کارنگی (1994) می‌پندارد نهادیی را می‌توان دانشگاه پژوهشی انگاشت که دارای ویژگی‌هایی زیر باشند:

· گستره پهناوری از برنامه‌های کارشناسی شده را ارائه دهند.

· در آموزش دانش‌آموختگان دوره دکتری کوشا باشند.

· اولویت اصلی آنها پژوهش باشد.

· 50 جایزه یا بیشتر با درجه دکتری داشته باشند.

· هرساله 40 میلیون دلار یا بیشتر حمایت مالی از دولت فدرال دریافت کنند (McCormick and Zhao, 2005).

     امروزه، هدف دانشگاه‌های پژوهشی بهبود یادگیری از رهگذر آموزش، پژوهش، بورس تحصیلی و دستاوردهای آفرینشگرانه است (Vincow, 1997)، که در نظام آموزش عالی نقش مهمی را در آموزش متخصصان، کارشناسان حرفه‌ای، دانشمندان و پژوهشگران مورد نیاز برای جامعه ایفا می‌کند و دانش نوینی را در پشتیبانی از نظام ملی نوآوری به بار می‌آورد (Salmi et al., 2002). در کانون این نوع دانشگاه‌ها همچنین رشد شناخته‌شده‌ای از نیاز به اطلاعات پژوهشی، تثبیت عملکرد و سیستم مدیریت ریسک وجود دارد، که اینها بر راهبردهای سازمانی در بهبود کیفیت پژوهش، بالا بردن دانشگاه در سطح ملی و بین‌المللی، مدیریت استعدادها و منابع، و همچنین بر ایجاد محیطی با کیفیت پژوهشی بالا تأثیر می‌گذارند (The Research Universities Futures Consortium, 2012).

     پیگانتلی (2003) می‌پندارد که بهره‌گیری از دانشگاه‌های پژوهشی در کشورهای در‌حال‌توسعه به دستیابی به اقتصادی نوین و چیره شدن بر گفتمان‌های جهانی می‌شود، که می‌تواند به کاهش منابع عمومی و پشتیبانی از خصوصی‌سازی بیانجامد (Teichler and Vessuri, 2008). بر این پایه، به‌رغم ناسازواری‌هایی که در این مفهوم‌سازی‌ها به چشم می‌خورد، دانشگاه‌های پژوهشی تنها نهاد نیستند، بلکه گونه‌ای از اندیشه هستند، که دانش نوین را توسعه می‌دهند و در هم‌اکنون کنشگر اصلی همکنشی‌ها و همکاری‌های جهانی به‌شمار می‌آیند (دایره‌المعارف آموزش عالی، 2007).

تاریخچه دانشگاه‌های پژوهشی در جهان

از دیدگاه تاریخی، برخی می‌پندارند که نخستین دانشگاه‌ها در جهان در سده یازدهم تا سیزدهم در اروپا (دانشگاه بولونیا، پاریس، اکسفورد) پدید آمدند که در آغاز تنها گونه‌ای نهاد آموزش کلیسایی بودند، که دانشجویان برای یادگیری و شنیدن سخنرانی‌های روحانیون گرد هم می‌آمدند (Clark, 2006). اما سده‌ها به درازا کشید تا در سده نوزدهم نسل نوینی از دانشگاه‌ها با نام دانشگاه‌های پژوهشی پا گرفتند. چنین دانشگاهی نخست در ایالت پروسیا (یکی از ایالات آلمان) و سپس کمی بعد از جنگ داخلی آمریکا در ایالات‌متحده شکل گرفتند (Atkinson and Blanpied, 2008, pp. 30-48).

     بنابراین آلمان و به‌ویژه ایالت پروسیا، خاستگاه دگرگشت‌های چشمگیری در مفهوم دانشگاه‌ها بودند. همچنین نخستین آزمایشگاه علمی که در آلمان از‌سوی شیمیدانی به‌نام جیستیس لیبیگ در گیسن در سال 1826 گشایش یافت (Atkinson and Blanpied, 2008, pp. 30-48).

      دانشگاه‌های پژوهشی در ایالات متحده آمریکا نیز با گشایش دانشگاه جان هاپکینز در سال 1876 آغاز شد. دانشگاه جان هاپکینز مدلی آلمانی از پژوهش و آموزش در ایالات متحده راه‌اندازی کرد که به‌سرعت از‌سوی شمار زیادی از نهاد‌های آموزش عالی در سده نوزدهم دنبال شد (Armstrong, 2003). از سال 1970دانشگاه‌های پژوهشی بسان هسته مرکزی نظام علمی کشور آمریکا شناخته شده‌اند (Atkinson and Blanpied, 2008, pp. 30-48). بنابراین، به نظر می‌رسد که دانشگاه‌های پژوهشی در طی چند دهه گذشته افزایش یافته است. مشارکت دانشگاه‌ها در پیوند پژوهش‌های رسمی و سرمایه‌گذاری به‌طور مداوم از اواسط 1980 بیشتر شده، و تعداد مراکز صنعت/دانشگاه‌های پژوهشی در طی سال 1980 بیش از 60 درصد افزایش یافته است (Link, 1996). هیئت کمیته دانشگاه‌های پژوهشی در آموزش عالی در کنفرانس سالانه خود (2012) گزارش کردند از‌آنجایی‌که هدف ایالات‌متحده توسعه است، دانشگاه‌های پژوهشی آمریکا بسان مهم‌ترین دارایی در مسیر دستیابی به این اهداف به‌شمار می‌آیند، و این فرایند به شکل تصادفی به وجود نیامده، بلکه نتیجه سیاست‌های آگاهانه و از پیش تعیین شده دولت‌های فدرال و ایالتی است (National Research Council, 2012)، یکی دیگر از مشخصه‌های بارز دانشگاه‌های پژوهشی آمریکا وضعیت سیاست‌های متفاوت آنها نسبت به دیگر دانشگاه‌های جهان است که بیشتر بر پژوهش‌های بنیادی تکیه می‌کنند (Kirwan, 2010).

     دانشگاه‌های پژوهشی مدت زیادی است که عاملی مهمی در موفقیت اجتماعی و اقتصادی امریکا هستند. از‌این‌رو، انتظارات بالایی از دانشگاه‌های پژوهشی و نوآور آمریکا می‌رود که نقش مرکزی را در چالش‌های ملی و جهانی ایفا می‌کنند (The Research Universities Futures Consortium, 2012).

خصوصیات دانشگاه‌های پژوهشی

کلارک (2006) در مطالعه خود چشم‌انداز و خصوصیات دانشگاه‌های پژوهشی را به شرح زیر بیان کرده است:

· اداره داخلی دانشگاه از‌سوی اعضای علمی؛

· انجام تصمیم‌گیری‌های کلیدی ازسوی اعضای علمی؛

· پافشاری بر شایسته گزینی؛

· در هم تنیدگی پژوهش و آموزش؛

· وجود آزادی علمی و همکنشی پیوسته با جامعه (University World News, 2013).

     بیناستوک (2008) نیز ویژگی‌های دانشگاه‌های پژوهشی را چنین بر می‌شمارد:

· اعضای هیئت‌علمی با کیفیت بالا و پایبند به پژوهش و یادگیری؛

· دانشجویان تحصیلات تکمیلی با کیفیت بالا، که در پی انجام پژوهش برای دانش اندوزی هستند؛

· بسترسازی جو فکری که بورس تحصیلی را تشویق می‌کند.

· برخورداری از امکانات برای پژوهش و آموزش بهینه و اثربخش؛

· تخصیص بودجه بسنده برای پژوهش و آموزش؛

· کمک مالی به پژوهش‌های علمی؛

· برخورداری از زیرساخت‌های پژوهشی فراخور؛

·  قدرت رهبری با کیفیت بالا (Bienenstock, 2008, pp. 33-40).

     کنسرسیوم دانشگاه پژوهشی آینده نیز در گزارش 2013 خود ویژگی‌ها زیر را برای دانشگاه پژوهشی نام می‌برد:

· حرکت به‌سوی برتری در تمامی فعالیت‌های خود به‌طور مستقل، با ارزیابی بی‌طرفانه‌ای که ازسوی سازمان‌های همکار یا افراد خارج از دانشگاه انجام می‌گیرد. در چهارچوب برقراری سیستم شایسته گزینی برای برگزیدن اعضای علمی، کارکنان و دانشجویان، و همچنین ایجاد محیط داخلی برای یادگیری پربار، آفرینشگری و نوآوری، شکوفاسازی کارکنان و دانشجویان به هنگام یادگیری پس از دانش‌آموختگی به شفافیت پایبندند.

· تلاش برای انجام پژوهش‌های ژرف و مهمی که ازسوی جوامع بین‌المللی به رسمیت شناخته می‌شود و برای همکنشی فزاینده دستاوردهای پژوهشی به‌طور گسترده ازسوی نشریات انتشار می‌یابد.

· پایبندی به آموزش و پژوهش، به‌ویژه با برگزاری دوره‌های دکتری که جریانی پیوسته از دانش‌آموختگان توانمند و شایسته را پرورش می‌دهد (که ازسوی پژوهشگران بین‌المللی ارزیابی می‌شوند)، تا دانش‌آموختگان این دوره‌ها بتوانند در پیشبرد مرزهای دانش و توسعه آفرینشگری‌های ملی و بین‌المللی در همه قلمروهای دانش کوشا باشند.

· پایبندی به آموزش هم در دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد برای پرورش دانش‌آموختگانی چیره‌دست برای کمک به رفاه ملی در طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها.

· پایبندی به بالاترین استانداردها برای پژوهش‌های یکپارچه و بایسته‌های اخلاقی همسو آن، که پیروی از اصول دقیق آن در جمع‌آوری داده‌ها، ارزیابی و تجزیه و تحلیل جدا از هر گونه سودجویی شخصی و سازمانی انجام شود.

· افزایش ظرفیت برای شناخت و استقبال از رقابت‌ها، چشم‌اندازها، چهارچوب‌ها و موقعیت‌هایی که به پیشرفت بینجامد، با پافشاری بر پایبندی به آزاد اندیشی در شناخت و دانش آفرینی‌های نوین.

· حق برخورداری از برگزیدن اولویت‌ها در قلمرو علمی برای چگونگی آموزش و پژوهش بر پایه رسالت آنها ازجمله؛ برنامه‌های توسعه راهبردی‌، ارزیابی‌ از جامعه و نیازهای کنونی و آینده، و همچنین حق تعیین اینکه چه کسی را استخدام و پذیرش کنند.

· پایبندی به پشتیبانی از جامعه ملی و محلی‌ و کمک به رفاه ملی با در نظر گرفتن فعالیت در حال توسعه یک فرهنگ، که برای به بیشینه‌سازی منافع کوتاه‌مدت و بلند‌مدت از پژوهش و آموزش گام بردارد (Association of American Universities et al., 2013).

     دانشگاه‌های پژوهشی به‌گونه‌ای آشکار سوگیری بین‌المللی دارند، آنها دانشجویان را به‌ویژه در دوره کارشناسی ارشد از بسیاری از نقاط جهان پذیرش می‌کنند و سعی در ایجاد محیط دانشگاهی به‌طور مشخص ناهمگن، چند زبانی، چند فرهنگی و قوم‌های گوناگون دارند (Boyer Commission on Educating Undergraduates in the Research University, 1998).

چالش‌های دانشگاه‌های پژوهشی و راهکارهای آن

آلتباخ می‌پندارد، دانشگاه‌های پژوهشی به‌رغم ویژگی‌های متفاوت با چالش‌هایی همگونی از‌جمله، کمبود بودجه، نیاز به استقلال بیشتر، بالا بودن انتظارات از آنها، مسائل خصوصی‌سازی و همچنین جهانی‌سازی روبه‌رو هستند (Altbach and Salmi, 2011).

     کرر (2001)، نیز مسائلی ازجمله ناتوانی دولت در سوق دادن دانشجویان به کارهای پژوهشی، پیامد‌های فنّاوری اطلاعات، دیدگاه بخش خصوصی برای سودآوری بیشتر، تغییرات جمعیتی، نوسانات در منافع اقتصادی از درجات علمی را از چالش‌های امروز دانشگاه‌های پژوهشی نام می‌برد (Kerr, 2001).

     همچنین بسیاری از صاحب‌نظران مسائلی را توصیف و تجزیه و تحلیل کرده‌اند که بیش از دو دهه و نیم است که منجر به وابستگی زیاد دانشگاه و بازار شده است، این مسائل شامل وابستگی شدید منابع صنعتی به کمک‌های مالی، استفاده اقتصادی از پژوهش، محافظت در قالب سرمایه فکری، استفاده از آموزش آنلاین برای افزایش درآمد هستند (Atkinson and Blanpied, 2008). انجمن گلایون کلکیوم گزارش کرده است، که امروزه دانشگاه‌های پژوهشی آمریکا در بهترین حالت ممکن در دنیا قرار دارند. اما بی‌تردید این جایگاه به آسانی از دست می‌رود، و به‌سختی باز به‌دست خواهد آمد (www.glion.org). بنابراین، با‌وجود‌اینکه دانشگاه‌های پژوهشی امریکا پیشرو انگاشته می‌شوند اما با چالش‌هایی از‌جمله مورد زیر روبه‌رو هستند:

· دولت فدرال بودجه کمی را به دانشگاه‌ها اختصاص داده است، این کاهش بودجه در حالی است که کشورهای دیگر افزایش بودجه به دانشگاه‌ها هم به شکل درصدی از تولیدی ناخالص ملی و هم به‌طور ثابت را در نظر گرفته‌اند (National Research Council, 2012).

     بررسی‌ها نشان می‌دهد در پنج سال گذشته دولت فدرال پشتیبانی خود را از سرمایه‌گذاری در دانشگاه‌های پژوهشی کاهش داده است. که به کاهش کیفیت پژوهش‌های علمی انجامیده است. راه رهایی از چنین وضعیتی باز اندیشی ملت- دولت‌ها در سیاست‌هایی است که به تضعیف چنین نهاد‌های کارآمدی می‌انجامد. بنابر آخرین یافته‌های علمی و عملی، سرمایه‌گذاری گشاده‌دستانه، در قلمرو ملی و جهانی در نهاد‌های دانش آفرین می‌تواند آینده روشن‌تری را برای جهانیان به ارمغان آورد (Rawlings, 2012).

کتاب‌شناسی

Altbach, P. G. (2007) “Peripheries and Centres: Research Universities in Developing Countries”. Higher Education Management and Policy, 19(2), 111–134.

Altbach, P. G. and Salmi, J.  (2011.). The Road to Academic Excellence: The Making of World-Class Research Universities. Washington, DC; The World Bank.

Armstrong, L. (2003) Change and the Research University. California: University of Southern California.

Association of American Universities, Group of Eight, League of European Research Universities and Chinese 9 Universities. (2013). Hefei Statement on the Ten Characteristics of Contemporary Research Universities. Retrieved from: https://go8.edu.au/sites/default/files/docs/ article/10.10-hefei-statement-english-version.pdf

Atkinson, R. C. and Blanpied, W. A. (2008). “Technology in Society Research Universities: Core of the US Science and Technology System”. Technology in Society, 30(1), 30-48.

Bienenstock, A. (2008): “Essential Characteristics of Research Universitie”. In U. Teichler and H. Vessuri (Eds.), Universities as Centres of Research and Knowledge Creation: An Endangered Species? (pp.33-40). Rotterdam: Taipei.

Boyer Commission on Educating Undergraduates in the Research University. (1998). Reinventing Undergraduate Education: A Blueprint for America's Research Universities. Retrieved from: https://files.eric.ed.gov/ fulltext/ED424840.pdf.

Clark, W. (2006). Academic Charisma and the Origins of the Research University. Chicago: University of Chicago.

Council on Competitiveness. (1996). Endless Frontier, Limited Resources: U.S. R and Policy for Competitiveness. Washington, DC: Author.

Kerr, C. (2001). The Uses of the University (5th ed.). Cambridge: Harvard University.

Kirwan, W. (2010). “The 21st Century: The Century of the American Research University”. Innovative Higher Education, 35(2), 101-111.

Link, A. N. (1996). “Research Joint Ventures: Patterns from Federal Register Filings”. Review of Industrial Organization, 1(5), 617- 628.

Lombardi, J. V., Phillips, E. D., Abbey, C. W. and Craig, D. D. (2012). Top American Research Universities: 2012 Annual Report. Retrieved from: http://docplayer.net/4947652-The-top-american-research-universities.html

McCormick, A. C. and Zhao, C. M. (2005). “Rethinking and Reframing the Carnegie Classification”. CHANGE: The Magazine of Higher Learning, 37(5), 51-57.

National Research Council. (2012). Research Universities and the Future of America: Ten Breakthrough Actions Vital to Our Nation's Prosperity and Security. Washington, DC: The National Academies.

Rawlings, H. R. (2012). Why Research Universities Must Change. Retrieved from: http://www.insidehighered.com/ views/2012/03/30/essay-research-universities-must-pay-more-attention-student-learning

Salmi, J., Millot, B., Court, D., Crawford, M., Darvas, P., Golladay, F., … Meel, R. V. (2002). Constructing Knowledge Societies: New Challenges for Tertiary Education. Washington, DC : World Bank.

Teichler, U. and Vessuri, H. (2008). Universities as Centres of Research and Knowledge Creation: An Endangered Species? Rotterdam: Sense.

The Research Universities Futures Consortium. (2012). The Current Health and Future Well-being of the American Research University. Retrieved from: https://www.elsevier. com/__data/assets/pdf_file/0004/53185/Research-Universities-Futures-Consortium.pdf.

University World News. (2013, August 11). The Role of Research Universities in Developing Countries. Retrieved from: https://www.universityworldnews.com/post.php? story=20130811091502202

Vincow, G. (1997). “The Student-Centered Research University”. Innovative Higher Education, 21(3), 165-178.

http://www.glion.org