p. 4).

مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

وزارت آموزش ملی شامل 13 بخش اداری مرکزی، وابسته به دبیرخانه کل است. برای اجرای آسان‌تر، برنامة ده‌سالة توسعة آموزش 2013-2003م، وزارت آموزش ملی، طی حکم مورخ 25 آوریل 2003 دوباره سازماندهی شده است. مدیریت‌های اجرایی کل شامل مدیریت کل آموزش پایه، مدیریت کل آموزش غیررسمی و مدیریت کل اداری و منابع است. مسئولیت‌های مدیریت کل آموزش پایه عبارت‌اند از: تعیین سیاست ملی و راهبردهای آموزش رسمی؛ نظارت بر توسعة مناسب و هماهنگ؛ ایجاد مدارس با گرایش‌های گوناگون و انواع مختلف آموزش و ارتقای توانمندی‌های آن؛ نظارت بر رعایت سیاست‌ها و قوانین و استاندارد‌های تربیتی در ارتباط با تدارک برنامه‌های آموزش اولیه و مداوم آموزشگران و نظارت بر نحوة کار آنها؛ نظارت بر اجرای نظام‌های ارزشیابی آموزش رسمی؛ نظارت بر برگزاری کنکورها و امتحانات حرفه‌ای؛ همکاری در سیاست‌گذاری ملی کتاب و نظارت بر سیاست‌گذاری کتاب درسی. مدیریت‌های تحت نظارت مدیریت کل آموزش پایه، عبارت‌اند از: مدیریت آموزش دورة پایة اول، مدیریت برنامه‌های درسی و ابتکارات تربیتی، مدیریت آموزش اولیه و دائمی، مدیریت امتحانات و کنکورها، مدیریت در افزایش شمار ثبت‌نام دختران در مدرسه، مدیریت آموزش پیش‌دبستانی و مدیریت آموزش فرانسوی- عربی (International Bureau of Education, 2011).

     وزارت آموزش میانی، عالی و پژوهش‌های علمی، با ارتباط با وزارتخانه‌های مرتبط، موظف به اجرا و پیاده کردن سیاست ملی در زمینة آموزش میانی (دورة پایة دو و آموزش میانی)، عالی و پژوهش‌های علمی طبق ارشادات و جهت‌گیری‌های شورای عالی احیای مردم‌سالاری است. تعیین، اجرا و عملی کردن سیاست‌ها و راهبردهای ملی در دوره متوسطه، اجرای قانون و اصلاح آن، برنامه‌ریزی، ایجاد زمینه‌های همکاری و مدیریت آن، متمرکز کردن مدیریت اطلاعات؛ کنترل و بررسی کیفیت تعهدات، از وظایف این وزارتخانه دربارة آموزش میانی است. وظیفة تعیین، تدارک و اجرای سیاست‌ها و راهبرد ملی در زمینة آموزش عالی نیز برعهده این وزارتخانه است، از ‌جمله: اجرا و پیگیری قانون و اصلاح آن؛ برقراری روابط همکاری و مدیریت در زمینة آموزش عالی؛ کنترل و بررسی کیفی تعهدات آموزش عالی و مدیریت خدمات ملی. کل آموزش‌ها زیر نظر ادارة کل وزارت آموزش میانی، عالی و پژوهش‌های علمی است که دارای شش مدیریت است: مدیریت آموزش عالی، مدیریت آموزش خصوصی، مدیریت آموزش عربی، مدیریت آموزش دوره‌های پایة دو و متوسطه، مدیریت تربیت‌بدنی و مدیریت امتحانات، آزمون‌ها و گرایش‌های تحصیلی (International Bureau of Education, 2011).

منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی

فراهم ساختن بودجة آموزشی در مؤسسه‌های عمومی، برعهدة دولت، گروه‌ها، خانواده‌ها، افراد و مؤسسه‌ها است. دولت هزینة زیرساخت‌ها، تجهیزات، کتاب‌های درسی و مایحتاج، تربیت آموزشگران، حقوق، پژوهش، تدارکات و بورس‌ها را فراهم می‌کند. گروه‌ها نیز فراهم‌سازی هزینة زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیازها، حقوق، نگهداری، برق، آب و تلفن را برعهده دارند. خانواده‌ها نیز هزینة نیازهای مدارس و نگهداری مدارس را پرداخت می‌کنند. شرکای توسعه، تأمین هزینة زیرساخت‌ها، تجهیزات، تربیت آموزشگران، پژوهش، تدارکات و بورس را عهده‌دار هستند. مؤسسه‌ها، هزینة آموزش، پژوهش، بورس، تعلیم و تکمیل آموزش حرفه‌ای را برعهده دارند. افراد و مؤسسه‌ها نیز با دادن هدایا و میراث خود در این امر همکاری می‌کنند (International Bureau of Education, 2011).

     افزون‌براین، حکومت نیجر تلاش زیادی برای فراهم‌سازی بودجه، سرمایه‌گذاری و پیشرفت در بخش آموزش انجام داده و در این مسیر، از کمک‌های شرکای فنی و مالی بهره برده است. شرکای اصلی توسعة فعال در این بخش، بنگاه فرانسوی توسعه، بنگاه همکاری بین‌المللی ژاپن، همکاری بلژیک، بانک افریقایی توسعه، همکاری لوکزامبورگ، همکاری سوئیس و گروه بانکی KfW هستند.

     برای دوری جستن از مداخله‌های ناهماهنگ، دولت، سرمایه‌گذاران و سازمان‌های غیرعمومی بین‌المللی تصمیم گرفتند سازوکار هماهنگ‌سازی در بخش آموزش را- شرکای محلی بخش آموزش را که به‌طور رسمی در 2003م ایجاد شد، اجرایی کردند که می‌بایست به شرکای فنی و مالی اجازه کار با شرکا را هم‌زمان بین خود و دولت می‌داد- اجرا کنند. یکی از وظایف این گروه، آماده کردن طرح بخشی آموزش و مهارت‌آموزی 2024- 2014م و اجرای آن است. اکنون یونیسف، ریاست و هدایت شرکای فنی و مالی را برعهده دارد و و از دولت نیجر در هماهنگ‌سازی گروه شرکای محلی بخش آموزش حمایت می‌کند. کمیتة راهبردی «دولت/ اهدا‌کنندگان (خیرین)» برای کمک به هماهنگ کردن فعالیت‌های سرمایه‌گذاران مختلف و توزیع منابع در بخش آموزش ایجاد شد (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 16).

برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو

در دهه‌های اخیر، صحبت از برنامة ده‌سالة توسعة آموزش بود که در 2003م پذیرفته شده است و اهداف آن بدین‌شرح است: توسعة دسترسی به آموزش پایه؛ بهبود کیفیت و کارایی نظام آموزشی؛ بهبود استفاده از منابع موجود؛ تقویت و استحکام توانمندی‌ها و استقلال سازمان‌های جمعی محلی. با اجرای این برنامه و حمایت از طرح‌های بی‌شمار آموزشی، با کمک مالی چندین بنگاه توسعه و در کنار آن، تلاش‌های خاص حکومت، نیجر، آموزش را در دوره‌های ابتدایی و متوسطه و همین‌طور آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای، گسترش داده است. داده‌های خام دستیابی به آموزش ابتدایی از 55% در 2001م به 97% در 2012م رسیده است. داده‌های خام فرستادن کودکان به مدرسه و به پایان رساندن دورة ابتدایی در حد فاصل 2001م و 2012م به‌ترتیب از 35% به 2/79% و از 21% به 55% در چهارچوب اهداف هزارة توسعه، افزایش یافته است (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 15).

     با وجود تحقق کمیت‌های چشمگیر، نظام آموزشی نیجر همچنان با محرومیت‌های مهمی روبه‌رو است:

- پایین بودن میزان اشتغال به تحصیل در نیجر؛

- کیفیت پایین آموزش در همة سطوح؛

- ناهماهنگی منطقه‌ای که تا حدودی در دسترسی به آموزش نقش داشته است؛ به‌طوری‌که داده‌های خام اشتغال به تحصیل در دیفا 46% و در نیامی 108% است؛

- ضعف اثربخشی و کارایی داخلی نظام آموزشی؛

- نظام آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای با جریانات حرفه‌ای منسوخ، برنامه‌ها و روش‌های نامناسب، کارگاه‌های پرجمعیت و شلوغ، ضعف مدیریت و سرمایه‌گذاری ضعیف مشخص می‌شود. درس‌ها در این نظام در مدت بسیار طولانی، با تأکید بر روی دانش نظری ارائه می‌شود و بازار کار آن محدود است. سوادآموزی در نیجر، یکی از ضعیف‌ترین بخش‌های آموزشی در آن کشور است؛ چرا که بیش از 70% جمعیت بالای پانزده سال آن بی‌سوادند.

طرح بخشی آموزش و مهارت‌آموزی 2024-2014م

دولت نیجر، به‌منظور تحکیم نتایج کمّی، در دهه‌های اخیر و رفع مشکلات فوق‌الذکر، دومین طرح بخشی آموزش و مهارت‌آموزی خود را تهیه کرده است. برخلاف برنامة ده سالة گسترش دورة آموزشی اول 2013-2003م، برنامة آموزش پایة دورة دوم فقط شامل آموزش پیش‌دبستانی، ابتدایی و غیررسمی نمی‌شود، بلکه همة سطوح آموزشی را دربر می‌گیرد.

     مهم‌‌ترین سرمایه‌گذاری‌های این طرح، مربوط به آموزش پایه است، اما تمام زیرمجموعه‌های آموزش را دربر می‌گیرد، که عبارت‌اند از: رشد دوران کودکی، آموزش پایه (ابتدایی و متوسطه)، آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای، آموزش عالی، سوادآموزی و مدیریت بخش. امتیاز این رویکرد کلی، پرداختن به مسائل نظام‌مند به شکلی منسجم و هماهنگ، برای تعیین اولویت‌های روشن تحکیم رابطه میان بخش آموزش و اقتصاد است.

     هماهنگی طرح دوره‌ای آموزش 2024-2014م و طرح توسعه اقتصادی و اجتماعی 2015-2012م

     طرح بخشی آموزش و مهارت‌آموزی 2024-2014م برای به‌دست آوردن نتایج مناسب در مبارزه با فقر دیده شده است و به‌همین‌علت یکی از ارکان مهم طرح توسعة اقتصادی و اجتماعی 2015-2012م و کاملاً وابسته به آن است. این دو طرح، یکدیگر را تقویت می‌کنند. چالش بخش آموزش، پاسخ به خواست اقتصاد نو و سنتی، با ارائه آموزش با کیفیت پایه به همگان است که یکی از اهداف اصلی طرح توسعه اقتصادی و اجتماعی 2015-2012م به‌شمار می‌رود. با کیفیت به‌طور مستقیم در بالا بردن قدرت تولید و بهره‌وری مردمان فقیر و توسعة اقتصادی و اجتماعی نقش دارد (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarf, 2013, p. 15).

اصلاحات در آموزش عالی

آموزش عالی برای دولت نیجر، اولویت ملی است. مدرن شدن و هماهنگی آن با جنبش‌ها و حرکت‌های اجتماعی، اقتصادی، علمی و فنی کشور، در شرایط فشار جمعیت برای رسیدن نیجر به اهداف توسعه بلندپروازانة پیش‌بینی شده‌اش، ضروری است. در طرح ده سالة توسعة آموزش 2013-2003م که دولت نیجر برنامه‌ریزی کرده است، آموزش عالی را در مرکز راهبرد مبارزه با فقر قرار داده است. بیلان طرح ده‌سالة توسعه آموزش 2013-2003م که در ژوئن 2014م منتشر شد، بسیار ضعیف است؛ این بیلان افت کیفیت آموزش را نشان می‌دهد. این طرح، در سطح منطقه، به طرح حمایت از آموزش عالی پیوند دارد که هدف آن، بهبود نظام‌های آموزش عالی و راه‌اندازی نظام LMD (کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری) است (Ministère des Affaires Étrangères et du Développment International, 2014, p. 7).

     در پاسخ به بایسته‌ها و استانداردهای بین‌المللی، نیجر اصلاحات نظام LMD را ارائه کرده است، اما آموزشگران تحصیل‌کرده در بیشتر رشته‌های مربوط دانشگاهی، برنامه‌ها و تجهیزات، مواد و امکانات برای پژوهش‌های علمی و دانشگاهی ندارد. اگرچه تا این تاریخ (2014م) تعداد زیادی از مؤسسه‌های آموزش عالی به‌طور کامل نظام LMD را نپذیرفته‌اند. افزون‌براین، آمادگی مراکز آموزش عالی تخصصی منطقه‌ای، مدرسه معدن، صنعت و زمین شناسی، مدرسه افریقایی هواشناسی و هواپیمایی کشوری و مرکز منطقه‌ای اگریمت امتیاز مهمی است.

     از‌جمله محدودیت‌ها و تنگناهای اصلی در آموزش عالی، عدم کفایت آموزشی از جنبه کمّی و کیفی، نبود آموزشگران تحصیل‌کرده و مرتبط با رشته‌های آموزشی در بسیاری از برنامه‌های درسی، توانایی اندک پذیرش دانشجو در مؤسسه‌های آموزش عالی، برنامه‌های نامناسب آموزشی، بودجة اندک آموزش عالی و مدیریت ضعیف مؤسسه‌های آموزش عالی است.

     از‌ دیگر محدویت‌ها، چالش اصلی در زمینة ارتقای آموزش عالی، تضمین انسجام و یکپارچگی میان انواع برنامه‌های حرفه‌ای و آموزشی و نیازهای بازار کار است که برای برآورده کردن نیاز اجتماعی و امکان‌پذیر ساختن آن، برای ایفای نقش واقعی در توسعة کشور لازم و ضروری است.

     با در نظر گرفتن کمبود پژوهش‌های علمی، نبود سیاست واقعی در زمینة علم، فنّاوری و ابداع، باید یادآور شد که سرمایه‌گذاری بسیار محدود و تنها ازسوی دولت انجام می‌شود که رقم آن 25/0% تولید ناخالص داخلی است.

     در ارتقای زیرمجموعه‌های بخش آموزش، محدودیت‌های مهمی وجود دارد که ناهماهنگی میان پژوهش و ملزومات توسعه، مدیریت نامناسب منابع انسانی، چهارچوب نامناسب آموزشی برای پژوهش، سرمایه‌گذاری اندک، تجهیزات ناکافی برای پژوهش و مشارکت‌ناپذیری بخش خصوصی از آن جمله است (The World Bank, 2014, p. 45).

     راهبرد دانشگاه عبدو مؤمنی از 2008م تا 2013م دور سه هدف راهبردی متمرکز شده است:

- بهبود کیفیت و افزایش تناسب برنامه‌های آموزشی و پژوهشی و ارتقای ارزشیابی نتایج پژوهش؛

- مشارکت در تلاش ملی برای ایجاد ثروت؛

- احیای اعتبار و مقبولیت دانشگاه و بهبود دامنه دید آن.

     این دانشگاه در 2014م جریان کیفیت آموزشی را با ایجاد کانون تضمین کیفیت اجرایی کرد. کارهای آن براساس خودارزیابی آموزشی و با مراجعه به استانداردهای بین‌المللی و به‌خصوص شورای افریقایی- ماداگاسکاری آموزش عالی، انجام می‌گیرد.

     مؤسسه‌های دانشگاهی فنّاوری دانشگاه زیندر، تاهوا و مرادی در 2014م متعهد به تهیة طرح‌های مؤسسه‌ها برای سامان‌بخشی به فعالیت‌های خود برای پنج سال آتی شده‌اند. پی نهادن انجمن مدیران مؤسسه‌های دانشگاهی فنّاوری نیجر از 2015م، با هدف تضمین حمایت لازم از جابه‌جایی منابع ضروری در انجام و تحقق بخشیدن رسالت‌ آنها در امر توسعه، بررسی شده است.

     در 2014م، تصمیم به ایجاد چهار دانشگاه جدید منطقه‌ای (آگادز، دوسوو، دیفا، تیلابری)، نقل‌و‌انتقال تعداد کم آموزشگر- پژوهشگر (حدود 350 نفر) را موجب شد. سیاست توسعة منطقه‌ای دانشگاه‌ها، به امکانات محدود و مشکلات آموزشی آموزش‌دهندگان آتی آسیب رساند.

     در سال‌های پیش‌رو، آموزش عالی نیجر به رشد زیاد نیروی کار نیاز دارد. چالش‌های مهم دست‌اندرکاران امور رشد، ظرفیت پذیرش، کیفیت آموزش، اعضای آموزشگر- پژوهشگر و همین‌طور حرفه‌ای شدن رشته‌های آموزشی خواهد بود (Ministère des Affaires Étrangères et du Développement International, 2014, p. 8).

     آموزش عالی نیجر در 2010م با 135 دانشجو در 100000 نفر جمعیت به‌طور محسوس تعداد کمتری افراد تحصیل‌کرده نسبت به کشورهای مشابه دارد و میزان بیکاری بالای جوانان، همچنان باقی است. بیکاری در میان تحصیل‌کردگان آموزش عالی 9/7% از 5/15% در ردة سنی پانزده تا 34 سال است (Société d’Etudes et d’ Evaluation Sarl, 2013, p. 15).

کتاب‌شناسی

مشتاقی، زینب. (1383). «نظام آموزش ‌عالی نیجر». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.

Central Intelligence Agency. (2014). “Niger”. The world Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/pl.html

International Bureau of Education. (2011). “Niger”. World Data on Education (7th ed). Jeneva: Unesco.

Ministère des Affaires Étrangères et du Développment International. (2014). Fiche Niger. Retrieved from: https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/NIGER_fiche_Curie_3_novembre_2014__cle8c16c1.pdf.

Société d’ Etudes et d’ Evaluation Sarl. (2013). Evaluation Externe du programme Sectoriel de L'Education et de la Formation (PSEF) du Niger. Retrieved from: https://www.globalpartnership.org/fr/download/file/fid/ 47036

The World Bank. (2014). Niger - Joint IDA-IMF Staff Advisory Note on the Economic and Social Development Plan 2012-2015. Retrieved from: http://documents.worldbank.org/ curated/en/106641468324034369/pdf/762410PRSP0P120 OFFICIAL0USE0ONLY090.pdf.

Unesco. (2014). Examen National 2015 de l’Éducation Pour Tous: Niger. Retrieved from: http://unesdoc.unesco.org/ images/0022/002299/229952f.pdf.

http://uam.refer.ne

http://www.avu.org/avuweb/en

http://www.mesrsi.gov.bf

http://www.nigerconsulateuk.org

http://www.universite-say.com