اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی

نظام آموزش مغرب، براساس اصول و ارزش‌های اسلامی پایه‌ریزی شده که هدف آن، تربیت شهروندانی پرهیزگار است؛ شهروندانی که الگوی درستی، میانه‌روی، مدارا، پذیرای علم و دانش و برخوردار از روحیة نوآوری، ابتکار و کارآفرینی باشند.

     آموزش، موجب پرورش ارزش‌هایی در شهروندان می‌شود که آنها را برای مشارکت در امور عمومی و خصوصی، با شناخت کامل از حقوق و وظایف خود، آماده می‌کند. نظام آموزشی باید مهارت‌های خواندن و نوشتن زبان عربی- زبان رسمی کشور- را در همگان ایجاد کند و همچنین مهارت استفاده از زبان‌های زندة دنیا را به آنها بیاموزد.

     هدف نظام آموزشی، پیشرفت کشور در زمینة علوم و فنّاوری‌های پیشرفته است؛ به‌گونه‌ای که در عصری که ویژگی آن جهانی‌‌شدن است، بتواند موجب توسعة اقتصادی، اجتماعی و انسانی شود. به‌موجب قانون اساسی این کشور، نظام آموزشی بر اصل برابری شهروندان و برابری فرصت‌ها برای همگان، اعم از دختر و پسر، یا روستایی و شهری، استوار است. در مجموع اصول و اهداف آموزش رسمی، جنبه‌های زیر را دربر می‌گیرد:

· آموزش مبتنی‌بر اسلام و زبان‌ عربی؛

· آموزشی که با استفاده از زبان‌های خارجی به‌سوی نوگرایی حرکت می‌کند؛

· آموزشی که هدف اصلی آن نگهداری هویت مراکشی و ارزش‌های اخلاقی جامعة مراکش است.

     به‌رغم آنکه دهۀ نخستین سدۀ گذشته (2009-2000م) در مراکش دهۀ ملی آموزش نام‌گذاری شده بود و بخش آموزش، پس از حفظ امنیت و تمامیت ارضی، به‌مثابة نخستین اولویت ملی قرار گرفته بود و منشوری ملی با هدف همگانی‌سازی آموزش، تدوین و تصویب شده بود، به نظر می‌رسد برنامة اصلاحات در بخش‌های مختلف، با موفقیت چندانی روبه‌رو نبوده است. ازاین‌رو برنامۀ نوینی در 2009م با عنوان «برنامه ملی ارزیابی دستاوردها» ازسوی شورای عالی آموزش، تدوین و تصویب شده است. هدف از تدوین این برنامه، بهبود کیفیت و بازده نهادهای آموزشی قلمداد شده است. در سند تحلیلی انتشاریافته در این قلمرو، علل ناموفق بودن برنامه‌های پیشین، چنین آسیب‌شناسی شده است:

· نبود کارشناسان مرجعِ برخوردار از صلاحیت‌های لازم؛

· برنامه‌های آموزشی سنگین؛

· ناکافی بودن ابزار ارزیابی؛

· شرایط دشوار آموزشی و فعالیت‌های نابسنده آموزشی؛

· پایداری برخی از جنبه‌های نابرابری فرصت‌ها در دسترسی به آموزش (شورای عالی آموزش، 2009، ص 26).

     وضعیت در بخش آموزش عالی نیز چندان رضایت‌بخش به نظر نمی‌رسد. «واغدی سواحل» (2009م) در مقاله‌ای با عنوان «مشکلات به‌رغم اصلاحات همچنان پایدارند»، سه عنصر اصلی را که موجب ناکارکردی و بدکارکردی آموزش عالی، علوم و فنّاوری در مراکش شده است، چنین برمی‌شمارد: «نبود راهبردهای کوتاه، میان و بلندمدت، نبود کارکنان کارآمد در امور علمی، اداری و فنی و نبود منابع پایدار». برای رفع این کاستی‌ها «برنامه‌ای فوریتی»، برای سال‌های میان 2012-2009، ازسوی وزارت آموزش ملی و وزارت آموزش عالی، مهارت‌آموزی کارکنان و پژوهش علمی با چهار هدف زیر تدوین شده است:

· اثربخش‌سازی آموزش اجباری تا پانزده‌سالگی؛

· برانگیختن آفرینشگری و بهینه‌سازی در دبیرستان و دانشگاه؛

· رویارویی با مشکلات گستردۀ نظام آموزشی؛

· تدارک ابزار موفقیت به‌مثابة شرطی تعیین‌کننده.

     در بیانیه‌ای که ازسوی دو وزارت یادشده با عنوان «جهت‌گیری وزارتخانه‌ها» صادر شده، چنین خاطرنشان شده است:

قرار دادن فراگیران در قلب نظام آموزشی و مهارت‌آموزی و قرار دادن دیگر بنیادها در خدمت آن، نیازمند آن است که:

· یادگیری، بر محور دانش پایه تمرکز یابد تا به شکوفایی فراگیران بینجامد؛

· آموزشگران در شرایطی بهینه و با تسلط به روش‌ها و ابزار آموزشی و تربیتی لازم به‌کار بپردازند؛

· نهادهای آموزشی، محیط یادگیری مناسبی را پدید آورند.

     موفقیت این برنامه به تغییرات زیر بستگی دارد:

· تغییر ژرف الگوهای مدیریتی؛

· ایجاد نظام ارزیابی اثربخشی؛

· تعریف شفاف مسئولیت‌ها و در اختیار نهادن ابزار لازم برای دستیابی به آنها در سطوح گوناگون اداری و علمی؛

· ایجاد نظام راهبری برای رفع مشکلات.

ساختار نظام آموزشی

ساختار جدید نظام آموزشی مراکش، دربرگیرندة پنج دورة اصلی است. این تغییر ساختار نوین، برمبنای بدنۀ مشترک، تخصص و گذر به همة دوره‌های آموزشی طراحی شده است.

     قرار است پس از آنکه آموزش نُه‌سالة اجباری کنونی به اندازة کافی همگانی شد، دورۀ هشت‌سالۀ آموزش ابتدایی، یعنی دورة دو‌سالۀ پیش‌دبستانی و دورۀ ابتدایی، جایگزین ساختار قبلی شود. به‌این‌ترتیب دورۀ آموزش اجباری، یازده سال به درازا خواهد کشید و دربرگیرندۀ دورۀ پیش‌دبستانی و ابتدایی، به‌عنوان دورۀ نخست و دورۀ راهنمایی به‌مثابة دورۀ دوم آن، خواهد بود.

دورۀ پیش‌دبستانی و ابتدایی

این دوره که از چهارسالگی آغاز و در دوازده‌سالگی به پایان می‌رسد، اهداف کلی زیر را دنبال می‌کند:

· تضمین برابری فرصت آموزشی برای همة کودکان به‌منظور موفقیت در زندگی آموزشی و همچنین زندگی حرفه‌ای آنها؛

· تأمین زیست‌بوم آموزش همگانی، به‌منظور شکوفاسازی و توانمندسازی آنها برای زندگی اجتماعی.

     آموزش پیش‌دبستانی به آموزش ابتدایی ارتباط می‌یابد و کودکان چهار تا شش سال را پوشش می‌دهد. هدف از این دورة دوسالة آموزشی، تسهیل در شکوفاسازی فیزیکی، شناختی و احساسی و همچنین توسعة فردی و جامعه‌پذیری آنهاست.

     دورة شش‌سالة ابتدایی بر روی کودکانی که دورۀ پیش‌دبستانی را پشت سر گذاشته‌اند، باز خواهد بود. در دورۀ گذار، کودکانی که دورۀ پیش‌دبستانی را نگذرانده‌اند نیز پذیرفته می‌شوند. دورة ابتدایی نیز دربرگیرندۀ یک دورة دوساله و یک دورة چهارساله خواهد بود. اهداف دورۀ دوساله را می‌توان چنین برشمرد:

· به‌دست آوردن دانش و مهارت درک و بیان کتبی و شفاهی به زبان عربی؛

· آشنایی با نخستین زبان خارجی؛

· آشنایی با مفاهیم حفظ سلامت و نگهداری محیط‌زیست؛

· شکوفایی ظرفیت‌های حفظ سلامت و نگهداری محیط‌زیست؛

· شکوفایی ظرفیت‌های تصویری، گرافیک و بازی؛

· آشنایی با مفاهیم نظم و دسته‌بندی؛

· درونی‌سازی قوانین اجتماعی و ارزش‌های همکاری و همبستگی دوجانبه.

     دورة چهارسالة ابتدایی، که توسعة مهارت‌های پیشرفته و شکوفایی پیش‌رس ظرفیت‌ها را دنبال می‌کند دارای اهداف زیر است:

· ژرف‌سازی و گسترش آموزه‌های پیشین، ازجمله آموزه‌های دینی، مدنی و اخلاقی؛

· توسعة مهارت‌های درک و بیان به زبان عربی؛

· یادگیری خواندن، نوشتن و بیان به نخستین زبان خارجی؛

· توسعة ساختارهای عملیاتی هوش عملی و روش‌های کار؛

· کشف موضوعاتی مانند مفهوم، نظام‌ها و فنون پایة کاربردی، در محیط‌زیست طبیعی، اجتماعی و فرهنگی کنونی دانش‌آموز و همچنین امور محلی و منطقه‌ای؛

· آشنایی مقدماتی با فنّاوری‌های مدرن اطلاعاتی و ارتباطاتی و ایجاد همکنشی.

     در پایان این دوره به دانش‌آموختگان گواهی‌نامة آموزش ابتدایی داده می‌شود.

دورة راهنمایی یا نخستین دوره میانی

این دورة آموزشی سه‌ساله، برای کسانی در نظر گرفته شده است که دارای گواهی‌نامة دورۀ آموزش ابتدایی هستند. اهداف این دورة آموزشی، افزون‌بر ژرف‌سازی اهداف عمومی دوره‌های پیشین، چنین برشمرده شده‌اند:

· توسعة هوش جوانان به‌ویژه ازطریق تمرین‌های ریاضی و شبیه‌سازی موارد؛

· آشنایی با مفاهیم و قوانین پایة علوم طبیعی، علوم فیزیک و زیست‌محیط؛

· کشف سازمان اجتماعی و اداری در سطح محلی، منطقه‌ای و ملی؛

· آشنایی با میهن و جهان ازنظر جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی؛

· آشنایی با حقوق بنیادی بشر و حقوق و وظایف شهروندان مراکشی؛

· آشنایی با مهارت‌های فنی‌و‌حرفه‌ای، هنری، ورزشی پایه، متناسب با شرایط اجتماعی، اقتصادی، زیست‌بوم محلی و منطقه‌ای نهاد آموزشی؛

· آماده‌سازی فراگیران برای ادامة تحصیل یا ورود به زندگی فعال؛

· آشنایی تخصصی با یک حرفه، به‌ویژه کشاورزی، صنایع دستی و ساختمان در حد امکان.

     به دانش‌آموختگان این دوره، گواهی‌نامة پایان آموزش راهنمایی با درج قلمرو یادگیری و تخصص فنی‌وحرفه‌ای داده می‌شود. دارندگان این گواهی‌نامة تحصیلی، می‌توانند در رشته‌ای که مهارت یافته‌اند، به تحصیل خود ادامه دهند. کسانی که به زندگی فعال وارد می‌شوند، همواره می‌توانند در صورت برخورداری از شرایط و معیارهای لازم، به تحصیل در آموزش میانی ادامه دهند.

آموزش میانی دورة دوم

آموزش میانی (عمومی، فنی‌وحرفه‌ای) گونه‌های زیر را دربر می‌گیرد:

· آموزش حرفه‌ای کوتاه‌مدت؛

· آموزش عمومی، فنی‌و‌حرفه‌ای در دو دورۀ آموزشی:

- دوره مشترک یک‌ساله؛

- دورة دوساله در رشته‌های اصلی عمومی یا فنی‌وحرفه‌‌ای.

     در دورة مهارت‌آموزی حرفه‌ای، به دانش‌آموختگان، گواهی‌نامة مهارت‌های حرفه‌ای داده می‌شود که نشان‌دهندۀ برخورداری آنها از مهارت‌های پایه‌ای لازم برای ورود به بخش‌های گوناگون تولید و خدمات است. طول این دورة آموزشی که با کارآموزی نیز همراه است، بسته به رشته، یک تا دو سال، به درازا می‌کشد. دارندگان گواهی‌نامة دورة نخست میانی می‌توانند به این دوره‌های آموزشی راه یابند.

     دوره مشترک یک‌ساله نیز بر روی همة دارندگان گواهی‌نامة دورة نخست میانی باز است. آموزش عمومی، رشته‌های گوناگونی را دربرمی‌گیرد. هر رشته نیز دارای دروس اجباری و اختیاری است.

     این دوره اهداف عمومی زیر را دنبال می‌کند:

· توسعه و تقویت مهارت‌های استدلال، ارتباط، بیان، سازماندهی کار و پژوهش روشمند؛

· توسعة مهارت‌های خودآموزی، انطباق‌پذیری با انتظارات متغیر زندگی فعال و نوآوری‌های زیست‌بوم فرهنگی، علمی، فنّاوری و حرفه‌ای.

     تحصیل‌کنندگان در این دوره، در نیمسال دوم، با کمک رایزنان تحصیلی، رشتة تحصیلی آیندة خود را برمی‌گزینند که تغییر آن در این دوره آموزشی امکان‌پذیر است. آنها می‌توانند دورة دوسالة بعدی را در دو رشتة اصلی یعنی آموزش فنّاوری و حرفه‌ای و یا آموزش عمومی دنبال کنند.

     اهداف اصلی دورۀ آموزش فنّاوری و حرفه‌ای را می‌توان چنین برشمرد:

· آموزش فن‌ورزان و یا افرادی که از صلاحیت علمی و فنی لازم برای ورود به مشاغل میانی در بخش‌های گوناگون تولید و خدمات برخوردارند.

· این دورة آموزشی، دوساله است و به دانش‌آموختگان آن، دیپلم آموزش فنّاوری و حرفه‌ای داده می‌شود. دارندگان این مدرک تحصیلی، افزون‌بر آنکه می‌توانند وارد بازار کار شوند، می‌توانند به گونه‌های متفاوت زیر نیز به تحصیل ادامه دهند:

- ثبت‌نام در مؤسسه‌های مهارت‌آموزی فن‌ورزان متخصص ازطریق آزمون؛

- ثبت‌نام در کلاس‌های آمادگی مدارس عالی؛

- ثبت‌نام در دوره‌های دانشگاهی در صورت برخورداری از شرایط پذیرش این نهادها و یا به‌دست آوردن شرایط لازم.

     در این دورة آموزشی، در پایان هر سال کارگاه‌های آموزشی یک‌ماهه ازسوی بنگاه‌ها برگزار می‌شود.

     دورة دوسالة آموزش عمومی پایانی میانی، بر روی فراگیران دورة عمومی میانی که از شرایط ویژة هر رشتة تخصصی برخوردار باشند، باز است. هدف از این دورة آموزشی، مهارت‌آموزی علمی، ادبی، اقتصادی یا اجتماعی است که آنها را با حداکثر شانس دستیابی به آموزش عالی تربیت می‌کند. به دانش‌آموختگان این دورة دوساله، گواهی‌نامة (دیپلم) آموزش عمومی داده می‌شود که می‌توانند به دوره‌های آموزش عالی زیر راه یابند:

· کلاس‌های آمادگی مدارس عالی (بزرگ)؛

·

دانشگاه‌ها و دیگر نهادهای آموزش عالی تخصصی، در صورت برخورداری از معیارهای پذیرش مورد نظر آنها برای هریک از قلمروهای آموزش عالی.

     ساختار کنونی نظام آموزشی مراکش در جدول 1 به تصویر کشیده شده است.

آموزش عالی

آموزش عالی در مراکش، بیشتر عمومی است. بخش خصوصی تنها توانسته است کمتر از 5% دانشجویان را به خود جذب کند. این بخش، دربرگیرندة یک دانشگاه غیر سودآور و حدود 116 نهاد کوچک (تا 2006م) است که بیشتر آنها، در شهرهای بزرگی بسان «کازابلانکا» و «رباط» قرار دارند.

     آموزش عالی عمومی دارای دو زیرنظام است: نظام دانشگاهی و غیردانشگاهی. نظام دانشگاهی، از مجموعة پانزده دانشگاه تشکیل شده است که به‌وسیلة بخش آموزش عالی وزارت، مدیریت می‌شوند. زیرنظام غیردانشگاهی، حدود 15% از دانشجویان را پوشش می‌دهد و زیر کنترل مستقیم وزارت آموزش ملی، آموزش عالی، مهارت‌آموزی کارکنان و پژوهش علمی به فعالیت مشغول است.

     همة دارندگان دیپلم میانی می‌توانند در دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی ثبت‌نام کنند. اما به‌علت محدودیت در پذیرش دانشجو، همة دانشجویان نمی‌توانند در رشتة برگزیدة خود ثبت‌نام کنند و ثبت‌نام در برخی از دانشکده‌ها، نیازمند شرکت در آزمون ورودی آنهاست. در واقع نهادهای دانشگاهی را می‌توان در دو رده دسته‌بندی کرد: 1. نهادهای دانشگاهی با دسترسی محدود که در آنها پزشکی، داروسازی، دندانپزشکی، مدیریت و بازرگانی، فنّاوری، ترجمه و مهندسی تدریس می‌شود. 2. نهادهای دانشگاهی با دسترسی آزاد، که به تدریس در قلمرو حقوق، اقتصاد، علوم انسانی و علوم اجتماعی می‌پردازند. در سال تحصیلی 2005-2004 حدود 91% از دانشجویان در نهادهای دانشگاهی با دسترسی آزاد و فقط 9% آنها در نهادهای با دسترسی محدود، ثبت‌نام کرده بودند.

     بنابر داده‌های انتشاریافته، 247 مدرسه عالی عمومی به فعالیت در قلمرو آموزشی می‌پردازند:

· 80 مؤسسه آموزش عالی زیرمجموعة چهارده دانشگاه بخش عمومی؛

· 59 مؤسسة آموزش عالی غیروابسته به دانشگاه‌ها؛

· 35 مرکز تربیت آموزشگران مدارس؛

· 73 مؤسسة آموزش عالی در قلمرو مهارت‌آموزی حرفه‌ای.

     نخستین دورة آموزشی در نظام دانشگاهی، دو سال است که مقدمه‌ای برای دوره‌های بعدی تلقی می‌شود. به دانش‌آموختگان این دوره‌ها، «مدرک مطالعات عمومی دانشگاهی» یا «مدرک مطالعات فنّاوری دانشگاهی» و یا مدارک مشابه دیگر داده می‌شود. دارندگان مدرک‌های دورة نخست که لازم است دوره‌های کارآموزی را نیز در رشتة خود گذرانده باشند، می‌توانند به مرحله دوم تحصیلات دانشگاهی راه یابند. موفقیت در گذراندن دورة دوم دوساله، موجب دریافت مدرک دورة کارشناسی می‌شود.

     مرحله سوم که بین دو تا سه سال است، به دریافت «مدرک مطالعات عالی، مدرک مطالعات عالی تخصصی» و یا «مدرک مطالعات عالی ژرف» می‌انجامد که با ادامة یک سال دیگر و دفاع از پایان‌نامه، منجر به دریافت «گواهی‌نامة مطالعات ژرف» می‌شود. دانشجویانی که می‌خواهند در دورة دکتری شرکت کنند، نخست لازم است یکی از دوره‌های قبلی را پشت سر گذاشته باشند. دریافت مدرک دکتری نیازمند دست‌کم دو سال پژوهش، پس از دریافت مدرک مطالعات عالی است.

     جدول 2، آخرین وضعیت ساختاری نظام آموزش عالی را نشان می‌دهد.

     وضعیت کلی دستیابی به دوره‌های گوناگون آموزشی، در نظام آموزش مراکش، در هرم آموزشی این کشور (نگاره 1) نشان داده شده است.

داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی

نمای کلی وضعیت دسترسی به آموزش عالی در جدول 3 نمایش داده شده است.

     جدول 4، سیر تحول آماری کلیه افرادی را که در دوره‌های گوناگون آموزش عالی به تحصیل مشغول بوده‌اند، ترسیم می‌کند.

     جدول 5، سیر تحول آماری دانشجویان نهادهای دانشگاهی را برمبنای رشتة تخصصی در همة دوره‌های آموزش عالی، نشان می‌دهد.

     سیر تحول جنسیتی دانشجویان مراکش، در جدول 6 بازتاب یافته است. به‌موجب آخرین داده‌ها (2007م)، دختران 8/46% از جمعیت دانشجویان مراکشی را تشکیل می‌دهند که نسبت به 2000م شمار آنها حدود 5/4% افزایش را نشان می‌دهد.

جدول 3. نمای کلی دسترسی به آموزش عالی در مراکش
(2008-2007م)

(Ministère de LÉducation National, de la Formation Professionelle, de L’Enseignement Supérieur et de la Recherche Scientifique, 2011b).

     شمار دانشجویان تحصیلات تکمیلی برمبنای دورة آموزشی و جنسیت، در جدول 7 نشان داده شده است.

     بررسی سیر تحول آماری آموزشگران دانشگاهی، نشان از کاهش آنها در دهۀ گذشته دارد. این در حالی است که شمار دانشجویان، فرایندی فزاینده را پشت سرگذاشته است.

       
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

وزارت آموزش ملی، آموزش عالی، مهارت‌آموزی کارکنان و پژوهش علمی برمبنای مقررات جاری، به تدوین و اجرای سیاست‌های دولت در قلمرو آموزش پیش‌دبستانی، بنیادی و میانی، مهارت‌آموزی کارکنان و دوره‌های آمادگی مدارس عالی و همچنین آموزش بخش خصوصی، می‌پردازد.

     افزون‌براین، تدوین سیاست‌های دولت در زمینۀ آموزش همگانی به‌ویژه برای کودکان محروم از تحصیل نیز برعهدة این وزارت است. از دیگر کارویژه‌های وزارت یادشده نظارت بر سازمان و ساختارهای اداری و توزیع منابع برمبنای اولویت‌ها و اهداف ملی است.

     ساختار سازمانی وزارت، دربرگیرندة دبیرکل، بازرسی کل مسئول امور اداری، بازرسی کل مسئول امور تربیتی، نه مدیریت، مرکز ملی نوآوری‌های آموزشی و تجربی و بخش ارتباطات است. به‌موجب اسناد انتشاریافته ازسوی وزارت آموزش ملی، دربارة مدیریت دانشگاه‌ها قرار است از این پس دانشگاه‌ها از استقلال بیشتر اداری، مالی و آموزشی برخوردار شوند. ازاین‌رو نهادهای نوین مدیریتی، (شورای دانشگاه‌ها و شورای نهادهای آموزش عالی) با برخورداری از اختیارات گسترده‌تر موجب گشایش بیشتر این نهادها بر روی محیط بیرونی آنها خواهند شد.

     برمبنای اصلاحات در حال انجام، نهادهای هماهنگ‌کنندة دیگری بسان کمیسیون ملی هماهنگی آموزش عالی، شورای هماهنگی کمیسیون هماهنگی آموزش عالی خصوصی و بنگاه ملی ارزیابی نیز در زیر مجموعة شورای عالی آموزش، شکل گرفته‌اند. هدف از تشکیل این نهادها، تضمین کیفیت در دوره‌های آموزش عالی قید شده است که در واقع به تمرکز بیشتر و افزایش دیوان‌سالاری نظام آموزش عالی می‌انجامد.

شورای عالی آموزش: این شورا که در اسناد از آن به‌مثابة نهادی مشورتی یاد می‌شود، زیر نظر مستقیم شاه اداره می‌شود که باتوجه‌به ترکیب اعضا و وظایف آن، عالی‌ترین نهاد مدیریتی نظام آموزشی کشور به‌شمار می‌آید. شورای عالی آموزش، در فوریه 2006 دستخوش تغییرات سازمانی شد که در واقع به‌گونه‌ای قلمرو اختیارات آن افزایش یافت. براساس سند انتشاریافته تقریباً همة مسائل مربوط به نظام آموزشی کشور، از مجرای این شورا عبور خواهد کرد که مهم‌ترین آنها را می‌توان چنین برشمرد:

· اظهارنظر درباره راهبردها و برنامه‌های اصلاحی نظام آموزشی و مهارت‌آموزی عرضه‌شده ازسوی پادشاه یا دولت؛

· اظهارنظر درباره طرح‌های قانونی و مقررات مربوط به بخش آموزش و مهارت‌آموزی؛

· پیشنهاد برای بهبود کیفیت و بازده نظام آموزشی و مهارت‌آموزی؛

· تدوین گزارش درباره عملکرد سالانه و چشم‌انداز نظام آموزشی و مهارت‌آموزی.

منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی

منابع مالی بخش آموزش عالی، بیشتر ازسوی بخش عمومی تأمین می‌شود. مشارکت بخش خصوصی اندک است و داده‌های روزآمدی نیز در دسترس نیست. اگرچه بودجة آموزش عالی، طی ده سال گذشته، فرایندی فزاینده را پشت سرگذاشته، اما نسبت به تولید ناخالص داخلی، روندی کاهنده داشته است. در واقع افزایش قدر مطلق بودجه، بیشتر ناشی از افزایش حقوق بوده که طی دهة 2007-1998 حدود 30% برآورد شده است.

     به‌موجب تحلیل‌های انجام‌شده ازسوی شورای عالی آموزش، فرایند کاهندة منابع مالی با توصیه‌ها و برنامه‌های ملی آموزش همگرایی ندارند.

     داده‌های جدول 10 نیز بیانگر آن است که ساختار بودجة آموزش عالی، طی دهۀ گذشته که ازسوی حکومت، دهۀ آموزش و مهارت‌آموزی اعلام شده بود، تغییرات چندانی را نشان نمی‌دهد که می‌تواند به نبود ارادة ملی در توسعة بخش آموزش عالی تفسیر شود.

     نکتة درخور درنگ در گزارش شورای عالی آموزش، نبود بودجۀ پژوهشی در بودجة بخش آموزش عالی است که می‌تواند نشان‌دهندة علل ضعف بروندادهای این بخش، تلقی شود.

     در جدول 11، بودجة بخش آموزش عالی، نسبت به بودجة عمومی دولت نشان داده شده است. این داده به‌ویژه نشان‌دهندۀ سرمایه‌گذاری اندک، در بخشی است که در بازة زمانی مورد مطالعه، فرایندی رو به کاهش را نیز نمایش می‌دهد.

     در مجموع می‌توان نتیجه گرفت که به‌رغم آنکه در اسناد انتشاریافته ازسوی نهادهای تصمیم‌گیرنده، بر نقش آموزش و آموزش عالی در فرایند توسعه، پافشاری شده است، سهم

آموزش عالی از تولید ناخالص داخلی و بودجة دولت، فرایندی کاهنده را دنبال کرده است. این بدان معناست که سرمایه‌گذاری در بخش آموزش عالی، همگرایی چندانی با افزایش ثروت‌های ملی نداشته است.

برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو

اسناد رسمی انتشاریافته، از جمله اسناد انتشاریافته ازسوی شورای عالی آموزش، که به‌مثابة عالی‌ترین نهاد رسمی تصمیم‌گیرنده در نظام آموزشی است، از ناکامی در دستیابی به اهداف توسعة بخش آموزش، حکایت دارد و آن را ناکارکردی در نظام آموزشی و شکست برای آن قلمداد کرده است.

     هم‌زمان، در سندی که در 2008م ازسوی این شورا با عنوان «کامیاب‌سازی مدارس برای همگان» انتشار یافته، نخست به آسیب‌شناسی ناکامی اصلاحات پرداخته است که چکیدة آن را می‌توان چنین برشمرد:

1. مصمم نبودن به‌رغم الزامات قوی در نهادهای آموزشی؛

2. ناتمام رها کردن آموزش و فراوانی ماندگاری در کلاس؛

3. مدیریت مردد و غیر پاسخ‌گو در سطح نهادهای آموزشی؛

4. همراهی نکردن آموزشگران با تغییرات؛

5. نامناسب بودن الگوی آموزشی؛

6. تخصیص ناکافی و غیربهینه منابع مالی؛

7. مشارکت‌ناپذیری نهاد آموزشی و نهادهای آموزشی.

     برای برطرف ساختن این آسیب‌ها، اصول چهار‌گانه زیر توصیه شده است:

· تمرکز بر آموزش اجباری؛

· وارونه‌‌سازی هرم برنامه‌ریزی از پایین به بالا و تخصیص منابع مالی؛

· قراردادن فراگیران و نیازهای آنها در محور اصلاحات؛

· خنثی‌سازی فشارهایی که ارتباطی با نهادهای آموزشی ندارند؛ مانند مشکلات اجتماعی فراگیران، خشونت و رفتارهای غیرمدنی.

     اولویت‌های در نظر گرفته‌شده برای گام دوم اصلاحات را می‌توان چنین چکیده‌سازی کرد:

· ایجاد فرصت‌های برابر در دستیابی به آموزش از پیش‌دبستانی تا پانزده‌سالگی برای اثربخش ساختن آموزش اجباری؛

· استقلال‌بخشی به نهادهای آموزشی و بهینه‌سازی آموزش در دوره‌های بعد از آموزش اجباری و مهارت‌آموزی حرفه‌ای؛

· ایجاد حس پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری در نهادهای آموزشی با استقلال‌بخشی بیشتر به آنها؛

· مهارت‌یابی فراگیران به دو زبان خارجی؛

· بازاندیشی در جهت‌دهی و موزون‌سازی رشته‌های تحصیلی.

     افزون‌بر برنامه‌های کلی یادشده، برنامة عملیاتی در قلمرو آموزش، بر ساختار آموزشی آموزش عالی تمرکز یافته است. ساختار آموزش جاری در مراکش، که بیشتر برمبنای الگوی آموزشی فرانسه، تدوین شده بود، در حال تغییر به الگوی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری است. برمبنای این الگو، آموزش عالی به سه دوره تقسیم می‌شود و در پایان هر دوره، علاوه‌بر مدرک اختصاصی هر نهاد آموزشی، به دانش‌آموختگان، مدرک مربوط که ازسوی دولت مشخص شده است نیز داده می‌شود.

کتاب‌شناسی

جاودانی، حمید. (1383). «نظام آموزش ‌عالی مراکش». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.

Central Intelligence Agency. (2010). “Morocco”. The world Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/pl.html

Clark, N. (2006). Education in Maghreb: Morocco. Retrieved from: https://wenr.wes.org/2006/04/wenr-apr-2006-educa-tion-in-morocco

Conseil supeérieur de l¢ Enseignement. (2007). Dahir No. 1-50-152 du 11 Moharrem 1427 (10 Fevrier 2006) Portant Réorganisation du Conseil Supérieur de l¢ Enseignement. Retrieved from: https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ ELECTRONIC/91434/106029/F-1589191438/MAR-91434.pdf.

Conseil Supérieur de l¢ Enseignement. (2008a). État et Perspectives du Système d'Éducation et de Formation: Reussir l¢ Ecole Pour Tous (Vol. 1). Retrieved from: http://planipolis.iiep.unesco.org/sites/planipolis/files/ressources/morocco_premier_rapport_conseil_superieur_enseignement_vol1.pdf.

Conseil supérieur de l'enseignement. (2008b). État et Perspectives du Système d'Éducation et de Formation: Atlas du Système d'Éducation et de Formation (Vol. 3). Retrieved from: http://www.csefrs.ma/wp-content/uploads/ 2009/01/Couv-Atlas-VF3.pdf.

Conseil Supérieur de l¢ Enseignement. (2009). Programme National d' Evaluation des Acquis PNEA 2008: Rapport Analytique. Retrieved from: http://www.abhatoo.net.ma/ maalama-textuelle/developpement-economique-et-social/ developpement-social/education-enseignement/enseigne-ment-prescolaire-et-fondamental/programme-national-d-evaluation-des-acquis-pnea-2008-rapport-analytique

Conseil Supérieur de l¢ Enseignement. (2009). Programme National d' Evaluation des Acquis PNEA 2008: Rapport Methodologique. Retrieved from: http://www.abhatoo.net. ma/maalama-textuelle/developpement-economique-et-social /developpement-social/education-enseignement/ politique-de-l-enseignement/programme-national-d-evaluation-des-acquis-pnea-2008-rapport-methodologique

Conseil Supérieur de l¢ Enseignement. (2009). Programme National d' Evaluation des Acquis PNEA 2008: Rapport Synthetique. Retrieved from: http://www.abhatoo.net.ma/ maalama-textuelle/developpement-economique-et-social/ developpement-social/education-enseignement/enseigne- ment-prescolaire-et-fondamental/programme-national-d-evaluation-des-acquis-pnea-2008-rapport-analytique

Driouchi, A. (2006). A Global Guide to Management Education: Morocco. Retrieved from: http://www.gfme-global.org/global_guide/pdf/133-138%20Morocco.pdf.

Institut de Statistique de l¢ Unesco. (2008). Education an Maroc. Paris: Unesco.

Ministère de l¢ Education National, de l¢ Enseignement Supérieur, de la Formation des Cadres et dela Recherche Scientifique. (2007). Guide de l¢ Enseignement Supérieur au Maroc. Rabat: Direction de la formation des Cadres.

Ministère de l'Education Nationale, de la Formation Professionnelle, de l'Enseignement Supérieur et de la Recherche Scientifique. (2011a). Cycles d¢ Enseignement. Préscolaire et Primaire: Objective. Retrieved from: www.men.gov.ma/sites/fr/lists/pages/

Ministère de l'Education Nationale, de la Formation Professionnelle, de l'Enseignement Supérieur et de la Recherche Scientifique. (2011b). Evolution des Données Statistiques. Rabat: Direction de l¢ Evaluation et de la Prospective.

Ministère de l'Education Nationale, de la Formation Professionnelle, de l'Enseignement Supérieur et de la Recherche Scientifique. (2011c). Orientation du Gouvernement: Mise  à Niveau du Système de l¢ Education et de la Formation. Retrieved from: www.men.gov.ma/ sites/Fr/lists/pages/

Ministère de l' Enseignement Supérieur de la Formation des Cadres et de la Recherche Scientifique. (1975). Disposition Legislatives et Reglementaires Relative à l¢ Enseignement Supérieur. Retrieved from: https://docplayer.fr/5465431-Royaume-du-maroc-ministere-de-l-enseignement-superieur -de-la-formation-des-cadres-et-de-la-recherche-scientifique .html

Ministère de l’Enseignement Supérieur de la Recherche Scientifique et de la Formation des Cadres et de la Recherche Scientifique. (2011). Programme d’Urgence 2009-2012: Principales Mesures Prévues et Éléments de Bilan à mi Parcours 2008/09. Retrieved from: http://planipolis.iiep.unesco.org/sites/planipolis/files/ressources/morocco_programme_urgence_bilan_miparcours.pdf.

Mohamed, A. A. (2004). Cost-sharing and Access to Higher Education in Morocco: What is Wrong? Paris: Unesco Forum on Higher Education, Research and Knowledge Colloquium on Research and Higher Education Policy.

PÔle de Dakar. (2010). Pyramide Educative de Maroc. Retrieved from: https://poledakar.iiep.unesco.org/en

Sawahel, W. (2009). Morocco: Problems Remain Despite Reforms. Retrieved from: http://www.universityworldnews. com/article.php?story=2009051514401160