اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی

وزارت آموزش، مسئول همة امور مربوط به سیاست‌گذاری آموزشی، برنامه‌ریزی، بودجه، اجرا و پیگیری، به‌استثنای آموزش عالی است. این وزارتخانه مسئول تعیین برنامه‌های درسی، کتاب درسی و مساعدت‌های آموزشی و تعیین صلاحیت‌های لازم کارکنان آموزشی است. وزارت آموزش، برای اطمینان از تناسب برنامة آموزشی با برنامه‌های آموزشی دانشگاه‌های گوناگون و مؤسسه‌های آموزش عالی، فعالیت‌های خود را با وزارتخانه‌های دیگر، سازمان‌ها و مؤسسه‌های عمومی هماهنگ می‌کند. وزارت آموزش‌ همچنین مسئول گردآوری و تنظیم آمار و ارزیابی روند آموزش در کشور است (International Bureau of Education, 2011, pp. 3-4).

     وزارت آموزش‌ مصر تلاش می‌کند در سیاست‌گذاری‌های خود با در نظر گرفتن تحولات بین‌المللی به نیازهای واقعی مردم پاسخ دهد. این سیاست مبتنی‌بر چند اصل است:

- آموزش در مقام تضمین‌کنندة امنیت ملّی و سرمایه‌گذاری،

- مساوات در فرصت‌های آموزشی، مردم‌سالاری در سیاست‌گذاری؛

- نداشتن فشار مالی و روانی بر خانواده‌ها. آموزش در مؤسسه‌های عمومی و در سطوح مختلف، رایگان است و ریشه‌کن کردن بی‌سوادی وظیفه‌ای ملّی است که عملی شدن آن بسیج ملّی را می‌طلبد. همة مردم بدون در نظر گرفتن جنسیت، زبان، نژاد، دین و عقیده از حقوق یکسانی برخوردار هستند و تحصیل رایگان و اجباری حق همة آنهاست (مشتاقی، 1383، صص 1125-1124).

     طرح راهبردی ملی اصلاح آموزش پیش از دانشگاه 2012-2007م تصریح می‌کند وزارت آموزش متعهد به اصلاح نظام آموزش پیش از دانشگاه است؛ بدین‌ترتیب که با ایجاد الگویی نوآور و خلاق در منطقه و مبتنی‌بر نظام آموزشی غیرمتمرکز با مشارکت و همکاری جمعی، نظارت خوب و مدیریت کارآمد در سطح مدرسه و در همة سطوح اداری، با ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی برای همة دانش‌آموزان مصری به‌عنوان حقِ اساسیِ انسان، و با تحقق بخشیدن آموزشی کیفی، به دانش‌آموزان این امکان را دهد تا شهروندانی سالم، آگاه، فعال، خلاق، متفکر، منتقد، اهل مدارا، با ارزش‌هایی متقن و مهارت‌های بسیار، در جامعه‌ای آگاه محور بر‌اساس دموکراسی، آزادی و عدالت اجتماعی و مشارکت‌‌کنندگانی پویا در جامعة جهانی باشند. اصول و ارزش‌های اساسی این طرح بدین قرار است: عدالت اجتماعی، تفوق، توانمند ساختن دانش‌آموز و مدرسه، توسعة انسانی، شهروندی، ابتکار، مشارکت دولتی- خصوصی، تساهل، بهبود جامعة داخلی و بخش تعاونی، دموکراسی، پاسخ‌‌گویی، شفافیت و تمرکز‌زدایی. سه هدف اصلی این طرح عبارت‌اند ‌از: تضمین سطح بالای کیفیت آموزشی، تضمین اثربخشی و کارآمدی نظام مدیریت، مشارکت مؤثر جمعی، تمرکززدایی و تضمین دسترسی برابر به آموزش برای همگان (International Bureau of Education, 2019, p. 2).

ساختار نظام آموزشی

آموزش پیش‌دبستانی (کودکستان)

این مرحله، مرحلة آموزش مستقل دوساله برای کودکان چهار تا پنج‌ساله است.

آموزش اجباری (ابتدایی و مقدماتی)

اکنون مطابق قانون 1999م، آموزش اجباری (پایه)، نُه سال (سن 15ـ6) طول می‌کشد که شش سال آن دورة ابتدایی و سه سال، دورة مقدماتی است. آموزش در همة سطوح رایگان است. در پایان آموزش ابتدایی، به دانش‌آموزان مدرک پایان دوره داده می‌‌شود. در دورة مقدماتی دانش‌آموزان با انتخاب خود در مدارس عمومی، دینی یا خصوصی ثبت‌نام می‌کنند. در پایان دورة سه‌سالة مقدماتی، دانش‌آموزان موفق، گواهی پایان آموزش پایه را دریافت می‌کنند (International Bureau of Education, 2011, p. 5). دانش‌آموزان ممکن است بعد از گذراندن شش سال آموزش ابتدایی، دورة سه‌سالة آموزش ‌حرفه‌ای مقدماتی را انتخاب کنند. آموزش حرفه‌ای مقدماتی، در مدارس جداگانه‌ ارائه می‌شود. دانش‌آ‌موزان پس از تحصیل بلافاصله وارد مراکز صنعتی یا بازار کار می‌شوند. از زمانی که نداشتن مهارت در کار، مهم‌ترین مانع ورود به بازارهای جدید کار شناخته شده است، آموزش حرفه‌ای اولویت مهم دولت شده است.

آموزش میانی (عمومی و حرفه‌ای)

این دوره سه‌ساله است. آموزش فنی (صنعتی، کشاورزی و تجارت) در دو سطح ارائه می‌شود: مدت تحصیل در مدارس متوسطة فنی که تربیت فن‌ورزان سطح میانی را برعهده دارند، سه سال و در مدارس میانی فنی که تربیت فن‌ورزان سطح بالا را عهده‌دار هستند، پنج سال است. دانش‌آموزانی که آزمون‌های پایان دورة سه‌ساله یا پنج‌ساله را با موفقیت بگذرانند، مدرک دیپلم فنی می‌گیرند. دانش‌آموزانی که آزمون‌های پایانی آموزش میانی عمومی را بگذرانند، مدرک آموزش میانی عمومی می‌گیرند. آموزش (دینی) الازهر همان مسیر آموزش عمومی و همان دروس را با تأکید بر مطالعات اسلامی در دوره‌های تحصیلی دنبال می‌کند (International Bureau of Education, 2011, p. 5). طبق داده‌هایی که یونیسف در 2011-2007م ارائه داده است، میزان سواد مردان 91% و زنان 84% است. اکنون حدود 17 میلیون دختر و پسر، در همة سطوح آموزشی ثبت‌نام کرده‌اند (نگارة 1).

     سال تحصیلی 34 هفته کاری است که به دو نیمسال تقسیم می‌شود. این دو نیمسال با تعطیلات دوهفته‌ای از یکدیگر جدا می‌شوند.

جدول 1. تعداد مدارس و دانش‌آموزان پیش از دانشگاه
2012-2011م

(Central Agency for Public Mobilization and Statistics, 2014, p. 118)

جدول2. تعداد دانش‌آموزان دوره میانی فنی 2012-2011م

ساختار آموزش عالی

در 1906م، گروهی از برجستگان مصری، امکان تأسیس دانشگاه ملّی را بررسی کردند و دانشگاه به‌طور رسمی در 1908م افتتاح شد. برای تأمین کادر علمی دانشگاه، تعدادی دانشجو به خارج از کشور اعزام شدند. در این فاصله، از پژوهشگران برجستة دانشگاه‌های اروپا نیز برای آمدن به مصر و همکاری با مدارس عالی کشور و تدریس تاریخ، ادبیات عرب، فلسفه و اقتصاد دعوت شد؛ بدین‌ترتیب، دانشگاه به معنی امروزی ایجاد شد و پس از آن در سال‌های بعد، دانشگاه‌های دیگری نیز تأسیس شدند. در 1950م، باتوجه‌به فراوانی تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه و نیاز کشور به آموزش فنی، مؤسسه‌های فنی خارج از نظام دانشگاهی نیز ایجاد شدند. این مؤسسه‌ها، با پذیرش دیپلم عمومی و فنی، فن‌ورزان متخصص در رشته‌های مختلف اقتصادی، تجاری، صنعتی و تجربی را تربیت می‌کنند.

     پژوهش در دانشگاه‌های مصر، نقش مهمی ایفا می‌کند. همة پژوهش‌ها در دانشگاه با نظارت و همکاری کمیتة علمی تحصیلات تکمیلی و پژوهش انجام می‌گیرد؛ افزون‌براین، در مؤسسه‌های تخصصی گوناگون در کشور نیز پژوهش انجام می‌شود که تعدادی از آنها وابسته به دانشگاه‌ها یا وزارتخانه‌ها هستند (مشتاقی، 1383، ص 1127). مؤسسه‌های آموزش عالی شامل دانشگاه‌های عمومی و خصوصی، مؤسسه‌های عالی عمومی و خصوصی، مؤسسه‌های نیمه‌عمومی، آکادمی‌های عمومی، خصوصی و نظامی و دانشگاه آزاد است. مصر نظام آموزش عالی گسترده و پیشرفته‌ای دارد که 30% از مردم مصر از این فرصت‌ها سود برده‌اند. در این کشور، 22 دانشگاه عمومی (شامل الازهر)، 21 دانشگاه خصوصی، 89 مؤسسة خصوصی آموزش عالی و 51 مرکز غیردانشگاهی وجود دارد که از این تعداد، 47 مؤسسة فنی آموزش دوساله و چهار دانشکدة فنی آموزش عالی، آموزش چهار تا پنج‌ساله دارند. از 22 دانشگاه، دو دانشگاه، آموزش را از سال تحصیلی 2013- 2012 شروع کرده‌اند (2013م) (European Commission, 2012, p. 4). تعداد دانشجویان در سال تحصیلی 2010- 2009، 2010000 نفر بود. تعداد شاغلین به تحصیل در دوره‌های بالاتر از دیپلم 7656310 نفر بود (Unesco, 2014; European Commission, 2012). از 1991م دانشکدة آموزش آزاد نیز در دانشگاه‌های قاهره و اسیوط تأسیس شده‌اند.

ورود به دانشگاه‌ها

برای ورود به دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، داشتن گواهی‌نامة دوره میانی عمومی و حداقل امتیاز 70% یا بیشتر نمرة دیپلم مورد نیاز است. دانش‌آموزانی که مدرک دیپلم میانی فنی پیشرفته داشته باشند، با امتیاز حداقل 75% نمرة دیپلم، می‌توانند وارد دانشگاه و مؤسسه‌های عالی تخصصی شوند. برای ورود به دوره فوق دکتری، داشتن مدرک دکتری یا آموزش حرفه‌ای معادل یا تجربی افزون‌بر 60% از مجموع نمره‌های آزمون‌های ورودی از‌جمله آزمون پذیرش عمومی، آزمون پذیرش مدیریت عمومی، آزمون پذیرش دوره‌های تحصیلات تکمیلی مدیریت (آزمون جی‌مت)، آزمون ورودی عمومی و آزمون ملی سطح شایستگی، لازم است. دانشجویان می‌توانند در دورة کارشناسی دانشگاه‌های مصر ثبت‌نام کنند. این دوره‌ها به‌طور معمول چهار تا شش سال طول می‌کشند. دانشجویان رشتة پزشکی در مصر شش سال تحصیل آکادمیک و یک سال دورة عملی دارند. شورای عالی دانشگاه‌ها در وزارت آموزش عالی تعداد دانشجویانی را که می‌توانند در دانشکده‌های هر دانشگاه پذیرفته شوند، تعیین می‌کند.

دانشجویان خارجی: دانشجویان خارجی باید مدرکی معادل گواهی‌نامه دوره میانی عمومی یا یک مقطع دانشگاهی داشته باشند؛ افزون‌براین، داشتن ویزا و مجوز اقامت در مصر نیز برای آنان ضروری است. همچنین داوطلبان باید مدرک معتبر نظام بین‌المللی آزمون زبان انگلیسی و برگه‌های امتیاز معادل را داشته باشند؛ همچنین آنها باید ضمن ارائة گزارشی معتبر از سلامت جسمی و گزارش اجباری آزمایش ایدز، از پشتوانة مالی مناسب برای هزینه‌های آموزشی مطابق با زمان برخوردار باشند.

زبان: برای تحصیل در دانشگاه‌های معمولی، دانستن زبان عربی ضروری است. در دانشگاه امریکایی قاهره و تعدادی از دانشکده‌های دانشگاه حلوان و دانشکدة کشاورزی دانشگاه اسکندریه، زبان انگلیسی، زبان آموزش است. زبان آموزش، در برخی دانشگاه‌ها، زبان آلمانی و در دانشگاه سنغور، فرانسه است. داشتن مهارت کافی در زبان انگلیسی، برای اجرای طرح در دورة فوق دکتری لازم است؛ زیرا سطح دوره بین‌المللی است. همچنین مدرک معتبر امتیاز آزمون زبان انگلیسی به‌عنوان زبان خارجی (تافل)/ یا آزمون پذیرش کارشناسی مدیریت، آزمون ملی سطح شایستگی نیز ضروری است (www.egypteducation.info).

کارشناسی ارشد: دانشجویی که مدرک کارشناسی گرفته و تمایل به ادامه تحصیل دارد، می‌تواند در دورة کارشناسی ارشد همان رشته، تحصیل کند. دورة کارشناسی ارشد دو تا پنج سال طول می‌کشد و شامل پژوهش و آموزش و رساله است. معیار شایستگی برای ثبت‌نام در دوره کارشناسی ارشد هر رشته، کسب 50 تا 60% امتیاز دوره کارشناسی است. دوره‌های کارشناسی ارشد دانشگاه‌های مصر عبارت‌اند از: کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی (انگلیسی و عربی متوسط)، کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی (بین‌المللی)، کارشناسی ارشد بازرگانی، کارشناسی ارشد هنر، کارشناسی ارشد روان‌شناسی کاربردی، کارشناسی ارشد فنّاوری اطلاعات، کارشناسی ارشد حسابداری.

دورة دکتری و پسا دکتری: دانشجویانی که دورة کارشناسی ارشد را با موفقیت به پایان رسانده‌اند، می‌توانند برای تحصیل در دوره دکتری ثبت‌نام کنند. دانشجوی دورة دکتری باید در دوره کارشناسی ‌ارشد نمره و امتیاز «خوب» به‌دست آورده باشد. در رشتة طب، دانشجوی پزشکی، پس از پایان تحصیل، مدرک دکتری حرفه‌ای می‌گیرد. پژوهشگرانی که بخش اصلی یک کار پژوهشی را تعهد کرده باشند، در موارد نادر، دکتری علوم دریافت می‌کنند. طول مدت تحصیل در دوره دکتری حداقل دو سال پس از کارشناسی ارشد است.

     مدرک دکتری دانشگاهی، پژوهشی مستقل است که بخش اصلی این دوره محسوب و به‌صورت رساله ارائه می‌شود. پس از آنکه دانشجو، طرح پژوهشی خود را با موفقیت به انجام رساند و در قالب رساله از آن دفاع کرد، به او مدرک دکتری داده می‌شود. با گشودن درها برای تبادل دانشجو میان کشورها، دورة فوق ‌دکتری که مرتبه‌ای پژوهشی و یا حرفه‌ای است در دانشگاه‌های مصر، با هدف بهبود و اصلاح آموزش در آن کشور ارائه می‌شود؛ افزون‌براین ‌با حمایت از گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف و ایجاد فرصت‌های مالی، تبادل دانشجو میان کشورها، نقش تعیین‌کننده‌ای در برنامه‌های اجتماعی و رفتاری مردم ایفا خواهد کرد. ساختار و شکل ظاهری برنامه‌های دوره دکتری در مصر، رسمی‌تر، سخت‌تر و پیچیده‌تر از برخی کشورهای دیگر است.

جدول 3. انواع دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی عمومی و خصوصی

(Unesco, 2014, pp. 92-93)

     دانشگاه‌ها همچنین به دانشجویان دکتری و فوق دکتری کمک‌هزینة تحصیلی، تورهای بین‌المللی، مسکن و امکانات کتابخانه نیز می‌دهند؛ افزون‌برآن، این دانشگاه‌ها، تسهیلاتی را برای جایابی آنان به‌عنوان اعضای علمی و اداری در پردیس دانشگاه و دانشگاه‌هایی که نیاز دارند، فراهم می‌کنند.

     دانشجویان کشورهای هند، امریکا، الجزایر، مراکش، تونس، کشورهای عربی دیگر و اتحادیه اروپا معمولاً برای تحصیل در دوره فوق دکتری به مصر می‌آیند و می‌توانند به‌صورت کوتاه‌مدت یا بلندمدت در مصر بمانند (www.egypteducation.info).

جدول 4. دانشجویان ثبت‌نام‌شده در سال تحصیلی 2013-2012م

(Central Agency for Public Mobilization and Statistics, 2014)

دوره‌های فنی‌و‌حرفه‌ای: مدت زمان آموزش فنی، شامل دوره‌های فنی و بازرگانی بسته به رشتة تحصیلی دو یا سه سال است. آموزش حرفه‌ای دربرگیرندة آموزش فنی مقدماتی و حرفه‌ای دوره میانی است. پس از دو سال تحصیل در مؤسسه‌های فنی میانی، به دانشجویان دیپلم (مدرک)هایی در رشته‌های گوناگون فنی (حسابداری، رایانه، علوم بهداشت و غیره) داده می‌شود.

جدول 5. شمار دانشجویان در مؤسسه‌های آموزش عالی (مارس 2014)

(Ibrahim Elsayad, 2014, p. 12)

جدول 6. شمار دانشجویان ثبت‌نام‌شده در مؤسسه‌های آموزش فنی پس از دوره میانی برحسب جنسیت در 2013-2012م

(Association for the  Development of Education in Africa, 2014, p. 15)

     مؤسسه‌های عالی فنی، پس از چهار تا پنج سال تحصیل، به دانشجویان دیپلم (مدرک) فنی پیشرفته در رشته‌های کشاورزی، صنعتی و بازرگانی اعطا می‌کنند. داشتن دیپلم میانی فنی با حداقل امتیاز برای ورود به مؤسسه‌های فنی غیردانشگاهی لازم است. دارندگان دیپلم رشتة بازرگانی در دانشکدة بازرگانی، رشتة کشاورزی در دانشکدة کشاورزی، رشتة فنی در دانشکدة مهندسی و رشتة پرستاری در مؤسسة عالی پرستاری پذیرفته می‌شوند.

آموزش عالی از دور: آموزش از دور به‌طور سنتی، به روشی در آموزش و یادگیری اطلاق می‌شود که در آن آموزشگر و فراگیر ازنظر مکانی باهم فاصله دارند و هیچ‌گونه تعاملی میان فراگیران وجود ندارد. آموزش از دور که با ‌عنوان «یادگیری از دور» یا «یادگیری توزیعی» یا «آموزش از دور» نیز شناخته شده، اکنون برای افراد بزرگسال وجود دارد.

     اکنون رایانه و فنّاوری الکترونیکی بر آموزش از دور، بسیار تأثیر گذاشته و امکان ارتباط سریع میان راهنما و دانشجو را فراهم کرده است. دانشجویان می‌توانند منابع درسی را از‌طریق رایانه، ماهواره، اینترنت، کابل تلویزیونی، ویدئوی دو سویه و غیره به‌دست آورند.

     دانشگاه آزاد نیز به دانشجویانی که امکان پایان تحصیل خود را از دست داده‌اند، دروس مکاتبه‌ای ارائه می‌کند. در سال‌های 1995-1994 و 1996-1995، 14397 دانشجو ثبت‌نام کردند که در 1996-1995، 2657 نفر دانش‌آموخته شدند (International Bureau of Education, 2011; www.egypteducation.info).

سال تحصیلی دانشگاهی

در مصر سال تحصیلی، از هفته دوم یا سوم سپتامبر شروع می‌شود. نیمسال اول تقریباً پانزده هفته طول می‌کشد و در نیمة ژانویه به پایان می‌رسد. تعطیلات میان نیمسال یک ماه است. نیمسال دوم از نیمة فوریه شروع می‌شود و پانزده هفته به‌طول می‌انجامد. تعطیلات تابستان نیز سه ماه است. زبان آموزش در دانشگاه‌ها، عربی، انگلیسی، آلمانی و فرانسه است.

تربیت آموزشگر

آموزش آموزشگران پیش‌دبستانی و ابتدایی/پایه: آموزشگران ابتدایی باید مدرک خود را از دانشکدة علوم تربیتی دانشگاه گرفته باشند. برای به‌روز کردن اطلاعات آموزشگران مدارس ابتدایی که مدرک ندارند، برنامة آموزش از دور نیز وجود دارد که از‌طریق رسانه ارائه می‌شود.

آموزش دبیران دورة میانی: دبیران دورة میانی در دانشکده‌های علوم تربیتی دانشگاه‌ها و دانشکده‌های عالی تربیت‌ آموزشگر، به مدت چهار سال تحصیل می‌کنند. آموزشگران دورة مقدماتی (پیش از میانی) و آموزشگران دورة میانی عمومی، هر دو دروس مشابهی را می‌گذرانند که به کسب مدرک کارشناسی منتهی می‌شود. همچنین دانش‌آموختگانی که پس از چهار سال تحصیل، مدرک دانشگاهی گرفته‌اند؛ می‌توانند پس از یک سال تحصیل در دانشکدة علوم تربیتی، در دورة میانی تدریس کنند. آموزشگران آموزش فنی نیز در دانشکده‌های خاص آموزش می‌بینند.

دانشگاه الازهر

این دانشگاه در رمضان 358ق، زمانی‌که جوهر سیسیلی، یکی از فرماندهان المعّز، خلیفة فاطمی، مصر را فتح کرد و قاهره را بنا نهاد به‌عنوان مرکز ادبیات عرب و آموزش اهل تسنّن ساخته شد. ساخت بنای آن، نزدیک به دو سال طول کشید. از آن زمان تاکنون، این مسجد یکی از معروف‌ترین مساجد بین مسلمانان جهان و قدیمی‌ترین دانشگاه، برای تحصیل علوم الهی و رشته‌های جدید علمی است. مدرک دکتری این دانشگاه، با دکتری مدل قرون وسطا که در اروپا استفاده می‌شد، متفاوت است.

     در 365ق، قاضی ابوالحسن علی‌‌بن نعمان، کتاب الاقتصار (کتابی در فقه شیعه) را، که متعلق ‌به پدرش ابوحنیف النعمان بود، در این مرکز املا کرد و از آن زمان، این مؤسسه، ماهیت آموزشی و دانشگاهی پیدا کرد (غنیمه، 1377). در دانشگاه الازهر، افزون‌بر آموزش دروس مذهبی باتوجه خاص به علوم قرآنی و سنت پیامبر (ص)، رشته‌های جدید علمی نیز تدریس می‌شود. بدین‌ترتیب این دانشگاه، نه فقط به وظایف خود در این دو رشتة تحصیلی، بلکه به تعهدات و وظایف خود نسبت به زبان عربی که زبان قرآن کریم است، نیز عمل کرده است (مشتاقی، 1383، ص 1128). اداره امور الازهر، مسئول سیاست‌گذاری و برنامه‌های آموزشی مدارس، کالج‌های دانشگاه و مکان‌هایی است که در آنها بر آموزش‌های اسلامی تأکید شده است.

     «شیخ محمد مصطفی مراغی» در 1355 ق. دانشگاه را در الازهر تأسیس کرد که شامل سه دانشکدة شریعت، ادبیات عرب و اصول بود. به‌تدریج شعبه‌هایی از آن، در اسکندریه، طنطا، دمنهور، فیوم،‌ زقازیق، منصوره، شبین‌الکوم، و غیر آن ایجاد شد. «شیخ محمود شلتوت» در هزارة تأسیس دانشگاه که ریاست آن را به عهده داشت، مذهب شیعة امامیه را نیز به مذاهب اسلامی موجود در الازهر افزود و به تدریس فقه و حدیث اهل بیت رسمیت بخشید و دانشکده‌های پزشکی، علوم و فنون را نیز تأسیس کرد. دانشجویان این دانشگاه با عقاید،‌ قرآن، حدیث، احکام، تاریخ اسلام و اخلاق اسلامی در سطحی محدودتر نیز آشنا می‌شوند؛ همچنین شیخ محمود در بیرون از مجموعه‌ بناهای جامعة ‌‌الازهر، ادارة مرکزی و کوی دانشگاه (شامل خوابگاه‌ها، مجموعة ورزشی، درمانگاه) و کتابخانة بزرگ دانشگاه را بنا نهاد که به دانشجویان و استادان، خدمات خوبی ارائه می‌کند؛ او همچنین دانشگاه دختران الازهر را بنا نهاد که دانشکده‌ها، دبیرستان‌ها و هنرستان‌های دخترانة بسیاری را در سراسر مصر، تحت پوشش خود دارد. هم‌اکنون دانشجویان دانشگاه الازهر در 72 دانشکده در سراسر مصر، به تحصیل مشغول هستند. تحصیل در این دانشگاه برای مصریان رایگان است و به دانشجویان نیازمند، کمک‌‌هزینة تحصیلی نیز پرداخت می‌شود. دانشجویان جویای کار، می‌توانند در امور خدماتی و آموزشی دانشگاه و مراکز وابسته به آن، به کار پاره‌وقت بپردازند.

     آموختن زبان خارجی در الازهر، اجباری است. این دانشگاه در دورة دکتری، با برخی دانشگاه‌های اروپا تبادل دانشجو دارد. بخش محوری آموزش در الازهر، آموزش تعالیم اسلامی است و در آنجا، بیشتر بر قرآن، حدیث، عقاید، تاریخ اسلام، فقه (حقوق اسلامی) و ادبیات عرب تأکید می‌شود. ازاین‌روی شیخ‌ الازهر و رئیس دانشگاه از میان استادان این رشته‌ها انتخاب می‌شوند.

     برخی از دروسی که در طول سده‌ها در این دانشگاه بزرگ اسلامی تدریس شده‌اند، عبارت‌اند ‌از: علوم قرآنی و تفسیر، علوم حدیث، ادبیات، کلام و عقاید، منطق، هیئت، ریاضیات، فقه و اصول، قضا،‌ طب، داروسازی، فیزیک، اخلاق و عرفان، تصوف و... که در دورة معاصر، دانش‌های جدید نیز بر آنها افزوده شده است.

     این دانشگاه، درحال‌حاضر، تقریباً در همة رشته‌های اصلی علوم (علوم نظری، علوم تجربی، علوم فنی و مهندسی، علوم پزشکی، علوم انسانی، فلسفه، زبان‌های خارجی) تا دوره دکتری، دانشجو می‌پذیرد.

     برخی از هنرها و حرفه‌هایی که از گذشتة دور، همواره در این دانشگاه اسلامی آموزش داده شده و همچنان مورد توجه‌اند، بدین قرار‌ند: فنون قرائت قرآن، شعر و سرود، خوشنویسی، تذهیب، جلدسازی کتاب و صحافی، فن خطابه و وعظ و غیر آن؛ افزون‌بر اینها، دانشگاه الازهر، هم‌اکنون مجموعة گسترده‌ای از هنرستان‌های فنی‌و‌حرفه‌ای را در سراسر مصر، تحت پوشش دارد.

     تنوع مذهبی، زبانی، نژادی و سرزمینی استادان و دانشجویان الازهر، پیوسته جالب توجه بوده است. نام‌گذاری رواق‌ها، ایوان‌ها، تکیه‌ها و دروازه‌های جامعه‌ الازهر به نام اقوام و ممالک و مذاهب گوناگون، شاهدی بر این مدعاست.

     همچنین از آغاز تأسیس الازهر تا به حال، پیوسته به نام زنان فرزانه‌ای برمی‌خوریم که به تحصیل و تدریس در این مرکز دینی و علمی، اشتغال داشته‌اند و از 1378ق. تاکنون دانشگاه دختران الازهر، بزرگ‌ترین مرکز آموزشی ویژة زنان در سراسر مصر است.

     ویژگی تاریخی دیگر الازهر، تلاش در آموزش معلولان جسمی است که در آنجا هیچ‌گاه به‌سبب نابینایی،‌ ناشنوایی و سایر معلولیت‌ها، از آموزش‌های مذهبی و فراگیری دانش‌های مورد علاقة خویش، محروم نشده‌اند.

     کتب و نسخ خطی موجود در کتابخانة الازهر، بعد از دارالکتب‌المصریه، به‌لحاظ رتبه در جایگاه دوم قرار دارند. کتابخانة آن، دارای نسخ خطی کمیابی است. افزون‌براین، دانشگاه به کتابخانة دیجیتالی نیز مجهز است. دانشجویان فراوانی از مصر و دیگر کشورهای اسلامی و اروپایی در آنجا تحصیل می‌کنند. دانشجویان مسلمان خارجی، همان حقوقی را دارند که دانشجویان مصری از آن برخوردارند. بیش از هزار سال است که الازهر از‌جمله مراکز فرهنگی مورد احترام و تکریم همة مسلمانان در شرق و غرب عالم است. خط‌مشی اصلی الازهر بدین‌شرح است:

دانشگاه پذیرای دانشجویان مسلمان علاقه‌مند به تحصیل در یک رشتة خاص علمی، پیشبرد علوم اسلامی و تعمیق علم و دانش خود دربارة اسلام است. دانشگاه همواره می‌کوشد در همة برنامه‌های آموزشی و فعالیت‌های علمی، به هر آنچه که بتواند پیوند معنوی اسلام را مستحکم سازد و به غرور و عزّت ملی حیات دوباره بخشد، توجه کامل داشته باشد؛ همچنین علاقه‌مند است اسلام را پایگاهی روشنگر و هدایتگر برای ملت عرب و آموزش‌های آن را ملکه فکر و ذهن آنان سازد و با حفظ زبان عربی، از آن برای تحقق اهداف خود استفاده کند. الازهر می‌کوشد عظمت میراث عظیم فرهنگی خویش را اعتلا بخشد و بشریت را از آن بهره‌مند سازد.

هدف دانشگاه، تربیت مسلمانانی دانشمند، هدایت‌گر، متخصص و الگو برای مصر و دنیای عرب و اسلام در همة شاخه‌های علمی و مجهز ‌به اخلاق و فرهنگ اسلامی است، تا بتوانند برای جامعه، علم و دین نقشی سازنده ایفا کنند.

دانشگاه سعی می‌کند برای پیشرفت و توسعة علم و قرار گرفتن در جریان همة فعالیت‌های علمی، ضمن همکاری با مراکز مختلف علمی و دانشگاهی، از بهترین پژوهشگران در رشته‌های گوناگون دعوت کند.

     از 1961م، این دانشگاه طبق قانون به عرضة علوم کاربردی، در دانشکده‌های طب و مهندسی جامة عمل پوشانده است؛ هم‌اکنون این دانشگاه دارای مرکز بیماری‌های قلبی و جراحی، دانشکدة تحصیلات اسلامی (الهیات، حقوق) (دخترانه و پسرانه)، کشاورزی، زبان عربی، تجارت (دخترانه و پسرانه)، مهندسی، اقتصاد خانگی، علوم انسانی، مطالعات اسلامی و عربی، اصول اسلامی، حقوق، حقوق قضایی اسلامی، زبان و ترجمه، پزشکی، داروسازی (دخترانه و پسرانه)، دندانپزشکی و بیماری‌های دهان و دندان (دخترانه و پسرانه)، مرکز پژوهش‌های ناتوانی‌های کودکان، مهندسی ژنتیک، مطالعات تجارت اسلامی، مرکز زیست‌فنّاوری و قارچ‌شناسی در سه دوره تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری است (جامعه الازهر، 2014).

مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

وزارت آموزش عالی، مدیریت، هدایت، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی آموزش عالی و پس از دوره میانی را بر عهده دارد و بر آموزش آموزشگران پایه، نظارت و سرپرستی می‌‌کند. آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای را مدارس فنی‌و‌حرفه‌ای وزارت آموزش و پس از آن، مؤسسه‌های میانی و دانشکده‌های فنی وزارت آموزش عالی ارائه می‌کنند. وزارتخانه‌های دیگری مانند وزارت تجارت و صنعت، مسکن، نیروی انسانی و مهاجرت، کشاورزی، فرهنگ، و سلامت نیز مراکز فنی را راه‌اندازی کرده‌اند. شورای عالی دانشگاه‌ها، هماهنگ‌کننده و ناظر دانشگاه‌های عمومی است؛ درحالی‌که دانشگاه‌های خصوصی، زیر نظر شورای عالی دانشگاه‌های خصوصی هستند که در 2002م ایجاد شد. دانشکده‌های فنی زیر نظر شورای عالی دانشکده‌های فنی هستند. دانشگاه الازهر نیز اداره‌ای مرکزی برای مؤسسه‌های خود دارد (International Bureau of Education, 2012, p. 4).

     اگرچه در مصر نظام آموزش عالی متمرکز است و به‌وسیلة وزارت آموزش عالی اداره می‌شود، اما از دیدگاه قانونی و حقوقی، دانشگاه‌های مصر، استقلال کامل علمی و اداری دارند. ویژگی آنها علمی و فرهنگی بودن آنهاست. دانشگاه در قبول هدایایی که هدف نهایی آن را نقض نکند، آزاد است. قانون تصریح می‌کند که هر دانشگاه باید بودجه‌ای جداگانه داشته باشد. شورای عالی دانشگاه‌ها، بالاترین قدرتی است که مسئولیت امور دانشگاه را بر عهده دارد. این شورا مسئول برنامه‌ریزی کلی آموزش عالی، پژوهش‌ها و مؤسسه‌های وابسته به آن است؛ این شورا همچنین مسئول هماهنگی فعالیت‌های گوناگون‌ دانشگاه‌ها، ایجاد دانشگاه‌های جدید و تعیین ضوابط ثبت‌نام دانشجویان است. چگونگی سازماندهی و ادارة دانشگاه‌ها و حتی برنامه‌های دانشگاهی را قوانین و مقررات دولت تعیین می‌کنند. دانشگاه‌های عمومی زیر نظر شورای عالی دانشگاه‌ها قرار دارند. افزون‌برآن، دانشگاه‌ها عهده‌دار امر پژوهش نیز هستند.

     شورای عالی دانشگاه‌ها، متشکل از رؤسای دانشگاه‌های عمومی و پنج نفر از جامعه شهری با هماهنگی وزارت آموزش عالی است. دانشگاه‌های خصوصی مجازند معیارهای پذیرش خود را اِعمال کنند و بدون هیچ‌گونه دخالتی ازسوی وزارت‌ آموزش عالی، دوره‌ها و شهریه‌هایی را که لازم می‌دانند، تعیین کنند.

     نظام مدارس الازهر، کمابیش با نظام غیرمذهبی آموزش پایه یکسان است؛ اختلاف آنها فقط در اهمیتی است که الازهر به مطالعات اسلامی می‌دهد. مدت تحصیل آموزش عمومی در الازهر نیز مانند آموزش عمومی است (مشتاقی، 1383، ص 1126؛ International Bureau of Education, 2011, p.4 ؛ European Commission, 2012, pp. 5-6).

     در مصر، دانشگاه همانند مؤسسة مستقلی است که شورای دانشگاه و رئیس دانشگاه، آن را اداره می‌کند. شورای دانشگاه که ریاست آن را رئیس دانشگاه بر عهده دارد، متشکل از معاونان دانشگاه، رئیس دانشکده‌ها و مؤسسه‌ها و حداکثر چهار نفر از کسانی است که در امور دانشگاهی تجربه دارند. این افراد برای مدت دو سال انتخاب می‌شوند. رئیس دانشگاه، مسئول مسائل علمی، اداری و مالی و نیز اجرای ضوابط و قوانین شورای دانشگاه و شورای عالی دانشگاه‌هاست. شورای دانشکده و رئیس دانشکده/ شورای مؤسسه و رئیس مؤسسه در ادارة دانشکده یا مؤسسه سهیم هستند. شورا متشکل از دو معاون دانشکده، مدیران بخش‌ها، یک استاد از هر دانشکده یا مؤسسه، یک دانشیار و یک مربی در هر دانشکده یا مؤسسه است که این تعداد، نباید از ده نفر بیشتر باشد. شورای دانشگاه، بنابر درخواست شورای دانشکده یا مؤسسه، و بسته ‌به تخصص‌ها، مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی اعطا می‌کند. راهنمایان داخلی هر دانشکده یا‌ مؤسسه، شرایط اعطای بورس را برای هر مرتبة دانشگاهی تعیین می‌کنند؛ بورس فقط به دانشجویانی اعطا می‌شود که با موفقیت آزمون را پشت سر ‌گذاشته‌اند. ادارة هر گروه در محدودة دانشکده یا مؤسسه، میان شورای گروه و رئیس این شورا تقسیم می‌شود. شورای گروه، از همة دانشیاران بخش و پنج مربی، که باتوجه‌به سابقة کاری‌ خود انتخاب شده‌اند، تشکیل شده است. این شورا بر کلیة امور فرهنگی و علمی، مالی و اداری بخش نظارت دارد و رئیس آن، بر امور علمی، مالی و اداری در حدود وظایف خود، که شورای دانشکده و گروه مشخص کرده، نظارت می‌کند. در پایان هر سال تحصیلی، رئیس بخش، گزارشی از فعالیت‌های علمی، مالی و اداری سالانة خود را به شورای دانشکده یا مؤسسه ارائه می‌کند. در نظام آموزشی مصر، تنش میان آزادی علمی و مسئولیت دولت در اداره و مدیریت آموزش هنوز به‌طور کامل حل نشده است (International Bureau of Education, 2007, p. 15).

منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی

طبق قانون مصر آموزش از پایه تا عالی برای همه رایگان است. بخش اعظم منابع مالی آموزش را دولت تأمین می‌کند. در‌حالی‌که دولت به‌طور رسمی مسئول تأمین بودجه آموزش عالی است، سهم دولت در بودجة آموزش عالی، برای دانشگاه‌ها از 85% تا 90% است، مابقی (10-15%) آن را خود دانشگاه‌ها، باید از‌ راه‌های دیگر فراهم کنند. سیاست جاری آموزشی مبتنی‌بر افزایش بی‌سابقة تخصیص کل بودجة آموزش است. به‌علاوه مردم به همکاری و تلاش در امر آموزش نیز تشویق می‌شوند.

     طرح مهم اصلاح آموزش عالی 2021-2007م به موضوع رشد مالی آموزش عالی پرداخته و الگوهایی را هم توصیه کرده، اما تاکنون هیچ الگوی خاصی انتخاب نشده است.

     در 2007م «نظام جدید شهریه» در گروه‌های تازه تأسیس‌شده در بعضی از دانشکده‌ها اجرایی شد. دانشجویان براساس همان شیوه پذیرش می‌شوند، اما از آنها بین 800 تا 2000 یورو در سال شهریه گرفته می‌شود. دانشگاه‌های خصوصی، طبق قوانین و ضوابط خود شهریه دریافت می‌کنند (European Commission, 2012, pp. 5-6).

     بنابر فرمان رئیس‌جمهور، در 1972م، بودجه‌ای مستقل برای پژوهش در دانشگاه در نظر گرفته شده است؛ همچنین بودجة پژوهش از‌طریق مؤسسه‌های تجاری و افراد نیز تأمین می‌شود (مشتاقی، 1383، ص 1127).

همکاری دانشجویان و حمایت مالی

آموزش عالی مصر اغلب رایگان است و مبلغ اندکی، بین 20-5 یورو در سال، برای ثبت‌نام و خدمات گوناگون دریافت می‌شود. از 2007م تعدادی از دانشگاه‌های عمومی که رشته‌های جدیدی را با شهریه‌های بیشتر ارائه کرده‌اند (بین 800 و 2000 یورو در سال) نظام آموزش نیمه‌خصوصی را پذیرفته‌اند. شهریه‌های آموزش به دستگاه مالی هر دانشکده تزریق می‌شود و اساساً موجب افزایش تأسیسات زیربنایی دانشکده و خدمات آن می‌گردد.

     در دانشگاه‌های خصوصی وضعیت کاملاً متفاوت‌ است. این دانشگاه‌ها هیچ‌گونه سرمایه‌ای از دولت نمی‌گیرند و سرمایه خود را از هدایا (وقف) و شهریه‌های ثبت‌نام، خدمات اجتماعی و غیره تأمین می‌کنند. شهریه ثبت‌نام در دانشگاه خصوصی ممکن است به بیشترین میزان خود که 15000 یورو در سال است، برسد. شهریة دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری که در دانشگاه‌های عمومی ارائه می‌شوند، بالاتر (حدود 1000 یورو در سال) است.

     کمک‌‌هزینه تحصیلی، یکی از کمک‌های مالی است که به دانشجویان در زمان تحصیل داده می‌شود. تفاوت مهمی که میان کمک‌هزینه تحصیلی و انواع دیگر کمک‌های مالی وجود دارد، این است که برگرداندن آن ضروری نیست.

     معمولاً کمک‌هزینه تحصیلی یا براساس استحقاق دانشجو و هماهنگ با نوع رشته تحصیلی (تجربی، هنری و یا ورزشی) یا براساس فعالیت‌های دیگر پرداخت می‌شود. اما معمولاً هزینة تحصیلی بر‌اساس عملکرد علمی دانشجو است که لازم است دانشجو در درس‌های خود نمره‌های بالا بگیرد. در این صورت، کمک‌‌هزینه به‌طور مستقیم به خود دانشجو پرداخت می‌شود (www.egypteducation.info).

     هم‌اکنون هیچ‌گونه وام تحصیلی در دانشگاه‌های مصر پرداخت نمی‌شود و این مسئله از زمانی‌که آموزش در مصر رایگان شده، وجود دارد. افزون‌براین، در مواقعی، دانشگاه‌ها از دانشجویان محروم و فقیر شهریه دریافت نمی‌کنند. دانشگاه‌های خصوصی نظام بورس یا کمک‌‌هزینه تحصیلی را به‌طور جزئی یا کامل برای دانشجویان دارند، اما مدیریت این نظام به‌طور کامل برعهدة شورای دانشگاه است.

     در تحصیلات تکمیلی، اعضای علمی هر دانشگاه می‌توانند از «بورسی تحصیلی داخلی» استفاده کنند و تحصیلات خود را در دانشگاه دیگر ادامه دهند (European Commission, 2012, p. 6).

مدارج علمی اعضای هیئت‌علمی

مدرس دروس عملی که باید مدرک کارشناسی داشته باشد و معمولاً از میان بهترین دانشجویان کلاس یا پس از اعلام عمومی و براساس رقابت، انتخاب می‌شود.

- کمک‌مربی، مدرس دروس عملی است که مدرک کارشناسی ارشد خود را حداکثر ظرف مدت پنج سال پس از کارشناسی گرفته ‌است.

- مربی، مدرس دروس عملی است که مدرک دکتری وی را شورای عالی دانشگاه‌ها تأیید کرده و ظرف مدت پنج سال مدرک خود را پس از کارشناسی ارشد گرفته ‌است.

- دانشیار با حداقل پنج سال سابقه در مرتبة مربی، افزون‌بر سابقة پژوهش و تدریس.

- استاد تمام با حداقل پنج سال سابقة انتصاب در مرتبة دانشیاری افزون‌بر سابقة پژوهش و تدریس (European Commission, 2012, p. 8).

     اعضای هیئت‌‌علمی به پژوهش تشویق می‌شوند و پژوهش بدیع و نو شرط لازم ترفیع دانشگاهی است. همچنین آنها تشویق می‌شوند که در طرح‌های پژوهشی کاربردی با مؤسسه‌های تجاری و صنعتی همکاری کنند (مشتاقی، 1383، ص 1127).

جدول 7. دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی و شمار اعضای هیئت‌علمی در 2007-2006م

(Ministry of Higher Education, 2007)

برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو

برنامة راهبردی (2030-2014م) «باهم می‌توانیم» با نگاهی کل‌نگر، لزوم تأمین منابع انسانی را با رشد توانایی و کارآیی، و بالاترین سطح کیفیت و اخلاق حرفه‌ای در راستای ساختن جامعه‌ای براساس یادگیری و اقتصاد دانش‌بنیان، حق انسانی و لازم برای مردم مصر می‌داند. برای دستیابی به این هدف، وزارت آموزش وظیفة هدایت، مدیریت و توسعة آموزش با کیفیت بالا را در بخش آموزش پیش از دانشگاه، با نظام غیرمتمرکز و براساس مشارکت جمعی، برای پاسخ به نیازهای حقوق اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و هویت ملی با گرایش‌های کلی را برعهده ‌دارد. تأمین فرصت‌های آموزش پایه، بخش اصلی روند توسعه و مدرن شدن آموزش در مصر، برای توسعه و رشد انسانی و مقابله با چالش‌های آینده است. آموزش در مصر، الگوی پیشتاز در منطقه خواهد بود و تلاش می‌کند دانش اجتماعی را در پرتو قرارداد اجتماعی نوین و براساس دموکراسی، عدالت و راه همیشگی آینده فراهم کند.

     مصر خواهان ارتقای آموزش از‌طریق تعهد به اصول و دستورالعمل‌های جامعة بین‌الملل است که از زمان «کنفرانس جامتین» و ابتکار آموزش برای همه، شروع شده است. این اصول در «گردهمایی داکار» (2000م) و «بیانیة اهداف توسعة هزاره» مورد تأکید قرار گرفته‌اند. یکی از اهداف توسعة هزاره، فراهم آوردن و در دسترس قرار دادن آموزش ابتدایی برای همه، اعم از دختر و پسر است. محورهای اصلی روند کار وزارت آموزش از این قرار است: ایجاد مدرسة کارآمد با کیفیت آموزشی اثربخش و بالا برای همه با تمرکززدایی، تربیت ‌آموزشگرانی شاخص، با مهارت و تخصص بالا، برنامه‌های آموزشی شاگرد‌محور و مرتبط با نیازهای مردم محل، حمایت علمی و پرورش تفکر خلاق، از‌طریق فنّاوری پیشرفته با شیوه‌های خوب آموزشی، با همکاری و مشارکت مردمی.

     طبق قانون، دولت آموزش را به‌منزلة یک حق به رسمیت می‌شناسد و بر همة سطوح آن، نظارت دارد. دولت آموزش را که مقدمة پیشرفت و شکوفایی است تا پایان دبیرستان و معادل آن، رایگان و اجباری تضمین می‌کند (Unesco, 2014, pp. 5-8).

     برنامه راهبردی آموزش (2030-2014م) بر چند محور بنا شده است:

اولین محور: فراهم کردن فرصت‌های آموزشی برابر برای همه و در همة سطوح با ساخت کلاس‌های جدید، برقراری عدالت اجتماعی، تأسیس مدارس و همکاری با وزارتخانه‌ها، انجمن‌ها و جمعیت‌ها، و اهداکنندگان (خیرین).

دومین محور: تضمین کیفیت آموزشی با اصلاح و بهبود مستمر مؤلفه‌های آموزشی هماهنگ با استانداردهای کیفی ملی کیفیت در کار و شیوة آموزش از‌طریق اصلاح و بهبود ساختمان و فضای مدارس، توسعة برنامه درسی و بهبود بخشیدن به عملکرد آموزشگران.

سومین محور: مدیریت نظام آموزش با بازنگری قوانین و ضوابط، افزون‌بر بهبود کیفیت و کارآیی برنامه‌ریزی و ارزشیابی و به حداکثر رساندن منابع مالی در بخش آموزش. همچنین داشتن مدیریت پاسخ‌گو و مسئول، با ادارة متمایز و خوب آموزشی بر‌اساس اطلاعات و شفاف بودن.

چهارمین محور: توسعة روش‌هایی برای افزایش اثربخشی و نهادینه کردن تمرکززدایی به‌منظور ایجاد محیط اثربخش و کارآ از‌طریق روش‌های اطلاعاتی، نظارتی و ارزشیابی، ایجاد مدیریت مدرسه‌محور، تمرکززدایی سازمانی و مسئولیت‌های محلی (Unesco, 2014, pp. 5-8).

     روش نظارت و ارزشیابی در نظام آموزشی، براساس نظارت یا بازرسی به‌وسیلة بخش‌های مختلف، از‌جمله ادارة مرکزی بازرسی، مرکز ملی امتحانات و ارزشیابی آموزشی، تحت نظارت مشاوران، ناظران، مدیران مالی و مدیریتی در چهارچوب وزارت آموزش انجام می‌شود. (International Bureau of Education, 2011, p. 4).

     در 1997م کمیسیون ملی اصلاحات در آموزش عالی برای شناسایی چالش‌های پیش‌روی آموزش عالی مصر و تعیین راهبرد آموزش عالی ایجاد شد. ابتدا برنامة اصلاحات برای دوره‌ای هفده‌ساله مشخص شد که مهم‌ترین اهداف آن، عبارت بودند از: افزایش اثربخشی با تضمین استقلال بیشتر دانشگاه‌ها و منطقی کردن بودجة حکومت، ارتقای کیفیت استادان و دانشکده از‌طریق آموزش، بهبود کیفیت و بالا بردن آموزش میانی فنی، اصلاح برنامه‌های درسی، تقویت مدیریت و استحکام بخشیدن به مؤسسه‌های کوچک.

     برای انجام این اهداف، ابتدا دولت شش طرح پنج‌ساله از 2007-2002م با نام‌های دانشکده و برنامه توسعه اعضای هیئت‌علمی، طرح دانشکده‌های فنی، طرح اعتباربخشی و تضمین کیفیت، طرح فنّاوری اطلاعات و ارتباطات و منابع مالی طرح‌های ارتقای آموزش عالی را برنامه‌ریزی کرد.

     مرحله دوم اصلاحات در ژانویة 2009 شروع شد که بیشتر بر آماده کردن مؤسسه‌های آموزش عالی برای اعتباربخشی متمرکز شده بود. طرح راهبردی اصلاح آموزش عالی را وزارت آموزش عالی اجرا کرده است.

     اهداف این اصلاحات عبارت‌اند از:

- بهبود خلاقیت و ابتکار نسل‌های جوان‌تر به‌منظور ایفای نقش در توسعه و مدیریت تولید و بخش‌های خدماتی به موازات برنامه‌های توسعة اقتصادی؛

- ایجاد مؤسسه‌های آموزش عالی و برنامه‌هایی جذاب برای جذب مهاجران کشورهای همسایه به‌منظور تحصیل در مصر؛

- فراهم کردن زمینة استفاده از فنّاوری و امکانات آموزش مستمر؛

- توسعة بالاترین سطح آموزش فنی‌و‌حرفه‌ای در حد امکان.

     پروسه بلونیا در 1999م از همان ابتدا در مصر شروع شد. در نیمة 2011م، شورای عالی دانشگاه‌ها، به‌طور رسمی برنامه‌های توسعه را براساس نظام تطبیقی انتقال و انباشت واحدهای درسی اتحادیه اروپا پذیرفت (European Commission, 2012, p. 10).

     برنامة اتحادیه اروپا در سرمایه‌گذاری و حمایت از مدرن کردن آموزش عالی، در کشورهای مشارکت‌کنندة اروپای شرقی، آسیای مرکزی، بالکان غربی و منطقة مدیترانه ازطریق همکاری در طرح‌های دانشگاهی است. هدف کلی آن، کمک به مدرن شدن آموزش عالی و حمایت از آن، در حوزة پیرامون اتحادیة اروپاست. مصر نیز در این برنامه مشارکت دارد.

     دولت مصر در سال‌های اخیر، اصلاحات مهمی برای مدرن ساختن کشور انجام داده است. هرچند نظام آموزش عالی مصر به‌طور گسترده، بدون تغییر باقی مانده است و بدون اصلاح بنیادی در این بخش، کشور با مشکلاتی در بهبود رقابت‌پذیری آن، روبه‌رو خواهد بود. بازنگری بی‌طرف و مستقل آموزش عالی مصر، در حوزه‌های مختلف، نیازمند آن است که از‌طریق سیاست تولیدکنندگان و سهام‌داران شامل نظام هدایت و رهبری آموزشی، دسترسی دانشجو به آموزش عالی، کیفیت آموزشی و اثربخشی، پژوهش، توسعه و ابداع، و امور مالی که شامل اصلاح ساختاری و فرهنگی آموزش عالی در یک دهه از 2010م تا 2020م است، به آن توجه شود (OECD and World Bank, 2010). از‌طریق این برنامه، تعدادی طرح در دانشگاه‌ها و دانشکده‌های مختلف با هدف انجام کارهای تخصصی پروسة بلونیا شروع شده است؛ تلاش‌هایی که ممکن است منجر‌به ایجاد نظامی معادل میان نظام جاری و نظام تطبیقی انتقال و انباشت واحدهای درسی اتحادیة اروپا شود. بعد از انقلاب 25 ژانویه 2011 و تغییرات دموکراتیک در مصر، دانشگاه‌ها استقلال بیشتری به‌دست آورده‌اند و دانشجویان بیش‌ازپیش در تصمیم‌گیری‌ها نقش دارند. مصر از 2002م در برنامه‌های Tempus شرکت کرده است (European Commission, 2012, p. 12).

فرایند بلونیا

نظام مهم اصلاحاتی که برای پاسخ به مسائلی مانند مسئولیت دولت در قبال آموزش عالی و پژوهش، اداره و نظارت آموزش عالی و کیفیت آن، مسئولیت اجتماعی آموزش عالی و پژوهش، ارزش‌ها و نقش آموزش عالی و پژوهش در کشورهای مدرن و جهان پیچیده ایجاد شده است. بیانیة ژوئن 1999 بلونیا برای اینکه آموزش عالی اروپا برای اروپاییان و دانشجویان دیگر کشورها مناسب‌تر، قابل مقایسه‌تر، رقابت‌پذیرتر و جذاب‌تر شود، مجموعه‌ای از اصلاحات لازم را اجرایی کرد. سه اولویت نظام بلونیا بدین قرار است: ترویج نظام سه دوره‌ای (کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری)، تضمین کیفیت و به‌‌رسمیت شناختن گواهی‌نامه‌ها و دوره‌های تحصیلی (European Commission, 2012).

     برنامة اتحادیه اروپا در سرمایه‌گذاری و حمایت از مدرن کردن آموزش عالی در کشورهای مشارکت‌کننده، از همکاری آموزشی میان اتحادیة اروپا و کشورهای شریک که بر روی اصلاح نظام‌های آموزشی و دانشگاه‌ها متمرکز شده‌اند، حمایت می‌کند. در این زمینه، اتحادیة اروپا به گروه‌‌های کارشناسان اصلاح آموزش عالی در کشورهای مشارکت‌کننده در این برنامه، یاری می‌رساند.

     هدف از ایجاد گروه ملی کارشناسان، اصلاح آموزش عالی، ایجاد مرکزی از کارشناسان در برخی حوزه‌ها برای پیشرفت بیشتر به‌سمت شیوه‌های عینی و واقعی دانشگاه بلونیا، در پرتو نیاز و خواست ملی است. فعالیت‌های کارشناسان اصلاح آموزش عالی مصر عبارت‌اند از:

· تحقق بخشیدن و عملی کردن روش‌های بلونیا به‌‌مثابة پیش‌شرط چهارچوب شرایط لازم برای آموزش عالی مبتکر و روشن؛

· توسعة راهبرد آموزش مستمر با دادن مشاوره به مؤسسه‌های آموزش عالی؛

     در میان فعالیت‌های دیگر، خبرگان اصلاح آموزش عالی در چهارچوب این اهداف، به مؤسسه‌های آموزش عالی در حوزه‌های زیر به‌صورت گسترده مشاوره می‌دهند:

· تضمین کیفیت (داخلی و خارجی)؛

· نظام سه‌دوره‌ای (کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری)؛ اصلاح برنامة آموزشی، چهارچوب‌های مدارک تحصیلی ملی و اروپایی (چهارچوب صلاحیت‌های ملی، چهارچوب صلاحیت‌های اروپا).

· تأیید و به‌ رسمیت شناختن نظام تطبیقی انتقال و انباشت واحدهای درسی اتحادیة اروپا، مدرک تکمیلی، پاسپورت اروپایی، کنوانسیون شناسایی رسمی لیسبون.

     کارشناسان اصلاح آموزش عالی مصر در پیشرفت روش و اصلاحات ناشی از روش کار برنامة بلونیا سهیم خواهند بود؛ آنها همچنین برای طرح راهبرد‌های گسترش نظام بلونیا به مراکز غیرعلمی مانند سازمان‌های صنعتی، فرهنگی یا اجتماعی تا زمانی‌که منطبق با راهبردهای ملی هستند، دعوت شده‌اند.

     آنها در سطح مؤسسه‌ها، برای تحقق بخشیدن و رواج راهبرد شیوة ملی و آموزشی بلونیا، با دادن مشاوره و توصیه به مؤسسه‌های آموزش عالی فعالیت خواهند کرد. آنها به‌ویژه در سه حوزة یادشده در بالا، همکاری خواهند داشت. سرانجام، کارشناسان، اصلاح آموزش عالی مصر به شکل‌های مختلف، به تبلیغ و بالا بردن سطح آگاهی در این زمینه اقدام خواهند کرد (OECD and World Bank, 2010).

برنامة هشت‌ساله مصر برای آموزش عالی

مصر، در دو مرحله از 2022-2014م برنامه‌ای را برای آموزش عالی، با بودجه‌ای معادل 587 بیلیون دلار امریکا، شامل 61 طرح با هدف تربیت دانش‌آموختگان آمادة ورود به بازار کار و ارتقای اقتصاد دانش‌محور راه‌اندازی کرده است؛ این برنامه دربرگیرنده گشایش پنج دانشگاه جدید در سال است که بنابر قانون، کمیسیون دولت 4% بودجه را به آموزش، 2% را به آموزش عالی و 1% را به پژوهش‌های علمی اختصاص می‌دهد. این طرح، در گزارش منتشرشده ازسوی مرکز پیشرفت علم، فنّاوری و ابتکار مصر با عنوان «علم، فنّاوری و ابتکار» در مصر مطرح شد. این برنامه «اصلاح نظام آموزشی برای بازتاب نیازهای مراکز تجاری و تلفیق توانمندی‌های لازم برای اندیشة نوآور و کارآفرین» نامیده شده است. این برنامه در مصر 22 دانشگاه عمومی و صدها مؤسسة آموزش عالی و دانشکده‌های فنی را دربر می‌گیرد که زیر نظارت این وزارتخانه هستند. دانشگاه‌های عمومی از 70497 عضو هیئت‌علمی برای آموزش بیش از 11/2 میلیون دانشجوی دورة کارشناسی و تحصیلات تکمیلی بهره می‌گیرد. برنامة آموزش عالی، شامل 61 طرح و نوآوری است که دوازده حوزة آموزش عالی را دربر می‌گیرد و در دو مرحله 2017-2014م و 2022-2017م اجرا خواهد شد. این برنامه، اصلاحات قانونی را افزایش می‌دهد، ادارة آموزش عالی را بهبود می‌بخشد، نظام ملی، رشد و توسعة منابع انسانی را بازسازی می‌کند، دسترسی به دانشگاه‌ها را در همة مناطق جغرافیایی مصر امکان‌پذیر می‌سازد و آموزش فنی و فنّاوری در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌ها را گسترش می‌دهد. این برنامه، بر روی تضمین کیفیت و رقابت، رشد برنامه‌های آموزشی و علمی، ارتقای پژوهش و تحصیلات تکمیلی و توسعة نظام‌های اداری و آموزشی در دانشگاه‌ها، و نیز ابتکار و نوآوری و ابزار تولید و اشاعة علم تمرکز می‌کند.

     این برنامه، با هدف افزایش سطح خدمات آموزشی فراهم‌شده برای دانشجویان و رشد مهارت‌های اساسی آنان، برونداد آموزش عالی و ارتباط آموزش عالی با نیازهای بازار کار را افزایش می‌دهد و هماهنگی فنّاوری را با نظام آموزشی بالا می‌برد؛ این برنامه همچنین بر افزایش تعداد دانشجویان مصری و خارجی، به‌خصوص از کشورهای عربی، اسلامی و افریقایی ازطریق ایجاد پنج دانشگاه جدید تأکید دارد.

     اولین قدم در اجرای این برنامه ایجاد دانشگاه کره (2013م) در مصر است (Sawahel,  2014).

کتاب‌شناسی

غنیمه، عبدالرحیم. (1377). تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی، ترجمه نورالله کسائی. تهران: دانشگاه تهران.

مشتاقی، زینب. (1383). «نظام آموزش ‌عالی مصر». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.

Álvarez-Galván, J. (2015). “A Skills beyond School Review of Egypt”. OECD Reviews of Vocational Education and Training. Retrieved from: http://www.oecd.org/education/ skills-beyond-school/A-Skills-beyond-School-Review-of-Egypt.pdf.

Association for the Development of Education in Africa. (2014). Egypt Country Report Policies and Mechanisms for Integration to the Workforce and Job Creation. Retrieved from: http://www.adeanet.org/min_conf_youth_skills_ employment/sites/default/files/u26/Egypt_Country_Report.pdf.

Central Agency for Public Mobilization and Statistics. (2013). Egypt in Figures. Retrieved from: https://www.economena. com/doc-download/ID17310/

Central Agency for Public Mobilization and Statistics. (2014). Egypt in Figures. Retrieved from: http://www.sis.gov.eg/ newvr/egyptianfig/EgyptinFigures/pages/english%20Link.htm

Central Intelligence Agency. (2015). “Egypt”. The world Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/pl.html

European Commission. (2012). Overview of the Higher Education System in Egypt. Retrieved from: http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/egypt_tempus_country_fiche_final.pdf.

Ibrahim Elsayad, H. (2014). “Reform of Higher Education Institutes in Egypt Higher Education in Egypt”. Comparative and International Higher Education, 6, 12-15.

International Bureau of Education. (2007). “Egypt”. World Data on Education (6th edition). Geneva:Unesco.

International Bureau of Education. (2011). “Egypt”. World Data on Education (7th ed). Jeneva: Unesco.

Ministry of Higher Education. (2007). Strategic Planning and Database. Retrieved from: http://www.mhespu.org/new/ statistics.php.

OECD and World Bank. (2010). Reviews of National Policies for Education: Higher Education in Egypt. Retrieved from: http://siteresources.worldbank.org/INTEGYPT/Resources/REPORTHigherEducationinEgypt-2010FINAL-ENGLISH. pdf.

Sawahel, W. (2014). “Eight-Year Egyptian Plan for Higher Education”. University World News. Retrieved from: http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20140829120505683

Unesco. (2014). Education for All in Egypt 2000-2015: A National Assessment. Retrieved from: http://unesdoc. unesco.org/images/0022/002299/229905e.pdf.

http://www.azhar.edu.eg/

http://www.egypteducation.info/