کرسیهای دانشگاهی بسان «اتاق فکر» و «پل ارتباطی» بین اعضای هیئتعلمی، جامعة مدنی، جوامع محلی و نهادهای سیاستگذاری بهشمار میآیند و نقش مؤثری در اطلاعرسانی دربارة نوآوریهای آموزشی از رهگذر پژوهش باتوجهبه چهارچوبهای محلی و بومی دارند. در حوزههایی که کمبود تخصص و مهارت وجود دارد، کرسیها میتوانند به غنیسازی برنامههای دانشگاهی کمک کنند و در قالب قطبهای علمی و نوآوری، در سطوح منطقهای و زیرمنطقهای، درهم آمیخته شوند و توسعه یابند. آنها همچنین به تقویت همکاری شمال- جنوب و جنوب- جنوب، بهویژه رویارویی با پدیدة فرار مغزها کمک میکنند. «اکنون حدود 658 کرسی دانشگاهی در 124 کشور وجود دارد» (en.unesco.org) که با رویکردی بینرشتهای در زمینههای فعالیت یونسکو؛ آموزش، علوم طبیعی، علوم اجتماعی و انسانی، فرهنگ و ارتباطات باتوجهبه اولویتهای علمی جامعة جهانی فعالیت میکنند.
تعریف
کرسیهای دانشگاهی یونسکو، نهادهای ملی یا منطقهای هستند که پیرامون یک موضوع خاص علمی فعالیت میکنند. کرسی یونسکو میتواند بسان واحد جدید آموزشی یا پژوهشی در یک دانشگاه یا نهاد پژوهشی در حوزة آموزش عالی، یا در یک گروه آموزشی دانشگاهی با تقویت برنامههای آموزشی/ پژوهشی موجود، در یک حوزة خاص تشکیل شود.
فعالیت کرسیهای دانشگاهی، زمینههای گوناگونی مانند آموزش، پژوهش و مبادلة علمی استادان، دانشجویان و پژوهشگران را برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات در حوزههای فعالیت یونسکو دربر میگیرد. کرسیهای دانشگاهی با اجرای طرحهای بینرشتهای و بین بخشی با همة بخشهای برنامهای یونسکو و نیز دفاتر منطقهای، مؤسسهها و مراکز یونسکو ارتباط پیاپی برقرار میکنند. کمیسیونهای ملی یونسکو در کشورهای مختلف نقش چشمگیری در تشکیل و پیشبرد فعالیتهای کرسیها در کشورهای گوناگون ایفا میکنند. دانشگاهها و نهادهایی که با تشکیل کرسیهای دانشگاهی توانمند میشوند، همچون کانونهای هماهنگی ملی و منطقهای با سازمانهای غیردولتی، بنیادها و سازمانهای بخش خصوصی و عمومی کشور خود همکاری کرده، نقش مهمی در ترویج آموزش عالی ایفا میکنند.
ارزیابی عملکرد بیستوسهسالة برنامه کرسیهای دانشگاهی یونسکو نشان میدهد که آنها در انداختن برنامههای نوین آموزشی، تولید اندیشههای نو از رهگذر پژوهش و بهروز کردن برنامههای درسی دانشگاهی موجود، افزونبر احترام به تنوع فرهنگی، مفید و مؤثر عمل کردهاند. کرسیهای دانشگاهی بهدلیل ماهیت و انعطافپذیری شیوة کار، آمادگی لازم را برای پاسخگویی به نیازهای جدید یادگیری و پژوهشی، همسو با تغییرات سریع اجتماعی، اقتصادی و فنّاوری دارند.
راهکارهای تعیینشده ازطرف یونسکو برای کرسیهای یونسکو، دربرگیرنده مجموعهای از قوانین است که بهطور دقیق و شفاف، شرایط گشایش، هدایت و چگونگی عملکرد یک کرسی را ترسیم میکند.
در راهبرد میان مدت 2021-2014 یونسکو، بر نقش قطعی کرسیهای یونسکو در دستیابی به اهداف صلح و توسعة پایدار جهانی از رهگذر شراکت با جامعة مدنی، بخش خصوصی، رسانهها، شبکهها، مجالس و بهویژه نهادهای آموزش عالی، پافشاری شده است (Unesco, 2014 b, p.11).
نهادهای میزبان کرسیها
نهادهایی که میتوانند کرسیهای یونسکو را تشکیل دهند، عبارتاند از: دانشگاهها و مؤسسههای پژوهشی و آموزش عالی، انجمنهای دانشگاهی، شبکههای دانشگاهی و بین دانشگاهی، سازمانهای غیردولتی فعال در حوزة پژوهش و آموزش عالی و نمایندگیها و مؤسسههای ملی، منطقهای و بینالمللی خصوصی یا دولتی که مایل هستند با یونسکو در حوزة آموزش عالی ارتباط برقرار کنند. این نهادهای یادشده میتوانند کرسی یونسکو را در چهارچوب واحد جدید آموزشی یا پژوهشی در یک دانشگاه یا مؤسسة آموزش عالی یا مؤسسة پژوهشی دیگر برای دورة زمانی مشخص چهارساله تأسیس کنند.
زمینههای فعالیت کرسیهای دانشگاهی
کرسیهای دانشگاهی یونسکو پیرامون یک موضوع خاص علمی در دانشگاهها و نهادهای پژوهشی، مطابق با اولویتها و برنامههای یونسکو و در حوزههای پنجگانة فعالیت (آموزش، علوم طبیعی و پایه، علوم اجتماعی و انسانی، فرهنگ و ارتباطات) تشکیل میشوند. زمینههای فعالیت آنها دامنة گستردهای از آموزش و پژوهش را دربر میگیرد که عبارتاند از:
· ایجاد و برگزاری دورههای آموزشی، بهخصوص در دورههای تحصیلات تکمیلی و فوق دکتری؛
· انجام فعالیتهای پژوهشی؛
· برگزاری جلسات سخنرانی و میزگردهای علمی؛
· برگزاری گردهمایی و کنفرانس در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی؛
· مبادلة دانشجو و استاد با نهادهای آموزش عالی، کرسیها و شبکههای دانشگاهی یونسکو در کشورهای دیگر؛
· طراحی و اجرای طرحهای عملیاتی؛
· انجام مطالعات و پژوهشهای بنیادی (محض).
ساختار کرسیها
موفقیت عملکرد کرسیهای یونسکو به کیفیت کار رئیس کرسی و همکاران علمی و اجرایی آن وابسته است. رئیس کرسی مسئول برنامهریزی، سازماندهی، ترویج فعالیتهای علمی، و تأمین هزینههای کرسی است. ساختار معمول کرسیهای تشکیل شدة یونسکو عبارتاند از:
الف) رئیس کرسی: رئیس کرسی معمولاً فردی دارای توانمندی علمی متناسب با زمینة کار کرسی است که تجربة ترویج همکاریهای ملی، منطقهای و بینالمللی و توانایی بسیج منابع از بخشهای خصوصی و عمومی را دارد. پیشنهاد تعیین رئیس کرسی ازسوی مؤسسة میزبان و ازسوی کمیسیون ملی کشور مورد نظر به یونسکو فرستاده میشود و با موافقت یونسکو، به ریاست گماشته میشود. طول دورة مدیریت رئیس کرسی، مطابق با مدت زمان تعریفشده در توافقنامة تأسیس کرسی است و از حقوق و مزایایی مشابه با سایر کارکنان با سمت همسان برخوردار خواهد بود. رؤسای کرسیها معمولاً از بین دانشگاهیانی که در همان مؤسسه مشغول بهکار هستند، انتخاب میشوند.
شرح وظایف رئیس کرسی که مدیریت علمی و اجرایی فعالیتهای کرسی را برعهده دارد، بسیار گسترده است که عبارتاند از: تدوین برنامههای آموزشی در حوزههای غیرکلاسیک در دوره کارشناسی و بالاتر، برنامهریزی برای مبادلة استاد، دانشجو و پژوهشگر، سخنرانی در مورد موضوعات مرتبط با زمینة فعالیت کرسی، انجام هماهنگیهای لازم با شرکای کرسی برای برگزاری کارگاهها، هماندیشیها، نشستها و همایشهای ملی، منطقهای و بینالمللی، انتشار مطالب مرتبط با فعالیتهای کرسی، ایجاد اجتماعات مجازی یا مشارکت در اجتماعات مجازی مرتبط با فعالیتهای کرسی و بررسی راهبردهای پژوهشی مرتبط با کار کرسی.
ب) اساتید و پژوهشگرانی از دانشگاه یا مؤسسة میزبان و سایر مؤسسههای مرتبط با زمینة فعالیت کرسی.
ج) دانشجویان و پژوهشگرانی از کشور میزبان و سایر کشورهایی که مشغول تحصیلات عالی یا پژوهشهای عالی زیر نظر کرسی مورد نظر هستند.
د) نیروهای پشتیبانی و اجرایی کرسی که معمولاً از نهاد میزبان تأمین میشوند.
بودجة کرسیهای دانشگاهی
بودجة کرسیهای دانشگاهی از منابع چندگانهای تأمین میشود که عبارتاند از:
1. «همکاریهای دوجانبه ـ بسیاری از اهداکنندگان دوجانبه (نمایندگیهای مستقل توسعه همکاریهای ملی مانند CIDA (کانادا)، SIDA (سوئد)، نمایندگی توسعه فرانسه، DFID (انگلیس)، NORAD (نروژ)، ایتالیا و ژاپن) و صندوقهای مالی که برای توسعة آموزش و پژوهش و ارتقا و ترویج همکاری میان دانشگاهها در سایر کشورها مشارکت میکنند؛
2. همکاریهای چند جانبه با نهادهای تخصصی ملل متحد (UNDP, UNICEF, UNIDO، World Bank، EU, ISESCO, ALECSO) که کرسیها برای کمک گرفتن از آنها باید طرحهایی در زمینة توسعة ملی، منطقهای و یا بینالمللی ارائه دهند. همچنین بانکهای توسعه که به کشورها، کمکهای فنی ارائه میدهند؛
3. سازمانهای تجاری (TOYOTA, SHELL, MITSUBISHI)؛
4. سازمانهای غیردولتی و بنیادهای خصوصی؛
5. مؤسسههای میزبان کرسیها و حامیان ملی، منطقهای و بینالمللی آنها؛
6. برنامة مشارکت یونسکو- میتوان با همکاری کمیسیونهای ملی یونسکو، طرحهایی را بهطور مشترک طراحی کرد و در چهارچوب برنامة طرحهای مشارکت به یونسکو فرستاد؛
7. بودجة عادی یونسکو- یونسکو ممکن است در شرایط ویژه «مبلغ بسیار کمی» را به کرسیها اختصاص دهد، بهویژه در ارتباط با کشورهای کمتر توسعهیافته یا کشورهایی که در شرایط پس از جنگ به سر میبرند» (Unesco, 2009).
فرایند تشکیل کرسیهای یونسکو
دانشگاهها یا نهادهای درخواستکنندة کرسی، باید پیشنهاد تشکیل کرسی را در فرم مربوط به کرسیها درج کند. موضوع پیشنهاد تشکیل کرسی، الزاماً باید در چهارچوب زمینة فعالیتهای یونسکو و اولویتهای جهانی مربوط به آن باشد. همچنین نهاد میزبان باید فعالیتهای برجستهای در زمینة کرسی پیشنهادی انجام داده باشد تا پس از آن بتواند برای جلب مشارکت نهادهای ملی و منطقهای در ارتباط با زمینة کار کرسی اقدام کند. نهادهای ملی و منطقهای مرتبط با کار کرسی نیز باید حمایت خود را از طرح پیشنهادی نهاد میزبان، در حوزة مورد نظر به یونسکو اعلام کنند. در واقع آنها شرکا و پشتیبانهای کرسی بهشمار میآیند.
کمیسیون ملی یونسکو پس از ارزیابی نخستین طرح تشکیل کرسی، در صورت موافقت، تقاضای تشکیل کرسی را به بخش آموزش عالی یونسکو بازتاب میدهد و فرایند نهایی ارزیابی طرح کرسی آغاز میشود. درصورتیکه یونسکو طرح را مثبت ارزیابی کند، توافقنامة مربوط به آن تهیه میشود و به امضای مدیرکل یونسکو و نمایندة مؤسسة میزبان (رئیس مؤسسه یا رئیس دانشگاه و...) میرسد.
مهلت زمانی ارسال طرحهای تشکیل کرسیها سیام آوریل هر سال است. تقاضاهایی که پس از این تاریخ فرستاده میشوند، در سال بعد بررسی خواهند شد. بهدلیل تقاضای روزافزون تأسیس کرسیهای یونسکو ازطرف کشورهای عضو و ضرورت حفظ تعادل جغرافیایی میان کرسیها در شمال و جنوب، امکان پذیرش همة درخواستها ازطرف یونسکو وجود ندارد.
فرایند نظارت بر کار کرسیهای دانشگاهی
باتوجهبه اینکه یونسکو در نظر دارد کرسیها را در درازمدت به قطبهای نوآوری و مراکز عالی تبدیل کند. کیفیت عملکرد این کرسیها در برنامة کاری این سازمان اهمیت زیادی دارد. نخستین سطح ارزیابی عملکرد کرسیها، ارزیابی درونی یا داخلی است که نهاد میزبان آن را انجام میدهد. سطح دوم ارزیابی، ارزیابی خارجی است که با همکاری یونسکو و هیئتهای ملی آن انجام میشود.
طبق قواعد روش کار کرسیها، لازم است کرسیهای یونسکو، گزارش عملکرد سالانة خود را همسو با توافقنامة مشترک با یونسکو ارائه دهند. «یونسکو، کاربرگ مشخصی در ارتباط با گزارش پیشرفت کار کرسیها دارد که همة کرسیهای تشکیل شدة یونسکو در کشورهای عضو موظفاند تا پیش از 31 ماه می هر سال، کاربرگها را تکمیل و به شکل الکترونیک به بخش کرسیهای دانشگاهی در بخش آموزش عالی یونسکو بفرستند. گزارش نخستین، باید دربرگیرندة دستاوردها و نتایج فعالیت کرسی یا شبکه، پس از 12 ماه آغازین فعالیت آنها باشد. در تهیة گزارش باید به تأثیر فعالیتهای انجامشده بر ظرفیتسازی و تبادل دانش و همچنین بر سیاستگذاریهای ملی و منطقهای توجه ویژه شود».
افزونبراین، یونسکو هر دو سال یکبار ارزیابی داخلی انجام میدهد که نتایج آن، مبنای تصمیمگیریها برای تدوین سند برنامه و بودجة آینده سازمان است. ارزیابی و پایش میتواند در قالب برگزاری نشستهای مشورتی، کارگاههایی با حضور شرکای گوناگون و یا بازدیدهای کارمندان یونسکو از کرسی نیز انجام شود.
شورای اجرایی یونسکو در 2007م موارد زیر را در عملکرد و ارزیابی فعالیتهای کرسیهای دانشگاهی یونسکو مورد تأکید قرار داد:
· همسوسازی فعالیتهای کرسیهای نوین با اولویتهای کاری یونسکو همسو با آنچه که در سند راهبردی میان مدت برای سالهای 2013-2008 آمده است؛
· تقویت همکاریهای شمال- جنوب، جنوب- جنوب و شمال- جنوب- جنوب؛
· ایجاد قطبهای نمونه و نوآوری در سطوح منطقهای یا زیرمنطقهای؛
· تقویت پویایی شبکهها و همکاریها/ مشارکتها (Unesco, 2007).
تمدید یا لغو توافقنامة کرسی
تمدید توافقنامة کرسی، نیازمند نامهنگاری میان طرفین امضاکنندة توافقنامه (یونسکو و مؤسسة میزبان کرسی یا شبکه) است. مؤسسة میزبان باید نامهای مبنیبر تقاضای تمدید توافقنامه به مدیرکل یونسکو یا رئیس بخش آموزش عالی سازمان بفرستد. یونسکو براساس ارزیابی عملکرد کرسی در سالهای گذشته، برای تمدید توافقنامه یا از میان برداشتن آن تصمیم میگیرد. شرایطی که یونسکو میتواند براساس آن کرسی را تعطیل کند یا توافقنامه را تمدید نکند، عبارتاند از: نفرستادن گزارشهای پیشرفت کار کرسیها یا شبکهها، ارزیابی منفی گزارشهای عملکرد سالانة کرسی، همسو نبودن فعالیتهای کرسی با رسالت یونسکو.
کتابشناسی
Altbach, P. G., Reisberg, L. and Rumbley, L. E. (2009). Trends in Global Higher Education: Tracking an Academic Revolution. Paris: Unesco.
Unesco. (1993). Proposals by the Director-General, Including the Outline of an Intersectoral Policy, Concerning the UNITWIN Project and the UNESCO Chairs Programme. Paris: Author.
Unesco. (2007). Report by the Director-General on New Strategic Orientations for the UNITWIN/UNESCO Chairs Programme. Paris: Author.
Unesco. (2008). Medium-term Strategy, 2008-2013. Paris: Author.
Unesco. (2009). Guidelines and Procedures for the UNITWIN/UNESCO Chairs Programme. Paris: Author.
Unesco. (2014a). 37 C/5: Approved Programme and Budget, 2014-2017. Paris: Author.
Unesco. (2014b). Medium-Term Strategy for 2014-2021. Paris: Author.
Unesco. (2014c). Meeting of UNESCO Chairs on Higher Education, ICT in Education and Teachers. https://iite. unesco.org/news/639155/
http://cfu.ac.ir/unescochairtlll/en
http://en.unesco.org/unitwin-unesco-chairs-programme
http://uce.ut.ac.ir
http://ucird.ut.ac.ir/index.html
http://ucwr.ut.ac.ir
www.unesco.org/new/en/education/themes/strengthening-education-systems/higher-education
www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/ED/pdf/listchairs31032015.pdf.
