[واژهای ایتالیایی به معنی کمدی هنرمندان] قالب تئاتری ایتالیایی که از قرن شانزدهم تا قرن هجدهم، در سرتاسر اروپا شکوفا شد. این قالب در خارج از ایتالیا بزرگترین موفقیتش را در فرانسه داشت که آنجا کمدی- ایتالیئن شد. در انگلستان، عناصر خاصی از کمدیا دلارته، در قسمت آرلکن در پانتومیم و نمایش پانچ و جودی- نمایشی عروسکی که شخصیت پانچ برگرفته از کمدیا دلارته یکی از نقشهای آن بود. کمدیا دلارته بر بازی گروهی تأکید داشت؛ بدیههگویی آن در چارچوب ثابتی از نقابها و شرایط کلیشهای و پیرنگهای آن، اغلب از سنت ادبی کلاسیک کمدیا ارودیتا یا نمایشنامة ادبی وام گرفته میشود. گروههای حرفهای بازیگران در قرن شانزدهم پدیدار شدند؛ آنها قالبهایی را که با ذائقه مردم همخوانی داشت، آزمایش کردند: لهجههای بومی، حرکات کمدی به حد وفور و شخصیتهایی قابل شناخت که از اغراق یا هجوِ انواع شخصیتهای کلیشهای یا منطقهای گرفته میشدند. اولین تاریخی که یقیناً با گروه ایتالیایی کمدیا دلارته مرتبط باشد، سال 1545 است. مشهورترین گروه اولیه آن گِلوسی بود؛ بقیه شامل دِسیوسی (در 1595 شکل گرفت)، کمیچی کانفیدنتی (1621- 1574) و یونیتی (اولینبار در 1574 نامی از آن برده شد) بودند. هر گروه کمدیا دلارته مجموعهای از سناریوها، کتابهای حدیث نفس و مشاعرههای بامزه و حدود 12 بازیگر داشت. اکثر بازیگرها نقابهایشان را خودشان درست میکردند تا شخصیتهای شناختهشدهای را که بازی میکردند، نشان دهند، یا نقابهایی را که قبلاً تثبیت شده بودند، میساختند. برای درک کمدیا دلارته نقاب مهمتر از بازیگر است. یک سناریوی معمول در مورد عشقِ زوج جوانی بود که از سوی پدر و مادرشان با مانع روبهرو میشد. سناریو از دو شخصیت قرینه استفاده میکرد: دو مرد مسن، دو عاشق، دو تِسانی (خدمتکار بیپروا)، یک کُلفَت، یک سرباز و سیاهیلشکرها. عشاق که بدون نقاب بازی میکرد، بهندرت شخصیتهای حقیقی کمدیا دلارته بودند. شخصیت دیگر بدون نقاب کالمباین- دختر خدمتکار بیادب- بود. پنتالون تاجری ونیزی بود: جدی بود، بهندرت بهصورت آگاهانه رفتاری خندهدار داشت و مایل به ایراد خطابههای نکوهشآمیز و نصایح خوب بود. دوتوره در اصل وکیلی اهل بولونیا بود؛ او که فردی سادهلوح و شهوتران است، متکلفانه و با مخلوطی از زبان لاتینی و ایتالیایی حرف میزند. نیز نککاپیتانو، آرلکن، پیئرو و اسکاراموش. کمدیا دلارته از زمانی که طنز غنی کلامیِ لهجههای منطقهای نزد مخاطبان خارجی کمرنگ شد، رو به افول نهاد؛ کمدی فیزیکی آرامآرام بر اجرا تفوق یافت و با یکنواخت شدن هنر کمدی این نوع اجرا اعتبارش را از دست داد. شخصیتها ثابت شدند و دیگر شرایط زندگی واقعی را منعکس نکردند؛ بنابراین یک عنصر مهم کمدی را از دست دادند. تلاشهای نمایشنامهنویسانی همچون کارلو گولدونی برای اصلاح نمایش ایتالیایی، فرجام کمدیا دلارتة رو به زوال را قطعی کرد. گولدونی از سبک قدیمیتر وام گرفت تا قالبی جدید و واقعیتر از کمدی ایتالیایی را خلق کند و مخاطبان با شوق از این کمدی جدید استقبال کردند.
