افزایش چشمگیر جمعیت دانشجویان در کشورهای مختلف جهان- ازجمله در ایران- وضعیت ورزش دانشگاهها را نهتنها ازلحاظ امکانات و تجهیزات، بلکه ازنظر کمیّت و کیفیت اجرای برنامهها با یک مشکل مهم روبهرو کرده است. ازسویدیگر، پیدایش فنّاوریهای جدید رایانهای منجر به افزایش بیتحرکی در بین دانشجویان شده است. این موضوع لزوم توجه بیشتر به ورزش دانشگاهی را روشن میسازد (تندنویس، 1391).
ساختار ورزش دانشگاهی در ایران
شورای عالی تربیتبدنی و ورزش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور بسان بالاترین نهاد سیاستگذار و تصمیمگیرنده در حوزه ورزش دانشگاهی کشور است. در این شورا نمایندگان فدراسیون ملی ورزش دانشگاهی، ورزش وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری؛ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیامنور حضور دارند. بعد از شورای عالی تربیتبدنی و ورزش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور، ادارات تربیتبدنی ورزش وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیامنور و دانشگاه جامع علمی و کاربردی قرار دارد. در سطح بعد، ادارات تربیتبدنی دانشگاهها، واحدهای تربیتبدنی دانشکدهها و خوابگاهها قرار دارند که در ادامه هریک از این سطوح مدیریتی شرح داده شده است (حمیدی، 1382).
ادارات کل تربیتبدنی در سطح وزارتخانهها و دانشگاههای بزرگ کشور
اداره کل تربیتبدنی در وزارت علوم تحقیقات و فنّاوری بسان یکی از ادارات کل سازمان دانشجویان این وزارتخانه فعالیت میکند. سیاستگذاری، برنامهریزی، سازماندهی و درنهایت نظارت بر فعالیتهای ورزش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی سراسر کشور را عهدهدار است (طاهری و رحمانی، 1388). براساس چارت سازمانی مصوب (1393)، این اداره کل دربرگیرنده دو معاونت امور ورزش و طرح و برنامه ورزشی است. معاونت امور ورزشی دربرگیرنده دو اداره توسعه آموزشهای ورزشی و اداره مسابقات است و معاونت طرح و برنامههای ورزشی دربرگیرنده اداره توسعه ورزشهای همگانی و تفریحات سالم و همچنین اداره توسعه زیرساختهای ورزشی است.
برای مدیریت مؤثر ورزش دانشجویی و بهویژه برگزاری مسابقات در سطح منطقهای در کشور، دانشگاههای وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، مناطق گوناگون جغرافیایی طبقهبندی شده است و برگزاری مسابقات منطقهای برعهده هریک از این مناطق است. تشکیل این مناطق، نقش مهمی در تمرکززدایی و افزایش کارایی حوزه ورزش دانشجویی دارد. ازجمله وظایف این دبیرخانههای منطقهای را میتوان افزایش میزان بهرهوری از اماکن و تجهیزات ورزشی موجود هر منطقه، تقویت جنبش داوطلبی در ورزش، کاهش هزینهها، جذب و بهکارگیری نیروهای متخصص در سطح منطقه، توسعه فعالیتهای ورزشی دانشگاهها و تقویت بازیهای بومی و محلی است (طاهری و رحمانی، 1388).
در وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، پس از جداسازی دانشگاههای علوم پزشکی از دانشگاههای وزارت علوم و واگذاری بخش آموزش پزشکی به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سال 1365 و ایجاد تشکیلات معاونت دانشجویی در آن وزارتخانه، بخش تربیتبدنی نیز فعالیت خود را بهعنوان زیرمجموعه اداره کل دانشجویان داخل آن معاونت آغاز کرد. این روند تا سال 1373 ادامه داشت تا اینکه با ادغام دو معاونت دانشجویی و فرهنگی در وزارت بهداشت اداره کل تربیتبدنی، فرهنگی و فوق برنامه تشکیل و تربیتبدنی بهعنوان اداره تربیتبدنی در تشکیلات جدید فعالیت خود را ادامه داد و درحالحاضر نیز باتوجهبه ساختار جدید معاونت دانشجویی وزارت بهداشت یعنی معاون وزیر و رئیس مرکز امور دانشجویی و فرهنگی، تربیتبدنی بسان یکی از ادارات زیرمجموعه معاون دانشجویی این مرکز در حال فعالیت است (حمیدی، 1382).
درحالحاضر در دانشگاه آزاد اسلامی، معاونت ورزش تشکیل شده است و در دانشگاههای پیامنور و دانشگاه جامع علمی کاربردی نیز ادارات تربیتبدنی وجود دارد که برنامهریزی و سازماندهی و اجرای ورزش دانشجویی را برعهده دارند. بهرغم اینکه دانشگاههای پیامنور و دانشگاه جامع علمی کاربردی از زیرمجموعههای وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری هستند، اما بهدلیل گستردگی فراوان و تعداد بالای دانشجویان و پوشش زیاد ورزش دانشجویی در آنها امکان انسجام و پوشش ورزش دانشجویی این دو دانشگاه در وزارت علوم میسر نشده است.
ادارات تربیتبدنی دانشگاهها
ادارات تربیتبدنی دانشگاهها، بهعنوان واحدهای متولی مدیریت ورزش دانشگاهی در سطح دانشگاهها هستند. ازجمله وظایف ادارات تربیتبدنی دانشگاهها میتوان به مشارکت در تدوین برنامه اجرایی سالانه ورزشی دانشگاه براساس برنامه تنظیمی اداره کل تربیتبدنی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری و سیاستهای کلان دانشگاه، نظارت برحسن انجام امور واحدهای تابعه و کارشناسان زیرمجموعه و تقسیم وظایف بین آنها، پیگیری و نظارت بر حسن اجرای بخشنامهها و دستورالعملها و آییننامههای ابلاغشده ازطرف منطقه و وزارت، نظارت بر تنظیم و اجرای برنامهها و فعالیتهای تربیتبدنی و ورزشی و حسن اجرای آنها، تلاش در راستای افزایش تعداد دانشجویان مشارکتکننده در ورزش قهرمانی و دانشجویی، نظارت بر برنامهریزی و عملکرد بهینه فضاهای ورزشی اشاره کرد (حمیدی، 1382). در حال حاضر ادارات تربیتبدنی در برخی از دانشگاهها زیرمجموعه معاونت فرهنگی و اجتماعی و در برخی دیگر، زیرمجموعه معاونت دانشجویی است.
واحدهای تربیتبدنی در دانشکدهها و خوابگاهها
برای اجرای هرچه بهتر فعالیتهای فوق برنامه ورزشی در سطح دانشکدهها و خوابگاهها، در اغلب دانشکده و خوابگاه، واحد تربیتبدنی وجود دارد. این واحدها در دانشکدهها و خوابگاهها با کمک انجمنهای ورزشی، اقدام به برگزاری جشنوارهها و مسابقات مختلف ورزشی میکنند (حمیدی، 1382).
انجمنهای ورزش دانشجویی
انجمن ورزشی دانشجویی نهادی دانشجویی است که بهمنظور هماهنگ کردن فعالیتهای خودجوش ورزشی دانشجویان و با عضویت دانشجویان علاقهمند به فعالیتهای ورزشی و در سطح دانشکده یا خوابگاه و با هدف توسعه مشارکت دانشجویان در تصمیمسازی، تقویت مدیریت نیروی انسانی ورزشی دانشگاهها و تقویت روحیه معاضدت و مشارکت بین اقشار دانشجویی و دانشگاهی و... در قالب آییننامه مصوب ازسوی وزارت علوم تشکیل شده است. بهطورکلی چهار هدف اصلی برای انجمنهای ورزشی در نظر گرفته شده است:
1. غنیسازی اوقات بیکاری و تأمین سلامت جسمی و شادابی و نشاط روحی دانشجویان ازطریق تعمیم و گسترش ورزش در خوابگاهها و دانشکدهها؛
2. تقویت مدیریت نیروی انسانی ورزش دانشگاههای کشور ازطریق توسعه مشارکت سنجیده و قانونمند دانشجویان و تفویض اختیارات به آنها؛
3. توسعه مشارکت دانشجویان در تصمیمسازی و تنظیم برنامههای قابل اجرا و جلب همکاری آنها در اجرا؛
4. ایجاد محیطی مملو از همکاری و تعاون و تقویت روحیه معاضدت و مشارکت بین اقشار دانشجویی و دانشگاهی در زمینه ورزش دانشجویان.
اعضای انجمنهای ورزشی بین سه تا پنج نفر است و تعداد انجمنهای ورزشی هر دانشگاه بستگی به مقتضیات آن دانشگاه ازجمله تعداد دانشکدهها، مجتمعهای خوابگاهی، بعد مسافت ساختمانهای خوابگاهی از یکدیگر، تعداد دانشجویان و امکانات موجود، دارد (وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری). علاوهبر انجمنهای ورزشی که در سطح خوابگاه، دانشکده و دانشگاه وجود دارد، در سطحی بالاتر، درحالحاضر در رشتههای ورزشی 18 رشته ورزشی شنا، شمشیربازی، تکواندو، وزنهبرداری، شطرنج، کونگفو، کشتی، والیبال، کاراته، تنیس روی میز، هندبال، بسکتبال، ووشو، دوومیدانی، فوتبال، تیراندازی، اسکیت و ورزش باستانی در بخش پسران و 12 رشته ورزشی کاراته، دو و میدانی، فوتسال، شطرنج، ژیمناستیک، والیبال، شنا، هندبال، تنیس روی میز، آمادگی جسمانی، تیراندازی و بسکتبال در بخش دختران، انجمنهای تخصصی ورزشی در سطح کشوری وجود دارد (طاهری و رحمانی، 1388).
دستهبندی ورزش دانشگاهی
ورزش دانشگاهی را میتوان به دو بخش ورزش دانشجویی و ورزش اعضای هیئتعلمی و کارکنان دانشگاهها تقسیم کرد.
ورزش دانشجویی
بهطورکلی، حوزهها و عرصههای ورزش دانشجویی را میتوان دربرگیرنده ورزش آموزشی، همگانی و قهرمانی دانست.
ورزش دانشجویی آموزشی
بخش ورزش دانشجویی آموزشی در دانشگاههای ایران را میتوان دربرگیرنده واحدهای درسی تربیتبدنی عمومی (تربیتبدنی، ورزش 1، ورزش 2 و ورزش 3 برای دانشجویان عادی و تربیتبدنی ویژه و ورزش ویژه برای افراد کمتوان) و دروس تخصصی رشته تربیتبدنی و علوم ورزشی دانست. در این زمینه، کمیته برنامهریزی آموزشی علوم ورزشی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری نیز بهعنوان نهاد مسئول و سیاستگذار در امر ورزش آموزشی دانشجویان تربیتبدنی و علوم ورزشی سایر رشتهها عمل میکند. در ادامه این دو بخش تشریح شده است:
واحد درسی تربیتبدنی عمومی: سابقه واحد تربیتبدنی عمومی به سال 1342 باز میگردد که این درس، تنها به ارزش یک واحد درسی در دانشگاه تهران ارائه شده بود ولیکن تا پیش از سالهای 1352-1351 در بیشتر دانشگاههای ایران برای دانشجویان رشتههای غیرتربیتبدنی ارائه نشد. تا اینکه ارائه درس تربیتبدنی به میزان 1 واحد در سال 1351 مورد موافقت وزارت علوم و آموزش عالی قرار گرفت. این مصوبه ابتدا در دانشگاه تهران و سپس در دانشسرای عالی و دانشگاه صنعتی آریامهر اجرا شد و بعد از آن در سایر دانشگاهها گذراندن 1 واحد تربیتبدنی برای دانشجویان اجباری شد.
بعد از انقلاب فرهنگی مدیران تربیتبدنی دانشگاهها در طول تعطیلی دانشگاهها جلساتی را برای بازنگری برنامه درسی تربیتبدنی دانشگاهها تشکیل دادند تا اینکه شاخه تربیتبدنی گروه برنامهریزی علوم انسانی درس تربیتبدنی و بهداشت 1 واحدی را به واحدهای تربیتبدنی و بهداشت 1 و 2 که هرکدام یک واحد درسی بودند. باتوجهبه مشاهده ضعف قوای جسمانی دانشجویان ورودی به دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور، شاخه تربیتبدنی ستاد انقلاب فرهنگی ایران را بر آن داشت که دانشجویان در ابتدای ورود به دانشگاهها یک واحد درس تربیتبدنی را که محتوای آن افزایش آمادگی جسمانی باشد بگذرانند. سپس برای تقویت مهارتهای خود در نیمسال بعدی 2 واحد درس تربیتبدنی را با محتوای افزایش مهارت در یک رشته ورزشی طی کنند. ازاینرو، بعد از انقلاب فرهنگی واحد تربیتبدنی 1 برای بالا بردن سطح آمادگی جسمانی و واحد تربیتبدنی 2 برای کسب مهارت در یک رشته ورزشی برای دانشجویان دانشگاههای سراسر کشور لازمالاجرا شد (آریا، 1380).
بهتازگی با مصوبه جلسه 842 مورخ 10/6/92 شورای برنامهریزی آموزش عالی در دروس تربیتبدنی تغییراتی انجام شد و دروس تربیتبدنی و ورزش دانشجویان دربرگیرنده تربیتبدنی، ورزش 1، ورزش 2، ورزش 3 برای دانشجویان عادی و تربیتبدنی ویژه و ورزش ویژه برای دانشجویان کمتوان، است. دروس تربیتبدنی و ورزش 1 بهصورت اجباری است و تمامی دانشجویان در دوره کارشناسی میبایست این درس را طی کنند. اما سایر دروس بهصورت اختیاری است. دروس تربیتبدنی ویژه و ورزش ویژه برای دانشجویانی است که دارای شرایط خاص هستند و جایگزین درس تربیتبدنی و ورزش 1 است. دانشجویانی که این درس را میگذرانند، افرادی هستند که در زمان انتخاب واحد، دارای شرایطی ازقبیل معلولیت حسی و جسمی، بیماری خاص ازقبیل فشار خون بالا، آسم، دیابت، سرطان، پیوند عضو، کمردرد، بارداری، مشکلات قلبی- عروقی و بیماریهایی از این نوع و با تأیید پزشک دانشگاه است.
هدف از درس تربیتبدنی آشنایی با مفاهیم تربیتبدنی و علوم ورزشی و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی، فراگرفتن شیوههای حفظ و نگهداری سلامت و تناسب بدن، فراگرفتن اصول حرکات بدنی، آشنایی و بهدست آوردن توانمندی مربوط به حرکات پایۀ ورزشی و ایجاد فرصت مناسب ورزشی است. همچنین هدف از درس ورزش 1، آشنایی و یادگیری فنون و مقررات یکی از ورزشهای گروهی یا انفرادی متداول در ایران باتوجهبه امکانات دانشگاه و علاقهمندی دانشجو و ایجاد فرصت مناسب برای بهدست آوردن تجارب فردی و گروهی است. هدف از دروس تربیتبدنی ویژه ازیکسو آشنایی با مفاهیم تربیتبدنی و علوم ورزشی و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی، فراگرفتن شیوههای حفظ و نگهداری سلامت و تناسب بدنی است و ازسویدیگر، فراگرفتن اصول حرکات بدنی با در نظر گرفتن شرایط جسمانی ویژه، آشنایی و کسب قابلیتهای مربوط به حرکات پایۀ ورزشی باتوجهبه توانمندیهای بیماران خاص و معلولان و ایجاد فرصت مناسب ورزشی، خودکفایی جسمانی و بازگشتن به مسیر اصلی زندگی. همچنین در درس ورزش ویژه اهدافی ازجمله آشنایی دانشجویان دارای شرایط خاص و معلول با رشتههای متداول ورزشی معلولان و بیماران خاص در ایران، آشنایی و یادگیری فنون و مقررات یکی از ورزشهای گروهی یا انفرادی متداول در ایران باتوجهبه امکانات دانشگاه، علاقه و توانمندی دانشجو و ایجاد فرصت مناسب ورزشی برای بهدست آوردن تجارب فردی و گروهی، خودکفایی جسمانی، و بازگشتن به مسیر اصلی زندگی دنبال میشود (شورای عالی برنامهریزی آموزش عالی، 1392).
رشته تربیتبدنی و علوم ورزشی: دانشسرای مقدماتی تربیتبدنی در سال 1318 به همت بهاءالدین پاسارگاد برای اولینبار به پذیرش دانشجو در رشته تربیتبدنی پرداخت. این دوره تا سال 1323 یعنی برای 5 سال و با تعداد متوسط 20 تا 25 نفر دانشجو در سال ادامه یافت و سپس برای مدت سه سال متوقف و دوباره از سال 1326 تا 1328 دوباره فعال شد. افزونبر دانشسرای مقدماتی تربیتبدنی، رشته تربیتبدنی در دانشسرای مقدماتی اصفهان نیز گشایش یافتند. از سال 1320 تا 1328 هر سال بهطور متوسط 20 نفر دانشجو در این رشته تربیت کرد (آریا، 1380).
در سال 1316 برای نخستینبار دانشسرای عالی مبادرت به تربیت آموزشگران تربیتبدنی کرد. بهعلت نبود آموزشگر و وسایل لازم در سال دوم، دانشجویان را به رشتههای دیگر منتقل کرد. دانشسرای عالی در سال تحصیلی 1336-1335 برای بار دوم در رشته تربیتبدنی برای دوره کارشناسی 15 نفر پسر و 5 نفر دختر پذیرفت و از آن سال به بعد گروه تربیتبدنی رسماً بهعنوان یکی از گروههای آموزشی در دانشسرای عالی سابق در این زمینه آغاز بهکار کرد و بهطور متوسط، هر سال تحصیلی 40 دانشجو در این رشته برگزیده و تربیت کرد. تنها در یک دوره دوساله بهعلت تحولات سازمانی و جدا شدن دانشسرای عالی از دانشگاه تهران، پذیرش دانشجو در این رشته انجام نشد.
دانشسرای عالی سابق (دانشگاه خوارزمی کنونی) افزونبر دورههای روزانه در این رشته در سالهای تحصیلی 1346-1345 و 1347-1346 در دورههای شبانه به پذیرش دانشجو در رشته تربیتبدنی پرداختند. سپس فعالیتهای آموزشی شبانه رشته تربیتبدنی دانشسرای عالی پس از پایان 4 دوره تحصیلی متوقف شد. اجازه تأسیس مدرسه عالی ورزش در تاریخ پنجم اسفند 1350 صادر شد و بعد از چند سال فعالیت و تأمین آموزشگران تربیتبدنی برای دورههای مختلف تحصیلی، سرانجام به استناد اختیار واگذارشده ازسوی شورای گسترش آموزش عالی، نام مدرسه عالی ورزش به دانشکده تربیتبدنی و علوم ورزشی تغییر یافت.
فعالیتهای دانشکده تربیتبدنی و علوم ورزشی کماکان در حیطه مقررات دنبال شد، تا اینکه بنابر مقتضیات و تغییراتی که در تمرکز تربیت آموزشگر به عمل آمد قبل از دهه 70 دانشکده تربیتبدنی و علوم ورزشی به دانشگاه تربیت آموزشگر ملحق شد و برنامههای آموزشی خود را با رویه و قوانین جدید آغاز کرد. در سالهای بعد بهترتیب در دانشگاههای گیلان در سال 1356، اهواز 1356، اصفهان 1362، کرمان 1364، مشهد 1366، ارومیه 1368 و تبریز 1369 در دوره کارشناسی اقدام به پذیرش دانشجو در رشتة تربیتبدنی و علوم ورزشی پرداختند (حمیدی، 1382).
هماکنون، حوزه تربیتبدنی و علوم ورزشی در دوره کارشناسی، از چهار رشته تحصیلی تشکیل شده است که دربرگیرنده علوم ورزشی (که خود دربرگیرنده گرایشهای علوم زیستی ورزش و علوم انسانی ورزش)، آموزش تربیتبدنی، مهندسی ورزش و مربیگری ورزشی است.
در سال 1368 شورای برنامهریزی آموزش عالی در یکصدوشصتوهشتمین جلسه خود در 16 مهر 1368، طرح دوره کارشناسی ارشد علوم ورزشی را تصویب کرد. همچنین، در جلسه 484 شورای گسترش آموزش عالی در سال 1382، پنج گرایش فیزیولوژی ورزشی، رفتار حرکتی، بیومکانیک ورزشی، مدیریت ورزشی و آسیبشناسی و حرکات اصلاحی ورزشی به تصویب رسید. علاوهبراین از سال 1387 نیز، دو گرایش روانشناسی ورزشی و جامعهشناسی ورزشی به پنج گرایش قبلی اضافه شده است (گائینی، 1390). طی سالهای 1390 تا 1393 تغییراتی در رشتههای تربیتبدنی صورت گرفت و این رشته که در گذشته دارای 5 گرایش بود، تبدیل به شش رشته تحصیلی فیزیولوژی ورزشی، مدیریت ورزشی، رفتار حرکتی، آسیبشناسی ورزشی و حرکات اصلاحی، روانشناسی ورزشی و مکانیک زیستی ورزشی در دوره کارشناسی ارشد و دکتری شد. در مجموع این شش رشته در سطح کارشناسی ارشد دارای 20 گرایش و در دوره دکتری دارای 17 گرایش تحصیلی هستند.
آخرین دادههای رسمی دانشجویان تربیتبدنی و علوم ورزشی مربوط به سال تحصیلی 92-91 است که نشان میدهد در مجموع، 55176 دانشجو در حوزة علوم ورزشی در حال تحصیل بوده است. از این تعداد، 52 % مرد و 48 % زن هستند و بهترتیب، 54 % کارشناسی، 31 % کاردانی، 14 % کارشناسی ارشد و 1 % را دانشجویان دوره دکتری تشکیل داده است. همچنین در سال تحصیلی یادشده تعداد 2113 نفر عضو هیئتعلمی در حوزه تربیتبدنی و علوم ورزشی در دانشگاهها و مؤسسات گوناگون آموزشی کشور مشغول به تحصیل بودهاند (پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی، 1392).
ورزش دانشجویی همگانی
ورزش همگانی از دیدگاه کمیتة بینالمللی المپیک، فعالیتی است که قدرت و برتری را به انسان باز میگرداند و موجبات رشد و گسترش سلامتی، آمادگی و احساس خوب بودن را بهوسیلة فعالیتهای ورزشی به مردمی که میتوانند به آن عادت کنند، در هر سن، جنس، نگرش، شرایط اقتصادی و فرهنگی (محلی یا منطقهای) فراهم میآورد (وست و بوچر، 1375). همچنین، ورزش همگانی و تفریحی دموکراسی در ورزش است. یعنی همه بتوانند در هر زمان، در هر کجا، با هر فرد یا گروه دلخواه با هر شدتی که مایل باشند و به هر رشتة ورزشی که علاقهمندند بپردازند و نشاط، سلامتی جسمی و روانی خود را به سهولت و ارزانترین قیمت تأمین کنند و ظرفیتهای اخلاقی، رفتاری، اجتماعی و عاطفی آنها را رشد دهند (گودرزی و همکاران، 1392).
هدف از ورزش دانشجویی همگانی را میتوان «حفظ سلامت جسمی و روحی و ایجاد نشاط و شادابی و پرکردن مطلوب اوقات فراغت و نیز ایجاد زمینه تفریحات سالم برای دانشجویان» دانست. ورزش همگانی در دانشگاهها دربرگیرنده انجام تفریحی و به دور از رقابت شدید و حرفهای ورزشهایی ازقبیل ورزش صبحگاهی، بدمینتون، نرمش، پیادهروی، شنا، والیبال، کوهپیمایی، کویرپیمایی، جنگلپیمایی، فوتسال، شطرنج، دو همگانی، ورزشهای رزمی، فوتبال، ژیمناستیک، بازیهای ورزشی بومی و محلی، ایروبیک، اسکیت، یوگا، تیراندازی با کمان، بدنسازی، آمادگی جسمانی، گلف، دارت و دوچرخهسواری است.
گرچه، در حوزه ورزش همگانی در کشور پیشرفتهایی بهنظر میرسد، اما باوجوداین ورزش همگانی در دانشگاههای کشور همچنان با وضع ایدئال فاصله دارد و نیازمند توسعه و توجه بیشتری است. دانشجویان معمولاً بهدلیل وجود موانع سازمانی و مدیریتی، عدم حمایت اجتماعی، محدودیت زمانی، موانع روانشناختی و درون فردی کمتر به ورزش همگانی اقبال نشان میدهند (مهدیزاده و اندام، 1393). در این راستا برنامهریزی و زمانبندی مناسب، وجود و بهکارگیری مربی، داشتن بودجه کافی، مجهز بودن دانشگاهها به تجهیزات، امکانات و فضای مورد نیاز هر رشته، دسترسی آسان به امکانات برای استفاده، آموزش و مرتفعسازی موانع فرهنگی و نگرشی میتواند نقش عمدهای در توسعه ورزش همگانی دانشگاهها داشته باشد (مقصودی ایمن و هادوی، 1392).
یکی از اقداماتی که بهتازگی ازسوی اداره کل تربیتبدنی سازمان امور دانشجویان وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری جهت گسترش ورزش همگانی در بین دانشجویان و جذب بیشتر دانشجویان به فعالیتهای ورزشی انجام گرفته است، طراحی و اجرای المپیاد ورزشهای همگانی دانشجویان دختر و پسر کشور است. در این المپیاد، هدف نهادینهسازی فرهنگ ورزش همگانی در بین دانشجویان و جامعه، کمک به فرایند اجتماعی شدن، ارتقای مهارتهای اجتماعی، تقویت کار گروهی و رهبری ازطریق ورزش، ایجاد شادابی، شور و نشاط در دانشجویان دانشگاهها، ایجاد فضای مناسب برای ظهور خلاقیت، استعدادهای فردی و استمرار حضور در ورزش، احیا و آشنایی بیشتر با فرهنگ ورزشهای بومی و محلی اقوام گوناگون ایرانی و انتقال مفاهیم و اطلاعات سلامت در بین دانشجویان است. بهطورکلی این المپیاد بهصورت مشارکتی و در یکی از دانشگاههای کشور برگزار میشود و هر دانشگاه باتوجهبه بازیهای بومی و محلی موجود، یک بازی را انتخاب و در المپیاد اجرا میکند. علاوهبراین، اجرای دو همگانی و سایر برنامههای تفریحی و ورزشی نیز در این المپیاد برگزار میشود (وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، 1394).
ورزش دانشجویی قهرمانی
یکی از راههای گسترش و فراگیر ساختن ورزش، برگزاری مسابقههای ورزشی است که در آن ضمن حمایت از فعالیتهای پرورشی و مشارکت دانشجویان در رشتههای مختلف ورزشی به زحمات مربیان ورزش و امر آموزشی ارج نهاده میشود و دانشجویان ورزشکار نیز ارزیابی میشوند و شناخت ورزشکاران بااستعداد برای تأمین پشتوانه تیمهای قوی در سطح کشور میسر میشود. بنابراین تدوین ضوابط و مقررات برای برقراری رقابتهای سالم ضروری بوده و مسابقات رسمی ورزشی بین دانشجویان طبق مفاد این ضوابط و مقررات به طرز مطلوبی انجام میپذیرد.
سطوح ورزش دانشجویی قهرمانی: مسابقات ورزشی دانشجویان را میتوان در پنج سطح درون دانشگاهی، استانی و منطقهای، کشوری، قارهای (منطقهای) و جهانی طبقهبندی کرد. متناسب با هریک از این سطوح، سازمانها و نهادهای خاصی برای مدیریت و برگزاری مسابقات آنها در نظر گرفته شده است. در نگاره 1، سیر سلسلهمراتبی مسابقات قهرمانی ورزش دانشگاهی و سازمانهای متولی آنها نمایش داده شده است.
مسابقات درون دانشگاهی: مسابقات ورزشی درون دانشگاهی دانشجویان در سطح دانشکدهها و خوابگاهها برگزار میشود. این رویدادهای ورزشی، معمولاً بهصورت جشنوارههای ورزشی برگزار میشود. تا سال 1393 در وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری تعداد 16 جشنواره مسابقات درون دانشگاهی در دانشگاههای مختلف برگزار شده است. افزونبر جشنوارههای ورزشی درون دانشگاهی گاه این مسابقات ممکن است بهصورت تکرشته انفرادی و در زمانهای متفاوتی برگزار شود. معمولاً نفرات برتر مسابقات درون دانشگاهی، برای مسابقات استانی و بین دانشگاهی انتخاب میشوند. مسابقات ورزشی درون دانشگاهی در گام نخست با هدف آموزش و تربیت دانشجویان ورزشکار و همچنین توسعه و ترویج سلامتی بین آنها است (ورزش آموزشی و همگانی)، اما درعینحال برخی از مسابقات با هدف پیروزی و همچنین پرورش قهرمانان طراحی و برگزار می شود.مسابقات استانی و منطقهای: مسابقات استانی مربوط به فدراسیون ملی ورزشهای دانشگاهی است و در بخش اداره کل تربیتبدنی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، تنها دانشگاههای پپامنور، جامع علمی کاربردی و فنیوحرفهای بهصورت استانی شرکت میکنند و سایر دانشگاههای آموزش عالی در مسابقات درون منطقهای شرکت و سهمیه حضور در المپیادهای فرهنگی ورزشی را کسب میکنند. معمولاً تیمهای ورزشی از دانشگاههای مختلف یک استان در رشتههای ورزشی به رقابت میپردازند و در مسابقات منطقهای، دانشگاههای زیر پوشش یک منطقه که معمولاً از چند استان تشکیل شدهاند با یکدیگر به رقابت میپردازند و تیمهای برتر منطقه به المپیاد ورزشی دانشجویان صعود میکنند
· مسابقات کشوری: باتوجهبه برگزاری بازیهای یونیورسیاد که در سطح جهانی است، اداره کل تربیتبدنی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری هر دو سال یکبار برای فراگیرسازی و گسترش ورزش در بین دانشجویان و بالا بردن میزان بهرهوری از اوقات فراغت و حفظ نشاط و تحرک و سلامت جسمانی دانشجویان و همچنین پرورش حس تعهد و مسئولیتپذیری در طی اردوهای آمادگی مسابقات و المپیاد و بهمنظور تقویت و افزایش حس مشارکت دانشجویان در توسعه و سازندگی کشور اقدام به برگزاری المپیاد ورزشی دانشجویان دانشگاههای سراسر کشور از سال 1372 کرده است (حمیدی، 1382). تا پایان سال 1393، دوازده دوره المپیاد فرهنگی ورزشی دانشجویان دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور برگزار شده است. در این المپیاد، دانشجویان پسر در رشتههای بسکتبال، فوتبال، والیبال، هندبال، شنا، بدمینتون، کشتی آزاد و فرنگی، تنیس روی میز، تکواندو و کاراته به رقابت میپردازند و در بخش دختران، رقابتها در رشتههای بسکتبال، فوتسال، والیبال، شنا، بدمینتون، تننیس روی میز، تکواندو، کاراته و دو میدانی برگزار میشود. نوع رشتههای ورزشی در المپیادها ثابت نیست و در هر دوره برخی از رشتههای ورزشی با دورههای قبل متفاوت بوده است.
نخستین المپیاد ورزشی در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سال 1373 در دانشگاه علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی برگزار شده است. این المپیادها تا سال 1385 بهصورت دو سال یکبار انجام گرفته است اما از سال 1385 یک سال المپیاد پسران و سال بعد المپیاد دختران برگزار میشود (حمیدی، 1382). تا 1393، یازده دوره المپیاد ورزشی پسران و دختران علوم پزشکی برگزار شده است. این المپیاد، هم اکنون در 12 رشتههای ورزشی والیبال، بسکتبال، تنیس روی میز، شطرنج، شنا، کشتی، دو و میدانی، تیراندازی، تکواندو و کاراته 10 رشتة ورزشی است برگزار میشود.
هماکنون، افزونبر وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، المپیادهای ورزشی در دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیامنور، دانشگاه جامع علمی کاربردی و برخی از دانشگاههای غیرانتقاعی نیز برگزار میشود.
· مسابقات قارهای (منطقهای): منظور از مسابقات قارهای (منطقهای)، رویدادهای ورزشی دانشجویان در سطح یک قاره است. این رقابتها بهصورت هر دوسال یکبار برگزار میشود و به دو دسته تقسیم میشود. دسته اول دربرگیرنده مسابقات منطقهای در یک رشته خاص و دسته دوم، دربرگیرنده مسابقات در چند رشته ورزشی است (حمیدی و همکاران، 1386). مسابقات دانشگاههای آسیا یکی از رویدادهای منطقهای است که در چند رشته برگزار میشود. در این رویداد، ورزشکاران دانشگاههای مختلف آسیا شرکت میکنند. اولین دوره این مسابقات در سال 1981 در کشور تایلند و آخرین دوره آن (هفدهمین دوره) در سال 2014 و در کشور اندونزی با شرکت 2500 ورزشکار و در 18 رشته ورزشی برگزار شده است.
مسابقات جهانی
· یونیورسیادها: یونیورسیاد هر دو سال یکبار برگزار میشود و یک جشنواره بین المللی فرهنگی و ورزشی است. هماکنون، یونیورسیاد تابستانی، از 13 رشته ورزشی (دو و میدانی، بسکتبال، شمشیربازی، فوتبال، ژیمناستیک هنری، ژیمناستیک ریتمیک، جودو، شنا، واترپلو، غواصی، تنیس روی میز، تنیس و والیبال) تشکیل شده است. البته طبق برنامه فیزو، در یونیورسیاد سال 2017 رشته تکواندو و در یونیورسیاد 2019م رشته تیراندازی با کمان به لیست رشتههای ثابت اضافه میشود. علاوهبر رشتههای ورزشی یادشده که بهصورت ثابت در برنامه تمامی یونیورسیادها قرار دارد، کشور میزبان میتواند تا سه رشته ورزشی دیگر را نیز از بین رشتههای ورزشی مصوب بازیهای جهانی دانشجویان، به اختیار خود در برنامه مسابقات قرار دهد. یونیورسیاد زمستانی، دربرگیرنده ده رشته ورزشی ثابت (اسکی آلپاین، اسنوبورد، اسکی پرش، اسکی صحرانوردی، نوردیک ترکیبی، کرلینگ، هاکی روی یخ، اسکیت سرعت مسیر کوتاه، اسکیت نمایشی و دوگانه) و یک یا دو رشته ورزشی که به انتخاب کشور میزبان تعیین میشود، است. بیشترین آمار شرکتکننده در یونیورسیاد زمستانی مربوط به بازیهای آسیایی ترنتینو ایتالیا در سال 2013 است که 2668 شرکتکننده و بیشترین تعداد کشور شرکتکننده مربوط با بازیهای ارزروم ترکیه در سال 2011 با شرکت 52 کشور بوده است (www.fisu.net).
تاکنون (اوایل 2015م)، تعداد 27 دوره یونیورسیاد برگزار شده است. اولین دوره آن در سال 1959 و در تورینو ایتالیا با حضور 1407 شرکتکننده از 45 کشور و در هفت رشته دو و میدانی، بسکتبال، شمشیربازی، شنا، تنیس، والیبال و واترپلو برگزار شده است. آخرین یونیورسیاد در 2013م و در کازان روسیه برگزار شده است. البته یونیورسیاد 2015م در گوانجو کره جنوبی و 2017 در چپین تایپه برگزار میشود. بالاترین میزان شرکت در یونیورسیادها مربوط به یونیورسیاد 2013م کازان روسیه با تعداد 11785 نفر از 159 کشور و بیشترین تعداد کشور شرکتکننده مربوط به یونیورسیاد 2003م دایگو کرهجنوبی با شرکت 174 کشور بوده است. اولین حضور ایران در یونیورسیاد تورینو ایتالیا در 1959م است که ایران با 45 شرکتکننده و تنها در رشته بسکتبال در این بازیها شرکت کرد. از سال 1991 ایران بهطور پیاپی در تمامی یونیورسیادها حضور داشته است. گرچه تا قبل از این تاریخ، ایران در 9 یونیورسیاد حضور نداشته است. آخرین حضور ایران، به یونیورسیاد 2013م کازان روسیه برمیگردد که کاروان ورزشی ایران با 25 ورزشکار در سه رشته کشتی، وزنهبرداری و دو و میدانی موفق به بهدست آوردن یک مدال طلا، پنج نقره و سه برنز با مجموع 9 مدال در رده سیوسوم قرار گرفت (www.fisu.net).
· بازیهای جهانی دانشجویان: مهمترین رویداد فیزو- بعد از یونیورسیاد تابستانی و زمستانی- رقابتهای دانشگاهی جهان است. توسعه ورزش دانشگاهی در دنیا، موجب شکلگیری مجموعهای از اهداف و رقابتهای جدید شده است که برنامهریزی و برگزاری آنها برای تکمیل برنامههای یونیورسیادها و دستیابی به اهداف فیزو اجتنابناپذیر است. در نتیجه فیزو از این رقابتها حمایت میکند چراکه این رقابتها بیانگر سرزندگی و رشد ورزش دانشگاهی میشود و همچنین در توسعه وجهه و شهرت فیزو و فدراسیونهای وابسته نقش مهمی خواهد داشت. در 2014م، فیزو موفق به برگزاری، 28 رقابت ورزشی دانشگاههای جهان شد و برای سال 342016 رقابت برنامهریزی شده است (www.fisu.net).
رشتههای ورزشی رقابتهای دانشگاهی جهان دربرگیرنده فوتبال امریکایی، تیراندازی با کمان، بدمینتون، بیسبال، مینی بسکتبال، والیبال ساحلی، بوکس، دو صحرانوردی، شطرنج، دوچرخهسواری، سهگانه، اسکواش، اسکی روی آب، اسکیت سرعت، کشتی، ووشو، وزنهبرداری، پرش با اسکی و صحرانوردی ترکیبی، وودبال، بریدج، راگبی هفت نفره، کاراته، جهتیابی، گلف، هندبال، فوتسال، پنجگانه جدید، نتبال، جهتیابی، سوارکاری، فلوربال، قایقرانی بادبانی، تیراندازی با تفنگ، قایق بادبانی، سافتبال، کانو، کایاک و مارپیچ (اسلالوم) است (حمیدی و همکاران، 1386).
مدیریت و برگزاری مسابقات ورزشی دانشجویان
فدراسیون بینالمللی ورزشهای دانشگاهی (فیزو)
فدراسیون بین المللی ورزشهای دانشگاهی در سال 1949 تأسیس شده است. فلسفه گشایش فدراسیون بینالمللی ورزشهای دانشگاهی ارتقای ارزشهای ورزشی و تشویق فعالیتهای ورزشی همگام با روحیه دانشگاهی بوده است. ارتقای ارزشهای ورزشی بهمعنای تشویق روح دوستی، برادری، بازی جوانمردانه، پشتکار، شرافت، همکاری و تلاش در میان دانشجویانی است که روزی مسئولیتهای مهم و حتی مواضع کلیدی در سیاست، اقتصاد فرهنگ و صنعت را در تمام دنیا برعهده خواهند گرفت. این افراد در یونیورسیاد یاد میگیرند در هر مقام و جایگاهی با هم همکاری کنند و با هر پیشامدی به یکدیگر احترام بگذارند. در حقیقت، یونیورسیادهای جهانی به معنای دادن جهت تازه به روح دانشگاهی و حمایت جدی از گسترش کامل انسانیت در میان افراد و جوامع است و این پیشرفت تنها به ذهن محدود نمیشود بلکه به اخلاق و جسم هم معطوف میشود. فیزو با ایجاد هماهنگی تحصیلی و ورزشی در سطح بالا، جوامع دانشگاهی را یکجا جمع میکند تا آنها را برای شروع یک زندگی حرفهای آماده کند. ازسویدیگر در دهههای اخیر فیزو اهدافی چون گسترش شهرت و مراکز ورزشی، توسعه فدراسیونهای ورزشی در کشورها، حمایت از این مراکز، ایجاد حرکتهای ورزشی، نزدیکی به مسئولان سیاسی و اقتصادی و مطبوعاتی، سرمایهگذاری در گسترش ورزش دانشگاهی شناسایی برنامه توسعه ورزشی ازطریق آموزش در سراسر جهان داشته است (www.fisu.net).
جنبش ورزشی دانشگاههای جهان قصد دارد بهعنوان یک راه ارتباطی مهم برای گردهمایی جوامع گوناگون باشد و بین تنوع عظیم اجتماعات جهان- که بیشتر این تنوعات منبع بروز تعارضات امروزی هستند- دوستی ایجاد کند. این فلسفه بیانگر آن است که نهتنها فیزو یک بعد بینالمللی دارد، بلکه آزاد و مستقل است و به دور از هرگونه وابستگی و سوگیری ویژه عمل میکند.
مسئولیت اصلی فیزو نظارت بر بازیهای آسیایی تابستانی و زمستانی و همچنین رقابتهای دانشگاههای جهان است. مهمترین رکن مدیریتی فیزو مجمع عمومی این سازمان است که بهعنوان نمایندهای برای تمامی اعضای آن (167 فدراسیون ملی ورزش دانشگاهی) است. مجمع عمومی فیزو، اعضای کمیته اجرایی را برای مدت چهار سال انتخاب میکند. کمیته اجرایی تصمیمات ضروری را در حوزه اداره و پیشبرد امور فیزو اتخاذ میکند. شانزده کمیسیون دائمی در فیزو وجود دارد که مشاورههای لازم را در هریک از حوزههای مربوطه به کمیته اجرایی ارائه میدهند و بهعنوان یک بازوی مهم عملکردی برای کمیته اجرایی است. بودجه فیزو از حق اشتراکها، هزینههای مربوط به شرکت در مسابقات، حق پخش تلویزیونی و فعالیتهای بازاریابی است.
بهطورکلی، فیزو، پنج دسته از رویدادهای ورزشی زیر را زیر پوشش قرار میدهد:
· یونیورسیاد (بازیهای تابستانی دانشگاههای جهان)؛
· یونیورسیاد تابستانی (بازیها زمستانی دانشگاههای جهان)؛
· مسابقات قهرمانی جهانی و منطقهای در یک رشته خاص؛
· بازیهای دانشگاهی منطقهای (رویدادهای چند رشتهای)؛
· سایر رویدادها (که ازسوی مجمع عمومی یا کمیته اجرایی فیزو به تصویب رسیده باشد).
از کشورهایی که تقاضای برگزاری سایر رویدادهای دانشگاهی چندملیتی دارند، خواسته شده است که روح مقررات فیزو را رعایت کنند اما فیزو هیچ مسئولیت نظارتی و پاسخگویی درخصوص این دسته از رویدادها را ندارد. تمامی دانشجویان ورزشکار که حداکثر بیش از یکسال از دانشآموختگی آنها نگذشته باشد و در دامنه سنی 17 تا 28 سال قرار دارند، میتوانند در یونیورسیاد و رقابتهای دانشگاههای جهان شرکت کنند. هر انجمنی که عضو رسمی فیزو باشد، میتواند یک تیم یا ورزشکار را در این رویدادها شرکت دهد. تقاضاها و فرمهای شرکت در رویدادها تنها از کشورهایی که ازسوی بازیهای المپیک به رسمیت شناخته شدهاند و یا هر فدراسیون ملی که وابسته به فدراسیونهای بینالمللی باشد، پذیرفته میشود (حمیدی و همکاران، 1386).
فدراسیون بینالمللی ورزش بین دانشگاهی
فدراسیون بینالمللی ورزشهای بین دانشگاهی یک نهاد عمومی بینالمللی است که بهمنظور برگزاری سالانه بازیهای بین دانشگاهی جهانی تشکیل شده است. در این بازیها، تیمهایی از دانشگاههای مختلف جهان در رشتههای گوناگون ورزشی به رقابت میپردازند. بهطورکلی اهداف این فدراسیون دربرگیرندة ایجاد فرصتهایی برای دانشجویان است که در سطح جهانی به رقابت بپردازند. اولین دوره بازیهای ورزش بین دانشگاهی در سال 1999 و در رشته فوتبال مردان انجام شده است. تفاوت این فدراسیون با فدراسیون ورزشهای دانشگاهی (فیزو) در این است که در بازیهای ورزش بین دانشگاهی دانشگاه یا دانشگاههای مختلف یک کشور حضور پیدا میکنند؛ اما، در بازیهای یونیورسیاد یا بازیهای جهانی دانشجویان، صرفاً در هر رشته ورزشی یک تیم بهعنوان نماینده کشور ایران حضور خواهد داشت.
فدراسیونهای قارهای ورزشهای دانشگاهی
فدراسیون قارهای ورزشهای دانشگاهی در قارههای مختلف و زیر نظر فدراسیون بینالمللی ورزشهای دانشگاهی فعالیت میکنند. در آسیا، فدراسیون آسیایی ورزشهای دانشگاهی بهمنظور برقراری ارتباطات دوستانه و درک مشترک بین دانشجویان کشورهای گوناگون با پافشاری بر دانشجویان آسیا و ارتقای سطح سلامت و پویایی آنها تشکیل شده است. از عمده اهداف این فدراسیون، برقرای پیوندهای قوی بینالمللی بین دانشجویان، ارتقا و توسعه شایستگیهای جسمی و روانی دانشجویان آسیایی، بهبود اداراکات و آگاهیهای عمومی و اجتماعی دانشجویان نسبت به ملل گوناگون، توسعه ورزش دانشگاههای آسیا و ارتقای سطح مهارتهای ورزشی و بهبود سطح ورزش قهرمانی دانشجویان آسیا است. شعار اصلی فدراسیون آسیایی ورزشهای دانشگاهی «دوستی، احترام و تفاهم از رهگذر ورزش» است (NUSF, 2015).
فدراسیون ملی ورزشهای دانشگاهی ایران
فدراسیون ملی ورزشهای دانشگاهی جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یکی از فدارسیونهای ورزشی آماتوری جمهوری اسلامی ایران، مؤسسهای عمومی، غیردولتی و دارای شخصیت حقوقی است که بالاترین نهاد در ورزش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور بهشمار میآید و همسو با قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران و اصول و موازین فدارسیون بینالمللی ورزشهای دانشگاهی (فیزو) برای رشد، ارتقا و انسجام در ورزش دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور در سال 1384 تأسیس شده است.
این فدراسیون با زیر پوشش قرار دادن کلیه زیربخشهای آموزش عالی کشور اعم از دانشگاههای دولتی، پیامنور، غیرانتفاعی، آزاد و جامع علمی کاربردی را ازجمله مأموریتهای خود میداند.
هدف این فدراسیون تقویت پیوندهای بینالمللی، قدردانی و تفاهم بین دانشجویان در آسیا و پیشبرد اهداف عمومی زیر است:
1. ارتقا و توسعه جوان آسیایی بر محور فعالیت بدنی و اخلاقی بهعنوان پایه ورزشها؛
2. آموزش دانشجویان جوان به ورزش کردن در سطح عالی و روح غیرحرفهای که بدینوسیله کمک به گسترش المپیکگرایی شود؛
3. دورهم جمع کردن دانشجویان آسیا تا از این رهگذر ورزش دانشگاه فعال شده و حس دوستی در میان مناطق و کشورهای آسیایی ارتقا یابد؛
4. تحکیم تفاهم بهتر و آگاهی عمومی ازطریق تبادل برنامههای ورزشی و فرهنگی کشورهای آسیایی؛
5. کمک به تقویت سطح مهارتهای ورزشی و اجرای ورزش دانشجویان ورزشکار آسیا؛
6. کمک به تحقق سیاستها، اهداف و برنامههای دولت در رابطه با ورزش قهرمانی در مراکز آموزش عالی (فدراسیون ورزشهای دانشگاهی، 1384).
هیئتهای استانی ورزشهای دانشگاهی
هیئتهای استانی ورزشهای دانشگاهی با اهداف تقویت حوزه مدیریت تربیتبدنی دانشگاهها، صرفهجویی و ایجاد وحدت رویه در فعالیتهای ورزشی و جلوگیری از فعالیتهای موازی، اشتراک مساعی برای همفکری و تفاهم میان دانشجویان مراکز آموزش عالی، استفاده بهینه از منابع و امکانات بالقوه و شناسایی استعدادهای ورزشی و ساماندهی فعالیتهای ورزشی استانی تشکیل شدهاند. ارکان اصلی این هیئتها دربرگیرنده رئیس، دبیر، نماینده فدراسیون و سایر اعضا است. اعضای آن عبارتاند از: الف) مدیران تربیتبدنی مراکز آموزش عالی منتخب دانشگاههای مستقر در آن استان؛ ب) مدیر کل تربیتبدنی استان یا نماینده تامالاختیار؛ و ج) پس از انجام انتخابات هیئت در دور اول، در دورههای بعدی موارد زیر به ترکیب اعضا اضافه خواهد شد:
۱. یک نفر دانشجوی ورزشکار برتر دختر و یک نفر دانشجوی ورزشکار برتر پسر به تشخیص رئیس هیئت؛
۲. دو نفر از مسئولین انجمنهای ورزشی به تشخیص رئیس هیئت؛
۳. دو نفر از صاحبنظران ورزشی دانشگاهی که مربی تماموقت یکی از مراکز آموزشی مربوطه باشند (فدراسیون ورزشهای دانشگاهی، 1391).
ورزش کارکنان و اعضای هیئتعلمی دانشگاهها
در مدیریت بهرهوری توجه به مدیریت منابع انسانی را از عوامل اصلی توسعه پایدار نام بردهاند، لیکن صاحبنظران و دانشمندان علوم مدیریتی بعد از سالها پژوهش در کشورها و سازمانهای گوناگون، به این باور رسیدهاند که بهرهوری نیروی انسانی از عوامل اصلی توسعه پایدار بوده و آمادگی جسمانی یکی از نشانگرهای اصلی بهرهوری نیروی انسانی بهشمار میرود، البته کارشناسان یادآور شدهاند که بهکارگیری و همکنشی همة عوامل بهرهوری نیروی انسانی، در کارآمدی نظام مؤثر خواهد بود و عدم بهکارگیری هریک از حلقههای این زنجیره، باعث ناکارآمدی و نابسامانی نظام خواهد شد. مهندسی عوامل انسانی (ارگونومی) میپندارد، نیروی انسانی بایستی وظایف واگذارشده در مشاغل گوناگون را در حدود 8 ساعت کاری (40 ساعت در هفته) با توانمندی، دقت و سرعت لازم بدون احساس ضعف، خستگی و آسیب انجام دهد و ازنظر روحی هم دارای وضعیت مناسبی برای شغل مورد نظر باشد باتوجه به اینکه، این اهداف تنها با حفظ و ارتقای آمادگی جسمانی که نتیجه پرداختن به ورزش پیاپی است بهدست میآید. دانشمندان علوم پزشکی ورزشی، میپندارند ورزش کردن ضمن کاهش فشارهای روانی و شتاب بخشیدن به سازوکارهای فکری و تحرکات فیزیکی که سبب خونرسانی بهتر به مغز و عضلات میشود، عامل ترشح هورمون آندروفین بوده و آندروفین هم باعث شادی و نشاط در انسانها شده و تعادل روحی و روانی را فراهم میکند. سازمانهای موفق و کارآمد عمومی و خصوصی علیالخصوص شرکتهایی که در بازارهای جهانی بهواسطه تولید کالاهای مرغوب و باکیفیت و ارائه خدمات بهینه دارای آوازه جهانی هستند و در جذب نیروی انسانی، باتوجهبه دیگر تخصصها و مهارتهای متقاضیان کار دقت کافی در آزمون آمادگی جسمانی را دارند و حتی برای کارکنان ستادی و صفی شاغل هم برنامهها و مسابقات ورزشی و تفریحی برای حفظ و ارتقاء آمادگی جسمانی و روحی برای تأمین انرژی لازم برای نزدیک به هشت ساعت کار پیاپی بدون احساس خستگی و ضعف جسمانی برنامهریزیهای مفصل و جدی دارند و میپندارند که نیروی انسانی بدون آمادگی جسمانی دلخواه، یکی از عوامل ناکارآمدی و کاهش در تولید و بازده کاری است. همچنین هزینههای ورزشی را هزینههای مصرفی ندانسته بلکه هزینه سرمایهگذاری میدانند. همینطور بیتوجهی بهنشانگرهای آمادگی جسمانی و ورزشی بهواسطه افزایش وزن و بیماریهای قلبی و عروقی، محدودیتهای حرکتی و مشکلات مفصلی، ضعف جسمانی و به تحلیل رفتن عضلات، افسردگی و بد خلقی و عدم تکریم مناسب ارباب رجوع بهواسطه عدم وجود نشاط روحی و عدم تخلیه فشارهای روانی با ورزش، ابتلا به انواع بیماریهای داخلی ازجمله دیابت که در مجموع باعث غیبتهای مکرر غیرارادی برای معالجه و افزایش استفاده از مرخصیهای درمانی و ازبین رفتن استمرار، انگیزه، ضربآهنگ و کار جمعی و سرانجام از دست دادن اجباری نیروی انسانی کوشا، متخصص و کارآزموده که سالها سازمان برای تخصص و تجربهاندوزی آنها هزینههای گزاف انجام داده است و ضمناً هزینههای سرسامآور و ارزبر پزشکی هم به هزینههای دیگر اضافه میشود (شیوهنامه فنی و اجرایی اولین دوره مسابقات ورزشی اعضای هیئتعلمی و کارکنان دانشگاه فرهنگیان، اداره کل تربیت بدنی، 1392).
ورزش کارکنان و اعضای هیئتعلمی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی بهمنظور پایداری و توسعه تندرستی جسمی و روانی کارکنان دانشگاه و شادابی و افزایش روحیه و اعتلای توان خدمتی و کیفیت زندگی آنان، برنامههای مختلفی در حوزه کارکنان و اعضای هیئتعلمی در دانشگاهها انجام میگیرد.
برنامهریزی و اجرای مسابقات ورزشی اعضای هیئتعلمی ازسوی ادارات رفاه و ادارات تربیتبدنی دانشگاهها انجام میگیرد. افزونبراین در برخی از دانشگاهها کمیته ورزش اعضای هیئتعلمی و استادان در زیرمجموعه اداره تربیتبدنی دانشگاه تشکیل میشود که با فراهم ساختن امکانات و تجهیزات ورزشی برای اعضای هیئتعلمی و اساتید محترم دانشگاه در دو بخش خواهران و برادران برنامهریزیهای لازم برای اجرای فعالیتهای گوناگون این قشر دانشگاهی را انجام میدهد. بهطورکلی، این کمیتهها و یا واحدهای مرتبط با امور کارکنان و اعضای هیئتعلمی در ادارات تربیتبدنی و یا ادارات رفاه وظایف زیر را برعهده دارند:
· فراهم کردن تسهیلات، تجهیزات و امکانات لازم برای کارکنان و اعضای هیئتعلمی برای حضور در ورزش همگانی؛
· تهیه و تجهیز لوازم و امکانات ورزشی مورد نیاز؛
· برگزاری کلاسهای مختلف ورزشی و آموزشی برای کارکنان و اعضای هیئتعلمی برای ارتقای سطح سلامت و بهسازی اوقات فراغت آنان؛
· ارائه خدمات آموزشی ورزشی و ترغیب کارکنان و اعضای هیئتعلمی به تشکیل تیمهای ورزشی؛
· برگزاری کارگاههای علمی- ورزشی با همکاری استادان دانشگاه؛
· اجرای مسابقات ورزشی درون دانشگاهی؛
· شرکت در مسابقات ورزشی برون دانشگاهی (استانی، منطقهای و کشوری)؛
· پیشبینی و اجرای پیادهرویها و کوهپیماییهای متنوع برای ارتقای سطح سلامت کارکنان و اعضای هیئتعلمی.
مسابقات ورزشی کارکنان و اعضای هیئتعلمی دانشگاهها، معمولاً در رشتههای دارت، والیبال، فوتسال، تنیس روی میز، پرتاب دارت، شطرنج، آمادگی جسمانی، شنا، تیراندازی، تیر و کمان، طنابکشی، هفت سنگ، دو استقامت، و... برگزار میشود.
ورزش کارکنان دانشگاهها را میتوان در چهار سطح دانشگاهی، استانی (بین دانشگاهی استانی و رقابتهای دستگاههای اجرایی استان)، منطقهای، و کشوری طبقهبندی کرد.
کتاب شناسی
آریا، جمشید. (1380). بررسی سیر تاریخی تربیتبدنی در ایران با تأکید بر ورزش دانشجویی و فعالیتهای اداره کل تربیتبدنی در دو دهه گذشته. تهران: پژوهشکده تربیتبدنی و علوم ورزشی.
پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی. (1392). برنامة راهبردی حوزة علوم ورزشی. تهران: نویسنده.
تندنویس، فریدون. (1391). مدیریت فوق برنامه و مسابقات. تهران: پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی.
حمیدی، مهرزاد. (1382). سیر تحول و تاریخ ورزش دانشجویی جمهوری اسلامی ایران. تهران: پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی.
حمیدی، مهرزاد. (1388). تدوین اهداف کلان، سیاستها و راهبردهای ورزش دانشجویی کشور. تهران: پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی.
حمیدی، مهرزاد؛ اکبری یزدی، حسین؛ قربانی، محمدحسین و صفری، حمیدرضا.(1386). مدیریت برگزاری رویدادهای ورزشی، برابر مقررات فدراسیون بینالمللی ورزشهای دانشگاهی (فیزو). تهران: بامداد کتاب.
دانشگاه علم و صنعت ایران. (1394). آییننامه مسابقات درون دانشگاهی. بازیابی شده از: http://www.iust.ac.ir
دانشگاه فرهنگیان، اداره کل تربیتبدنی. (1392). شیوهنامه فنی و اجرایی اولین دوره مسابقات ورزشی اعضای هیئتعلمی و کارکنان دانشگاه فرهنگیان. بازیابی شده از: https://cfu.ac.ir/fa/6205
فدراسیون ورزشهای دانشگاهی. (1384). اساسنامه فدراسیون ملی ورزشهای دانشگاهی جمهوری اسلامی ایران. بازیابی شده از: http://www.iusf.ir
فدراسیون ورزشهای دانشگاهی. (1391). اساسنامه تشکیل هیئتهای ورزشی استانی مراکز آموزش عالی کشور. بازیابی شده از: http://www.iusf.ir
گائینی، عباسعلی. (1390). تهیه و تدوین برنامه و گرایشهای جدید کارشناسی و کارشناسی ارشد تربیتبدنی و علوم ورزشی. تهران: پژوهشگاه تربیتبدنی و علوم ورزشی.
گودرزی، محمود؛ نصیرزاده، عبدالمهدی؛ فراهانی، ابوالفضل و وطندوست، مریم. (1392). «طراحی و تدوین راهبرد توسعه ورزش همگانی استان کرمان». مدیریت ورزشی، 5(2)، 149-172.
مقصودی ایمن، حمیدرضا و هادوی، فریده. (1392). «مقایسه وضعیت موجود برنامههای فوقبرنامه ورزشی دانشگاههای ایران با ده سال قبل». پژوهش در مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، ۳(۵)، ۵۹-71.
مهدیزاده رحیمه و اندام، رضا. (1393). «راهکارهای توسعه ورزش همگانی در دانشگاههای ایران». مطالعات مدیریت ورزشی، 6(22)، 15-38.
وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری. (1379). آییننامه انجمنهای ورزشی دانشجویی (دانشکده و خوابگاهها). بازیابی شده از: http://teh.qhu. ac.ir/uploads/AeinNamehAnjomanVarzeshi.pdf.
وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری. (1394). بخشنامه برگزاری دومین المپیاد ورزشهای همگانی دانشجویان دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور. بازیابی شده از: http://uso.saorg.ir
وست، دبورا. آ. و بوچر، چارلز. آ. (1375). مبانی تربیتبدنی و ورزش، ترجمه احمد آزاد. تهران: کمیتة ملی المپیک جمهوری اسلامی ایران.
NUSF. (2015). The Constitution of Asian University Sports Federation. Retrieved from: http//www.iusf.ir/en/ Documents/The-Constitution-of-AUSF#lt-69110-the-constitution-of-asian-university-sports-federation
