اصولاً شورا در هر سازمان سازوکاری ضد استبدادی و روش‌های بازدارنده از تک‌روی‌های احتمالی متصدیان امر را به‌کار می‌بندد و از این رهگذر، اعمال مدیران را در مراحل گوناگون اجرایی، و نظارت ارزیابی می‌کند. از دیگر سو، شوراها نیز گاهی با اتکا به اعتبار قانونی خود، در وظایف مدیران مداخله و یا آنان به پاسخگویی وامی‌دارند که این کار تنش‌آفرین است و در نتیجه، دلخواه مدیران نیست و همین امر به‌ بروز اختلاف در رأس مدیریت نهاد و سرانجام به حذف یکی از این دو می‌انجامد؛ یا در وظایف شورا محدودیت ایجاد می‌کند یا اینکه مدیران را به پایبندی به اصول سازمان وامی‌دارد. تاریخ کوتاه شوراهای قانونی در آموزش‌ پایه و آموزش عالی نشان می‌دهد که در بیشتر مواردی که اختلاف بروز کرده، آنکه آسیب دیده شورا بوده است و در پی آن فعالیت شورا برای مدتی کوتاه یا طولانی متوقف شده است و یا اینکه در کل، منحل و به‌جای آن شورایی دیگر با ترکیب و وظایف جدید جایگزین شده است. آن‌گونه که خواهیم دید فقط شورای عالی برنامه‌ریزی بوده است که وزارت علوم را به تشکیل رسمی آن موظف کرده‌اند. در کلیات این شورا آمده است: اعضای این شورا را شورای عالی انقلاب فرهنگی تعیین می‌کند که با حکم وزیر منصوب می‌شوند و وزیر (در صدور حکم) حق مخالفت ندارد (شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1364). همین امر موجب شد که در عمر هفده‌سالة این شورا، چندان مورد عنایت و توجه وزیران و متصدیان امور وزارت علوم قرار نگیرد. درحالی‌که هر شورای قانونی که در یک سازمان تشکیل می‌شود می‌تواند مانند بازوی توانایی برای تصمیم‌گیری‌های آگاهانة مدیران به‌کار گرفته شود که اگر به آن اعتماد کنند، می‌توانند برنامه‌های خود را به کمک شورا، اصلاح، تکمیل و با اطمینان کامل اجرا کنند.

     در آموزش پایه تعیین سیاست‌های تعلیم و تربیت، برنامه‌ریزی‌های آموزشی و درسی، وضع مقررات و دستورالعمل‌های آموزشی، جزء وظایف شورای عالی آموزش‌وپرورش است ولی اگر این تصمیم‌ها مطابق میل وزیر که منتصب دولت است و یا مدیران وی که منتصب اویند نباشد، اختلاف پیش می‌آید که در آینده به نفع آموزش‌وپرورش کشور نیست؛ ولی اگر وزیران و مدیران به شورا اطمینان کنند و طرح‌های خود را به‌صورت لوایح به شورا ارائه دهند و برای اجرای آن دلایل منطقی و راهکارهای دقیق پیشنهاد کنند، در اجرا نیز از موفقیت بیشتری برخودار خواهند بود. ولی در بسیاری از موارد، وزیران، مدیران و مجریان امور، شوراها را بازدارنده می‌دانند و وجود آنها را تاب نمی‌آورند و یا به تصمیمات آنها توجه نمی‌کنند. در نتیجه شوراها نیز، در اکثر موارد از عملکرد مدیران راضی نیستند و این امر به بروز اختلاف و ایست کار یا تغییر ترکیب شورا می‌انجامد. سازمان نیز در این حال، از ثبات کافی برخوردار نخواهد بود و گرفتار دوباره‌کاری‌ها، تک‌روی‌ها و سلیقه‌های شخصی می‌شود که با رویکردهای علمی و منطقی همگرا به نظر نمی‌رسد. ولی عکس آن، یعنی پشتیبانی از شوراها، پذیرش نظرهای گوناگون و احترام به رأی آنها می‌تواند به پویایی و پیشرفت امور و درستی و دقت در تصمیم‌گیری‌ها می‌شود که منافع بسیاری را در بردارد (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی).

 

هیئت امنای رشدیه

به گواهی منابعی که در تاریخ آموزش ایران موجود است (صدیق، 1336؛ دهخدا، 1325؛ مصاحب، 1345)، نخستین آموزشگاه‌هایی که به سبک نوین در ایران گشایش یافت آموزشگاه رشدیه بودند که با کوشش میرزا حسن‌خان رشدیه در 1300ق برابر 1262ش در تبریز گشایش یافت. رشدیه که تحصیلات آغازین خود را در حوزة علمیه تبریز به پایان برده بود، به بیروت رفت و در دارالمعلمین آنجا تحصیل کرد. او به مصر و اسلامبول نیز سفر کرد و سپس به ایران بازگشت. رشدیه به آموزش زبان فارسی علاقه‌مند و با دشواری‌های یادگیری آن آشنا بود. او برای رفع این دشواری‌ها، اصول الفبای صوتی را تدوین کرد و برای آموزش زبان فارسی به روش نوین، در تبریز رشدیه (در اصطلاح عثمانی همان مدرسة ابتدایی) را پی‌ نهاد. اقدام او با استقبال مردم روبه‌رو شد که این امر با منافع مکتب‌داران و برخی طلاب جوان همگرایی نداشت. از این نظر، رشدیه بارها مورد هجوم روحانی‌نماها و چندین بار به گلوله بسته شد. در بعضی از این یورش‌ها، شماری از دانش‌آموزان کشته یا زخمی شدند، تا سرانجام، رشدیه زیر پشتیبانی مظفرالدین میرزا، ولیعهد وقت و پیشکار او امین‌الدوله قرار گرفت و به‌کار خود ادامه داد (مصاحب، 1345).

     در زمان سلطنت مظفرالدین‌شاه و صدارت امین‌الدوله، که در 1314ق (1275ش) به صدارت رسید و از علاقه‌مندان به‌ دانش‌های نوین بود، رشدیه از تبریز به تهران فراخوانده شد و به مدیریت مدرسة رشدیة تهران که در پارک اختصاصی امین‌الدوله گشایش یافته بود، گمارده شد.

     در مدرسة رشدیه، به شاگردان ناهار و لباس داده می‌شد و برای مخارج مدرسه، افزون کمک‌های صدراعظم، پول‌ها و کمک‌هایی نیز از مردم می‌رسید. برای نظارت بر مخارج پول‌هایی که می‌رسید انجمنی به نام «امنای رشدیه» تشکیل شد که سپس هستة انجمن معارف شد.

 

انجمن معارف

پس از گشایش رشدیه در تهران، شمار آموزشگاه‌های نوین رو به فزونی گذاشت. فراهم ساختن هزینه‌ها، جمع‌آوری کمک‌ها و توزیع متناسب کمک‌های مردمی، صلاحیت مدیران و توان آموزگاران این‌گونه مدارس، وجود نهادی را می‌طلبید که ادارة همة مدارس نو را برعهده بگیرد. در این زمان شخصی به نام میرزا کریم‌خان سردار مکرم که درصدد ایجاد یتیمخانه‌ای بود از امین‌الدوله اجازه خواست که شماری از دوستان را به خانة خود دعوت کند و در کار گشایش یتیمخانه با آن‌ها رایزنی کند. امین‌الدوله امنای رشدیه را به تنی چند از ثروتمندان و شاهزادگان معرفی کرد. این نشست در ماه رجب 1315ق (1275ش) با حضور شاهزاده‌عماد‌الدوله (نوة فتحعلی شاه قاجار)، حسینعلی‌خان صدر‌السلطنة نوری، محمود‌خان احتشام‌السلطنه، حاجی قلی‌خان سرتیپ بختیاری، علی‌خان ناظم‌العلوم، میرزا محمود‌خان مفتاح‌الملک، میرزا عباس‌خان مهندس باشی، مهدی‌خان ممتحن‌الدوله، شوکت‌الملک (منشی سفارت عثمانی در ایران)، مدیرالدولة گیلانی، ‌میرزا حسن‌خان رشدیة تبریزی و حاجی میرزا یحیی دولت آبادی برگزار شد. در واقع، پایه انجمن معارف ریخته شد. اسامی اعضا را نزد امین‌الدوله بردند و او نام نیرالملک، وزیر علوم را که رئیس دارالفنون نیز بود بالای صورت نوشت و ریاست آن را به او واگذار کرد. نخستین این نشست رسمی انجمن معارف که در آغاز انجمن مکاتب ملیة ایران نامیده می‌شد، در شوال 1315ق (1276ش) برگزار شد و بدین‌ترتیب نهاد رسمی مدیریت نظام آموزشی کشور مشخص شد.

     این انجمن خدمات زیادی به پیشرفت معارف کشور کرد که با ارزش‌ترین آنها عبارت بودند از: گشایش مدارسی در دوره ابتدایی، میانی و عالی مانند مدرسة علمیه، ابتدائیه، افتتاحیه و مدارس شرف، ادب، دانش، سادات، کمالیه، مظفریه و چند مدرسة عالی از جمله، مدرسة سیاسی، مدرسة فلاحت و تشکیل صندوق معارف برای گرفتن و جمع‌آوری کمک‌های مردم، اداره و توسعة مدارس جدید، گشایش کتابخانه‌ها، دارالترجمه‌ها، دارالتألیف کتاب‌های درسی، کلاس‌های شبانه برای بزرگسالان (اکابر) و گشایش کتابخانة ملی.

 

شورای معارف

پس از برکناری امین‌الدوله در محرم 1316ق (1276ش)، انجمن معارف پشتیبان و اعتبار خود را از دست داد، دچار مشکلات خارجی و اختلافات داخلی شد و رو به انحطاط گذاشت و سرانجام از فعالیت بازماند. سه سال این انجمن تشکیل نشد تا در 1319ق (1280ش) اتابک اعظم میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، در زمان صدارت خود، وزیر علوم، نیرالملک، را مأمور گشایش شورایی کرد که کار انجمن معارف را دنبال کند و خواست که این شورا در سطح عالی باشد و طرح تشکیلات وزارت علوم را نیز بریزد. نیرالملک این شورا را با نام «شورای معارف» تشکیل داد و اعضای آن را معرفی کرد. بیشتر وزیرهای دولت امین‌السلطان در این شورا عضویت یافتند (صدیق، 1336).

     نخستین نشست شورای معارف در روز سه‌شنبه 25 شعبان 1319ق (1280ش) به ریاست نیرالملک (وزیر علوم) و با حضور مخبر‌السلطنه هدایت، میرزا کریم‌خان سردار مکرم، میرزا مهدی‌خان زعیم‌الدوله (مدیر روزنامة حکمت مصر)، حاجی‌میرزا یحیی دولت‌آبادی (رئیس کل مدارس ابتدایی)، احمدخان مجاهدالدوله (رئیس کل مدارس متوسطه)، حاجی میرزا عبدالغفار خان نجم‌الدوله (رئیس کل مدارس عالی)، چند نفر از آموزشگران دارالفنون و رئیس مدرسة عالی سیاسی، مسیو واشر (رئیس مدرسة فلاحت)، دکتر شنیدر (طبیب شاه) و مسیو هپینک (مشاور عدلیه) تشکیل شد. پس از رایزنی‌هایی که در نخستین نشست انجام شد، اعضای رسمی شورا تنها از میان ایرانی‌ تبارها با حق رأی تعیین شدند.

     نخستین کار این شورا پس از تصویب آیین‌نامة داخلی و تدوین نظامنامه، تشکیل وزارت علوم و معارف، تهیة لایحة قانون اساسی تعلیم و تربیت ایران و تسلیم آنها به مجلس بود که به‌سرعت انجام گرفت. به‌موجب آن، مدارس به سه دورة ابتدایی، متوسطه و عالی در دو نوع دولتی و ملتی یا خصوصی تقسیم شد. همة این لوایح به تصویب مجلس شورای ملی رسید و به دولت ابلاغ شد. هدف شورا توسعة علوم و اشاعة معارف و فنون و رفع کاستی‌های آموزشی، علمی و فنی بود که پیوسته با کوشش دنبال می‌شد.

     قانون اداری وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه در 28 شعبان 1328ق (11 شهریور 1289ش) به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، سه فصل داشت: ترتیب ادارات، وظایف وزیر و اعضا و ترتیب شعب در ایالات و در 12 ماده تنظیم شده است که تمام مسائل اداری و تشکیلاتی وزارت معارف را دربر می‌گیرد. در بند نه مادة نخست این قانون، «هیئت شورای معارف»، یکی از شعب ادارات مرکزی وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه معرفی شده است. در بند شش مادة دهم نیز وظایف این هیئت به نام هیئت مشاوره تصریح شده، که مهم‌ترین این وظایف حل پیچیدگی‌های امور معارف کشور و کمک فکری به وزیر در هر نوع مسئله و مشکلی بود.

     قانون اساسی معارف در 28 ماده، در دهم ذیقعدة 1329ق (1290ش)، به تصویب مجلس شورای ملی رسید که
در آن، اصول حاکم بر تعلیم و تربیت کشور و همة مسائل آموزش‌وپرورش، مانند تعاریف واژه‌ها، برنامه‌ریزی درس‌ها، دوره‌های تحصیلی، شروع و پایان دوره‌های آموزشی، شرایط گشایش آموزشگاه‌ها و مدیریت آن‌ها، ضوابط امتحانی و انواع مدارک تحصیلی، تقسیم مدارس به ابتدایی، متوسطه و عالی و مکاتب دهکده، نظام اداری، فراهم ساختن هزینه‌ها و ضوابط مصرف منابع مالی و انواع ممنوعیت‌ها و مجازات‌ها را دربر می‌گرفت.

 

شورای عالی معارف

تصویب قانون اساسی تعلیم و تربیت ایجاب می‌کرد یک شورای عالی قانون‌گذاری نیز تشکیل شود تا بتواند از اصول حاکم بر آن نگهبانی کند. همچنین، بر اجرای صحیح قوانین و وضع مقررات آموزشی، تعیین سیاست‌ها، تدوین برنامه‌های آموزشی و درسی دوره‌ها و چگونگی ادارة مدارس و انجام بیشتر اموری که برپایه قانون بردوش وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه گذاشته شده بود، نظارت کند. براین‌اساس، لایحة قانونی این شورا را شورای موقت که همان ‌شورای معارف بود تهیه کرد که از طرف وزیر معارف (حاج‌محتشم السلطنه) تقدیم مجلس شد. مجلس در 20 حوت (اسفندماه) 1300ش قانون شورای عالی معارف را در 15 ماده تصویب کرد (مجلس شورای ملی، 1300).

 

قانون تأسیس شورای عالی معارف مصوب بیستم حوت (اسفند) 1300ش

مادة 1. برای توسعة دوایر علوم و اشاعة معارف و فنون و رفع نقایص تحصیلات علمی و فنی شورای عالی معارف تشکیل می‌شود که شعب آن در مراکز ایالات و ولایات موافق قانون مخصوص دایر خواهد شد.

مادة 2. هیئت شورای عالی معارف از ده نفر عضو رسمی به‌شرح ذیل تشکیل می‌شود: یک نفر مجتهد جامع‌الشرایط، دو نفر از رؤسای مدارس عالیه و متوسطه، دو نفر از آموزشگران درجة اول مدارس عالیه و متوسطه و پنج نفر از دانشمندان مملکت.

مادة 3. شورای عالی معارف علاوه‌بر اعضای رسمی تا ده عضو افتخاری می‌تواند داشته باشد.

تبصره: اعضای افتخاری فقط حق شرکت در مذاکرات را خواهند داشت.

مادة 4. کلیة اعضای شورای عالی معارف باید دارای شرایط ذیل باشند:

1. خدمات شایان به معارف مملکت کرده باشند.

2. لااقل سی‌ سال داشته باشند.

3. دارای معلومات و اطلاعات لازمه بوده باشند.

4. موصوف به صحت عمل و حسن اخلاق و عقیده بوده و محکوم به جنحه و جنایات نباشند.

مادة 5. وزیر معارف اعضای رسمی و افتخاری شورای عالی معارف را برای مدت چهار سال انتخاب می‌کند و به‌موجب فرمان همایونی رسمیت می‌دهد و بعد از انقضای دو سال از دورة اول، نصف اعضا به‌حکم قرعه خارج و جانشین ‌آنان انتخاب می‌شوند و از آن به بعد به‌جای نصف اعضایی که مدت چهار سال عضویت آنها تمام شده دوباره انتخاب به عمل خواهد آمد.

مادة 6. وزیر معارف رئیس رسمی شورای عالی معارف است و مدیر کل وزارت معارف نیز بالطبع عضویت خواهد داشت.

مادة 7. عضویت شورای معارف بدون حقوق است.

مادة 8 . شورای عالی معارف دارالانشاء (دبیرخانه) دایمی خواهد داشت که وظیفه آن تحریر مذاکرات و نوشته‌ها و ضبط دفاتر و اسناد و تهیه گزارش‌های لازمه در حدود عملیات مختص شورا خواهد بود.

مادة 9. اعضاء دارالانشاء عبارت از یک رئیس، دو منشی و یک ثبّات خواهد بود که وزیر معارف آنها را از غیر اعضای شورای عالی معارف به‌ حکم وظیفه تعیین می‌نماید.

مادة 10. اساس شورای معارف تعطیل‌بردار نیست و باید لااقل در ظرف یک ماه قبل از انقضای دوره، اعضای بعد انتخاب شوند و اعضای سابق نیز قابل انتخاب‌اند.

مادة 11. هرگاه یکی از اعضا استعفا دهد یا فوت کند شورای عالی معارف چند نفر را که واجد شرایط یادشده در مادة چهارم باشند از میان اعضای افتخاری و یا خارج از آنها به وزیر فرهنگ پیشنهاد می‌نماید که وزیر یک نفر را از بین آنها برای بقیه مدت آن دوره انتخاب نماید و اعضای افتخاری مقدم خواهند بود.

مادة 12. وظایف شورای عالی معارف عبارت‌اند از:

- اهتمام در ترویج خط و زبان و ادبیات فارسی و عربی و نشر مقالات علمی عام‌المنفعه؛

- سعی در تهیة موجبات تکثیر مدارس و تدارک مقدمات تعلیم اجباری و مجانی؛

- مشورت در رفع نقایص تعلیمات عمومی و سعی در تهیة وسایل تأسیس مدارس صنعتی و فلاحتی و شبانه‌روزی و تعمیم ورزش‌های بدنی و رعایت قوانین حفظ‌الصحه و مراقبت در دستور تحصیلات مدارس خارجه؛

- تهیه و اصلاح دستورات رسمی کلیة تحصیلات علمی و فنی مدارس ذکور و اناث و نظامنامه‌های مدارس؛

- تهیة دستور تحصیلات مدارس و آموزشگران و نظامنامه‌های راجع‌به آنها؛

- تهیة دستور تفتیش اوضاع معارف مدارس و امتحان شاگردان؛

- تطبیق تألیفات مخصوص مدارس با دستورات رسمی (و رد و قبول آنها)؛

- مشارکت با وزیر معارف در تهیة بودجه و مراقبت در مصارف کلیة وجوه مصوبه؛

- رفع اختلافات بین مدارس و اصلاح مکتب خانه‌های موجود؛

- تعیین مصرف وجوه فوق‌العاده که به ‌رسم هدیه و اعانه به مصارف می‌رسد و وجوه موقوفاتی که برابر قانون باید به مصرف معارف برسد و تعیین شهریة شاگردان مدارس غیرمجانی دولتی؛

- تشخیص صلاحیت آموزشگران و اشخاصی‌که اجازة تأسیس مدرسه و امتیاز مجله و روزنامه می‌خواهند؛

- تصدیق صلاحیت آموزشگران و تهیة نظامنامه مخصوص برای ترفیع و تنزل رتبه یا عزل آنها و رسیدگی به شکایات رؤسا و ناظمین و آموزشگران مدارس دولتی در حدود وظایف اداری آنها؛

- تعیین شرایط محصلانی که به خرج دولت به خارجه اعزام می‌شوند و نظارت در انتخاب آنها؛

- رسیدگی به دیپلم‌‌های اشخاصی که در خارجه تحصیل کرد‌ه‌اند و تشخیص صحت و سقم آنها؛

- حکمیت در مورد کتاب‌هایی که برای تألیف یا ترجمه از طرف وزارت معارف به معرض مسابقه گذاشته شده و به مؤلف یا مترجم آنها جایزه داده می‌شود؛

- تصویب اعطای نشان علمی مطابق نظامنامة مخصوص؛

- معاونت فکری به وزیر در هر نوع مسئله و مشکلی که به آن هیئت رجوع نماید؛

- شورای عالی معارف نظامنامة داخلی و شعب ایالات و ولایات را تهیه نموده و پس از تصویب هیئت دولت به‌موقع اجرا خواهد گذاشت؛

- تجدیدنظر در احکام صادره از شوراهای ایالات و ولایات.

مادة 13. رأی شورای عالی معارف در غیر فقرات 1 و 2 و 3 و 8 و 17و 18 لازم‌الاجرا خواهد بود.

مادة 14. برای اهتمام در تنظیم مدارس قدیمی و سعی در ترقی دینی شورایی تحت مراقبت وزیر معارف به ترتیب ذیل تشکیل خواهد شد:

از علمای درجه اول سه نفر، از آموزشگران درجه اول معقول و منقول دو نفر- از متولیان مدارس قدیمی درجه اول دو نفر، و شعب این شورا مطابق قانون مخصوص در مراکز ایالات و ولایات دایر خواهد شد.

ضمیمه: عضویت شورای پیش‌گفته بدون حقوق خواهد بود.

مادة 15. مادة دهم قانون اداری وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه مصوب 27 شعبان 1327 منسوخ و از درجة اعتبار ساقط است.

این قانون دارای دو فصل و یک خاتمه و مشتمل بر پانزده ماده است در جلسه بیستم برج حوت (اسفند) سنه 1300 به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

     نخستین نشست رسمی شورای عالی معارف در آغاز دورة چهارساله نخست، در روز دوشنبه نهم ربیع‌الاول 1341ق برابر شهریور (میزان) 1300ش در منزل آقای حاج محتشم‌السلطنه، وزیر معارف، برگزار شد. دیگر اعضای شورا عبارت بودند از: آقا سید مهدی لاهیجی، حاج‌شیخ محمد امین (صدرالاسلام)، آقا سیدمحمد تدین، محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، دکتر امیراعلم، میرزا علی‌اکبر‌خان دهخدا، میرزا غلامحسین‌خان رهنما، دکتر مسیح‌الدوله و سپس آقایان مخبرالدوله و نیرالملک نیز در جلسات بعدی به شورا پیوستند.

     در نخستین نشست شورا چهار نفر تعیین شدند که نظامنامة داخلی شورا را تهیه و در جلسة آینده حاضر کنند. این چهار نفر عبارت بودند از: دکتر مسیح‌الدوله، میرزا‌علی‌اکبرخان دهخدا، میرزا غلامحسین‌خان رهنما و آقای محمد‌علی فروغی (ذکاءالملک). پیش‌نویس این نظامنامه را این چهار نفر تهیه کردند و در نشست دوم که بعد از ظهر روز چهارشنبه یازدهم ربیع‌الاول 1341ق به ریاست وزیر معارف تشکیل گردید مطرح و تصویب شد و مقرر گردید که وزیر معارف آن را به تصویب هیئت وزیران برساند.

     این نظامنامه به هیئت وزیران تسلیم شد و هیئت وزیران در جلسة 22 عقرب (آبان) 1301ش آن را تصویب کرد و به پیوست قانون تأسیس شورای عالی معارف حوت (اسفند) 1300ش برای اجرا به وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه ابلاغ کرد.

 

صورت نظامنامة داخلی شورای عالی معارف

هیئت وزیران در نشست 22 آبان (عقرب) 1301ش، نظامنامة داخلی شورای عالی معارف را با بیست و دو مادة زیر تصویب کرد.

مادة 1. به‌موجب فقرة (18) مادة دوازدهم قانون شورای عالی معارف مصوبه 20 اسفند (حوت) 1300 مواد ذیل مقرر می‌شود.

مادة 2. ابتدای رسمیت دوره چهارسالة شورای عالی معارف از تاریخ صدور فرمان همایونی است (این واژه با تصویب و حکم شورای انقلاب، از کلیة لوایح و قوانین کشور حذف شد).

مادة 3. در اولین جلسة رسمی یک نفر نایب رئیس از اعضای رسمی شورای عالی معارف با رأی مخفی با اکثریت تامة اعضای حاضر انتخاب می‌شود و اگر در مرتبة اول و دوم اکثریت تامه حاصل نشد، در مرتبة سوم، اکثریت نسبی خواهد بود.

تبصره: در این جلسه باید لااقل ده نفر از اعضا حاضر باشند.

مادة 4. نایب رئیس برای مدت یک سال انتخاب می‌شود و در سنوات بعد نیز تجدید انتخاب او ممکن است.

مادة 5. حفظ نظم داخلی و اجازة نطق و اعلان افتتاح و اختتام جلسه با رئیس است.

مادة 6. مطالبی که باید در شورای عالی معارف مطرح شود، از طرف رئیس عنوان خواهد شد و هریک از اعضای رسمی حق طرح و پیشنهاد مطالب را دارند ولی طرح‌شدن در جلسة رسمی منوط به رأی اکثریت خواهد بود.

مادة 7. شورای عالی معارف هفته‌ای یک جلسه، مقرراً منعقد می‌نماید و به وقت زیاد جلسة فوق‌العاده منعقد خواهد شد.

 

مادة 8 . برای شروع مذاکرات حضور هفت نفر از اعضای رسمی کافی است ولی برای اخذ رأی حضور سه ربع از اعضای رسمی لازم است.

مادة 9. در آخر هر جلسه، باید دستور جلسة آتیه معین گردد.

 

مادة 10. جلسات شورای عالی معارف، همه‌ساله از اوّل سرطان (تیرماه) الی پانزدهم سنبله (شهریورماه) تعطیل خواهد بود.

مادة 11. تشکیل کلیة جلسات فوق‌العاده به تقاضای رئیس یا تقاضای کتبی پنج نفر از اعضای رسمی به‌وسیلة رئیس دارالانشاء خواهد بود.

مادة 12. رئیس دارالانشاء موظف است که در کلیه جلسات رسمی شورای عالی معارف برای تحریر مذاکرات و صورت جلسات حاضر باشد.

مادة 13. صورت خلاصة مذاکرات جلسة قبل را رئیس دارالانشاء حاضر نموده و در جلسة بعد قرائت خواهد کرد و پس از تصویب شورا، به امضای رئیس خواهد رسید.

مادة 14. غیبت سه جلسة متوالی هریک از اعضای رسمی بدون عذر موجه و اطلاع به‌منزلة استعفای اوست.

مادة 15. اعضای افتخاری از نظر حضور در جلسات آزاد خواهند بود و در موقع حضور فقط حق شرکت در مذاکرات را خواهند داشت.

مادة 16. هرگاه از اعضای افتخاری دعوت شود و در سه جلسه بدون عذر موجه در یک سال حاضر نشوند به‌منزلة مستعفی خواهند بود.

مادة ‌17. شورای عالی معارف به وقت نیاز به کمیسیون‌های موقتی منقسم خواهد شد.

مادة 18. هر کمیسیون از سه نفر از اعضای رسمی تشکیل شده و آنها می‌توانند از اعضای افتخاری برای مشاوره دعوت کنند.

مادة ‌19. هر کمیسیون باید یک رئیس و یک منشی و مخبر از میان خود انتخاب کند.

مادة ‌20. هریک از کمیسیون‌ها در نهایت، در مدت یک ماه، باید گزارش عملیات خود را به شورای عالی معارف تقدیم کند.

مادة 21. در صورت غیبت رئیس، نایب رئیس و در غیاب آن دو مدیر کل، وظایف رئیس را عهده‌دار خواهد بود.

مادة 22. شورای عالی معارف می‌تواند با اکثریت سه ربع تمام اعضای خود، مواد این نظامنامه را جرح و تعدیل و یا حذف و اضافه کند ولی اجرای آن منوط به تصویب هیئت دولت است (شورای عالی معارف، 1341).

     پس از تصویب نظامنامة داخلی و صدور احکام اعضا، شورای عالی معارف، فعالیت رسمی خود را از یکم آذر ماه 1301ش آ‎غاز کرد و به‌طور منظم هفته‌ای یکبار این نشست برگزار می‌شد. در نخستین اقدام، به طرح نظام آموزش رسمی کشور پرداخت. مطابق این نظام، آموزش‌وپرورش رسمی کشور به سه دورة ابتدایی، متوسطه و عالی، ‌به ترتیب با طول شش سال، شش سال و سه سال تقسیم شد. دورة متوسطه به دو بخش سیکل اول و سیکل دوم، هریک بسان یک دوره تحصیلی تفکیک و سیکل دوم نیز به دو دورة دوساله و یک‌ساله به نام دیپلم پنجم علمی و دیپلم کامل متوسطه (شرط ورود به دورة عالی) ‌تقسیم شد.

     هدف‌ها و برنامه‌های درسی کلی و جزئی این دوره‌ها تعیین شد. محتوای درسی آنها در همة پایه‌ها و مراحل تحصیلی مشخص شد و به‌صورت قانونی، تصویب و ابلاغ شد. نکته در خور درنگ اینکه در تدوین برنامه‌های درسی در همة دوره‌های آموزشی، اصول و ارکان برنامه‌ریزی (بیان هدف‌ها، تعیین روش‌ها، ‌منابع و امکانات، ‌چگونگی اجرا و تعریف معیارهای ارزشیابی و مقررات آموزشی) به‌گونه‌ای موشکافانه مورد توجه و رعایت برنامه‌ریزان قرار داشت.

     مهم‌ترین فعالیت‌های شورای عالی معارف در دوره نخست عبارت‌اند از:

1. تهیه و تدوین نظامنامة اعطای مدال و نشان علمی وزارت معارف، (17 دی‌ماه 1301) (شورای عالی معارف)؛

2. اصلاح قانون مطبوعات و تعیین ضوابط و شرایط نشر جراید و بررسی صلاحیت تقاضاکنندگان انتشار روزنامه و تأسیس دفتری برای جمع‌آوری اطلاعات ضروری در زمینة مطبوعات کشور (14 اسفند 1301)؛

3. تنظیم مقررات اعزام دانشجو به خارج از کشور و شرایط سرپرستی دانشجویان ایرانی در خارج؛

4. تعیین ضوابط استخدام و صلاحیت آموزشگران و تعیین شرایط مدیریت مدارس و ضوابط تأسیس آموزشگاه‌های دولتی یا ملی؛

5. تعیین راهکارهای اشاعه و حفظ زبان فارسی در افغانستان، ‌ترکمنستان، هندوستان و دیگر کشورهای مجاور؛

6. تهیة لایحة تشکیل شعب شورای عالی معارف در استان‌ها؛

7. تدوین ضوابط ادارة اوقاف و تخصیص درآمدهای آن به تأسیس مدارس رایگان؛

8. تهیة مقررات توزیع کمک‌های مردمی بین مدارس دولتی و ملی؛

9. تهیه و تنظیم اهداف آموزش‌وپرورش، ترتیب تعلیمات، نحوة‌ امتحانات، دستور تحصیلات، ضوابط صدور مدارک تحصیلی، شهادت‌نامه‌ها و تصدیق‌نامه‌ها، تعیین عناوین و ریز مواد درسی در همة دوره‌های تحصیلی ابتدایی، متوسطه و عالی، تعداد کلاس‌های یک مدرسه، تعداد شاگردان هر کلاس، تعداد آموزشگران، ‌میزان حقوق و شرایط ارتقای آنها (7 خرداد 1302)؛

10. نظامنامه امتحانات رسمی، داخلی و نهایی (سراسری) (16 مرداد 1302)؛

11. تأسیس شعب ادبی، علمی و فنی در مدرسة دارالفنون در سال آخر متوسطه، در حکم مقدمة ورود به دوره‌های عالی حقوق، طب، مهندسی، فنی، کشاورزی و ورزش (بهمن 1302)؛

12. تنظیم برنامه‌های درسی سنوات سه‌گانة مدرسة عالی حقوق (13 مرداد 1302)؛

13. تدوین نظامنامة دارالمعلمین و تنظیم برنامه‌های درسی آن (دی‌ ماه 1302)؛

14. تدوین نظامنامة مکاتب دهکده (20 اسفند 1302).

شعب شورای عالی معارف

در 1306ش، در پایان دورة‌ دوم شورای عالی معارف، مجلس شورای ملی به وزارت معارف اجازه داد که شعب شورای عالی معارف را در مراکز مهم ایالات و ولایات تأسیس کند.

     این قانون به ذیل قانون تأسیس شورای عالی معارف ملحق و به مراکز استان‌ها ابلاغ شد از آن به بعد شعب گوناگون شورای عالی معارف در مراکز استان‌ها گشایش یافتند و امور مربوط به تعلیم و تربیت منطقه، ادارة اوقاف و صنایع مستظرفه و بخشی از وظایف شورای عالی معارف به آن شعب واگذار شد.

این قانون به‌شرح زیر است:

 

قانون اجازة تأسیس شعب شورای عالی معارف در مراکز مهمة ایالات و ولایات مصوب 14 شهریور یک‌هزار و سیصد و شش (1306)

مادة ‌1. مجلس شورای ملی به وزارت معارف اجازه می‌دهد که شعب شورای عالی را در مراکز مهم ایالات و ولایات تأسیس کند.

مادة 2. عدة اعضای رسمی هریک از شعب مذکور در مادة اول کمتر از پنج نفر و بیشتر از نه نفر نخواهد بود.

مادة 3. عضویت شعب مزبور مجانی است و وظایف و اختیارات و شرایط عضویت آنها را وزارت معارف در حدود قوانین موضوعه معین خواهد نمود.

     این قانون که مشتمل بر سه ماده است در جلسة چهارم شهریور 1306ش به تصویب مجلس شورای ملی رسید (دبیرخانه شورای عالی آموزش‌وپرورش، 1355).

 

گشایش دانشگاه تهران

بیشترین فعالیت شورای عالی معارف در دورة سوم و چهارم از 1313-1306ش صرف برنامه‌ریزی و فراهم‌ کردن امکانات، انجام تمهیدات و تهیة مقدمات لازم برای گشایش دانشسراها و دانشگاه‌ها در تهران و ولایات شد که با پیوستن گروهی از دانش‌آموختگان جوان به عضویت شورا که از فرنگ بازگشته بودند، به این هدف دست یافته شد.

     اعضای شورای عالی معارف از 1313-1307ش (سال گشایش دانشگاه تهران) عبارت بودند از: حاج محتشم‌السلطنه، مدبرالدولة سمیعی، فخرالملک، سید محمد تدین، صدیق حضرت، میرزا محمدخان وحید تنکابنی، دکتر امیراعلم، ‌دکتر اعظم‌الدوله، علی‌اکبرخان دهخدا، دکتر میر، غلامحسین خان رهنما، دکتر محمود حسابی، مرشدزاده، ‌دکتر حسین گل‌گلاب، نیرالملک، ‌میرزا ابراهیم‌خان شمس، میرزا زین‌الدین رهنما، نوقی، ‌ممتازالاطباء، سیدمهدی مجتهد لاهیجی، سعیدالعلما، ‌لقمان‌الدولة ادهم، میرزا حسین‌خان سیفی ادیب‌السلطنه، ‌میرزا سیدمهدی‌خان فرخ، محمدعلی‌خان فروغی (ذکاءالملک)، شمس لاریجانی، ‌دکتر ولی‌الله‌خان نصر، دکتر علی‌اکبر سیاسی، شاهزاده عمادالسلطنه، آقای علی‌اصغر حکمت، میرزا هادی‌خان حائری، ‌استاد بدیع‌الزمان فروزانفر، دکتر میرزا اسماعیل‌خان مرآت، دکتر عبدالحمید زنگنه، شاهزاده حسینقلی میرزا سالور، رضاقلی‌خان هدایت، غلامرضا سعیدی، محمدخان موتمن (مسیح‌الدوله) و دکتر محمد مصدق؛ از این عده، گروهی عضو پیوسته و گروهی عضو افتخاری بودند که در نشست‌های شورا و کمیسیون‌های آن در مقام صاحب‌نظر شرکت می‌کردند یا وظایفی را بردوش می‌گرفتند.

     سرانجام، لوایح قانونی تأسیس دانش‌سراهای مقدماتی و عالی و تأسیس دانشگاه تهران تهیه شد که از سوی وزیر علوم به هیئت وزیران و سپس به مجلس شورای ملی تسلیم شد. مجلس شورای ملی نیز قانون اجازة تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی را مشتمل بر هفده ماده در جلسة نوزدهم اسفند ماه 1312ش و قانون اجازة تأسیس دانشگاه تهران را مشتمل بر بیست و یک ماده در جلسة بیستم خرداد ماه 1313ش تصویب کرد (وزارت علوم و آموزش عالی، 1355).

 

شورای عالی فرهنگ

پس از گشایش دانشگاه تهران همة فعالیت‌های شورای عالی معارف، صرف تدوین برنامه‌های آموزشی و درسی رشته‌های گوناگون دانشگاهی و تهیة آیین‌نامه‌ها و مقررات آموزشی شد. در 1316ش با تصویب فرهنگستان ایران، ‌وزارت معارف، به وزارت فرهنگ و به پیروی از آن شورای عالی معارف نیز به شورای عالی فرهنگ تغییر نام داد و با تغییر جزئی در وظایف شورا، اعضای آن نیز تغییر کردند و جمعی از استادان سرشناس دانشگاه نیز به عضویت این شورا درآمدند.

     اعضای شورای عالی فرهنگ در نخستین نشست که در تاریخ 26 مهر ماه 1317ش برگزار شد، ‌عبارت بودند از:

دکتر محمود حسابی، دکتر حسین گل‌گلاب، ‌سیدمهدی مجتهد لاهیجی، محمدعلی فروغی، دکتر علی‌اکبر سیاسی، حسین اعلاء، ابوالقاسم حکمت، بدیع‌الزمان فروزانفر، دکتر عبدالحمید زنگنه، ‌میرزا اسماعیل‌خان مرآت، میرزا حسین‌خان پیرنیا (موتمن الملک)، دکتر سعیدخان مالک (لقمان‌الملک)، ‌رشید یاسمی، دکتر عیسی صدیق اعلم، دکتر عبدالله ریاضی، ‌دکتر جواد آشتیانی، دکتر علی‌اکبر شایگان، دکتر عبدالله شیبانی و ابراهیم شمس‌آوری.

 

     دانشگاه تهران که به‌موجب قانون در خرداد ماه 1313ش ایجاد شده بود، گسترش کمّی و کیفی خود را از همان زمان آغاز کرد. نخست زمینی به مساحت 256000 مترمربع خریداری و نقشه‌های لازم تهیه شد و در 15 بهمن‌ماه 1313ش نخستین ساختمان آن به ‌نام تالار تشریح، گشایش یافت. هم‌زمان، بیشتر مدارس عالی آن زمان، ‌مانند دارالمعلمین عالی، مدرسة حقوق و علوم سیاسی و مدرسة عالی طب ‌در دانشگاه تهران متمرکز شد و شش شعبة دانشگاه با عنوان دانشکده فعالیت خود را آغاز کردند. (دانشکدة ادبیات، ‌فلسفه و علوم تربیتی، دانشکدة پزشکی، دانشکدة حقوق، دانشکدة علوم طبیعی و ریاضی، دانشکدة علوم معقول و منقول و دانشکدة فنی). سپس دانشکده‌های هنرهای زیبا، دامپزشکی و کشاورزی نیز به این دانشگاه پیوستند.

     بدین‌ترتیب، فعالیت شورای عالی فرهنگ در تدوین برنامه‌ها و تصویب آیین‌نامه‌های دانشگاهی رو به فزونی گذاشت و از طرفی، با افزایش شمار مدارس دولتی و ملی در تمام دوره‌های آموزشی و افزایش مسائل و مشکلات اداری و نظارتی، کار شورا در وضعیتی دشوار قرار گرفت. اگرچه شورای عالی فرهنگ با داشتن یک سازمان اداری (به نام دبیرخانه) هم‌سطح معاونت وزارت بود و دبیر شورا عنوان دبیرکل داشت و هم‌سطح معاون وزیر بود با این همه، قانون شورای عالی معارف (مصوب اسفند 1300ش) پاسخ‌‌گوی نیازهای آموزشی و فرهنگی کشور نبود. بنابراین، در تاریخ 18 دی‌ماه 1331ش قانون تشکیل شورای عالی فرهنگ مشتمل بر 12 ماده و ده تبصره به تصویب مجالس سنا و شورای ملی رسید.

 

قانون تشکیل شورای عالی فرهنگ مصوب 18 دی ‌ماه 1331ش مجالس سنا و شورای ملی

برای نظارت در کلیة شئون فرهنگی کشور و اصلاح و توسعة فرهنگ و تعمیم آموزش‌وپرورش صحیح و ترویج معارف اسلامی و تعظیم مفاخر ملی و اهتمام در تهذیب اخلاق عمومی و مراقبت در اجرای قوانین فرهنگی شورای عالی فرهنگ به طریق ذیل تشکیل می‌شود:

 

فصل اول- سازمان

مادة ‌1. شورای عالی فرهنگ مرکب از شانزده نفر عضو به‌شرح زیر است:

1. وزیر فرهنگ؛

2. رئیس دانشگاه تهران؛

3. مدیر کل فنی وزارت فرهنگ؛

4. رئیس کمیسیون فرهنگ مجلس؛

5. یک نفر مجتهد جامع‌الشرایط با انتخاب یکی از مراجع تقلید مقیم ایران؛

6. سه نفر از استادان دانشگاه به انتخاب شورای دانشگاه؛

7. یک نفر طبیب عالی‌ مقام به انتخاب اطبای تهران؛

8. یک نفر مهندس عالی ‌مقام به انتخاب مهندسان تهران؛

9. یک نفر حقوق‌دان عالی مقام از بین قضات و وکلای دادگستری به انتخاب هیئت عمومی دیوان عالی کشور؛

10. سه نفر از دبیران پایتخت به انتخاب نمایندگان دبیران، مشروط بر آنکه لااقل چهل سال عمر و پانزده سال سابقة تدریس داشته باشند.

     عضویت شورای عالی فرهنگ افتخاری است و دربارة ‌هریک از اعضای شورا فرمان همایونی صادر خواهد شد.

تبصره 1: دبیر یا آموزگاری که در این قانون ذکر می‌شود اعم از دبیر و آموزگار شاغل تدریس یا رئیس دبیرستان یا دبستان است.

تبصره 2: وزیر فرهنگ می‌تواند از رؤسای ارشد وزارت فرهنگ در موقع طرح مسائل مربوط به وظایف آنها برای مشاوره و تبادل نظر دعوت به ‌عمل آورد.

تبصره 3: با پیشنهاد وزیر فرهنگ و تصویب شورا ممکن است بعضی خاورشناسان یا استادان تعلیم و تربیت خارجی که تبلیغات و تألیفاتی دربارة معارف ایران دارند به‌عنوان عضو افتخاری شورای عالی فرهنگ ایران انتخاب شوند.

تبصره 4: هریک از دبیرستان‌ها و دبستان‌های پایتخت یک نفر نماینده به انتخاب شورای دبیران یا شورای آموزگاران خود که رؤسا نیز جزو آنها خواهند بود انتخاب می‌کنند و بعد نمایندگان هریک از دو دسته در جلسه‌ای که تحت نظر وزیر فرهنگ تشکیل خواهد شد با رأی مخفی از بین واجدین شرایط که صورت آنها قبلاً از طرف کارگزینی تنظیم شده باشد اعضای ]ده‌گانة[ مذکور در مادة اول را انتخاب خواهند کرد. در مورد نمایندگان اطباء و مهندسان ایرانی مقیم تهران که هر کدام دارای مجمع رسمی واحدی باشند به آنجا مراجعه خواهد شد و یا وزارت فرهنگ از عده‌ای که مقتضی بداند به‌منظور انتخاب نماینده دعوت خواهد کرد.

مادة 2. اعضای 1 و 2 و 3 و 4 مذکور در مادة اول که به‌سبب شغل خود عضو شورا می‌شوند پس از برکناری از کار تا تعیین جانشین، در جلسات شورا شرکت می‌نمایند.

     سایر اعضای شورا برای مدت شش سال منصوب می‌گردند و در پایان دومین و چهارمین سال اجرای این لایحة قانونی یک ثلث یا نزدیک‌ترین عدد به یک ثلث از اعضا به‌حکم قرعه خارج شده و جانشین آنان به طریق یادشده در مادة اول انتخاب خواهد شد و از آن سال به بعد در انقضای هر دو سال برای تعیین جانشین آن عده از اعضایی که دورة شش‌سالة آنها به سر رسیده باشد تجدید انتخاب به ‌عمل خواهد آمد.

تبصره: درصورتی‌که رئیس دانشگاه و رئیس کمیسیون فرهنگ مجلس از شرکت در جلسات خودداری نمایند یا استعفا کنند، شورای فرهنگ از شورای دانشگاه و کمیسیون فرهنگ مجلس درخواست می‌کند که نمایندة دیگری انتخاب و معرفی کند.

مادة ‌3. جلسات شورای عالی فرهنگ لااقل هر دو هفته یک‌بار به دعوت وزیر فرهنگ تشکیل خواهد شد و رأی شورا با اکثریت تامّ عده حاضر در مرکز، قاطع خواهد بود.

     حضور مرتب در جلسات و شرکت در خدمات شورا وظیفة اداری و ملی هریک از اعضاست.

     هریک از اعضای انتخابی که سه جلسه متوالی یا در عرض دوازده ماه، ده جلسة متناوب بدون اجازة قبلی شورا یا عذر موجه از حضور در شورا خودداری کند باید مستعفی شناخته شود و نسبت به انتخاب جانشین او برای مدت باقی‌ماندة دوره، اقدام به عمل آید.

تبصره: هر موقع که پنج نفر از اعضای شورا تشکیل شورا را کتباً تقاضا کنند شورا دعوت می‌شود.

مادة ‌4. ریاست شورای عالی فرهنگ با وزیر فرهنگ وقت و در غیاب وزیر با نائب رئیس است. انتخاب نائب رئیس به عهدة خود شوراست.

مادة 5‌. شورای عالی فرهنگ دارای دبیرخانه‌ای خواهد بود که یک نفر از فرهنگیان شایسته و باسابقه به پیشنهاد وزیر فرهنگ از طرف شورا با رأی مخفی برای مدت سه سال به ریاست آن انتخاب می‌شود.

     رئیس دبیرخانة شورای عالی فرهنگ عهده‌دار تنظیم امور دفتری شوراست و کارکنان دبیرخانه بنا به تقاضای رئیس دبیرخانه و موافقت وزیر فرهنگ از میان کارمندان موظف وزارتخانه انتخاب می‌شوند.

مادة 6. شورای عالی فرهنگ برای مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی و رسیدگی مقدماتی در امور مربوط به شورا هیئتی را به ‌نام هیئت عالی مطالعات مرکب از پنج نفر از بین خود یا از خارج انتخاب می‌کند. هیئت یادشده طرح‌ها و لوایح فرهنگی را مطالعه نموده و نظر خود را به شورای عالی فرهنگ برای اتخاذ تصمیم گزارش می‌دهد.

     هیئت عالی مطالعات می‌تواند برای رسیدگی به امور مخصوص هیئت‌های دیگری هم از اهل فن به نام هیئت فنی تشکیل داده، از نظرهای آنان در تهیة گزارش خود استفاده نماید. تعیین عده و انتخاب اعضای هیئت‌های فنی به پیشنهاد هیئت عالی مطالعات و تصویب شورای عالی فرهنگ خواهد بود.

تبصره: به اعضای هیئت عالی مطالعات و همچنین به کسانی که برای عضویت هیئت‌های فنی دعوت می‌شوند در ازای خدماتی که با نظر شورای عالی فرهنگ انجام می‌دهند، طبق آیین‌نامة مخصوص که به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید، حق‌الزحمه تأدیه خواهد شد.

مادة 7. آیین‌نامه و مقررات مربوط به امور داخلی شورا و هیئت عالی مطالعات و هیئت‌های فنی و دبیرخانة شورا با تصویب شورا به‌موقع اجرا گذارده خواهد شد.

 

فصل دوم- وظایف

مادة ‌8 . وظایف شورای عالی فرهنگ به قرار ذیل است:

1. تصویب اساسنامه‌های مدارس و برنامه‌های تحصیلی اعم از مدارس دولتی و اختصاصی و ملی و تصویب آیین‌نامه‌ها و طرح‌هایی که برای اصلاح تعلیمات تهیه می‌شود.

2. تصویب سازمان وزارت فرهنگ

3. تصویب اجازة تأسیس هرگونه کودکستان و آموزشگاه تا حدود متوسطه و یا الغای اجازه‌نامة تأسیس آنها و تعیین شرایط کسانی که این آموزشگاه‌ها را اداره یا در آنها تدریس می‌کنند.

     همچنین تطبیق ارزش تحصیلی گواهی‌نامه‌ها و دانشنامه‌های آنها یا گواهی‌نامه‌ها و مدرک‌‌هایی که از طرف وزارت فرهنگ رسماً شناخته شده است.

4. تطبیق کتاب‌هایی که باید در مدارس تدریس شود با برنامة رسمی و اجازة تدریس آنها در مدارس و انتخاب کسانی که تألیف یا ترجمه و تصحیح کتاب‌های علمی و فنی از طرف وزارت فرهنگ به آنان واگذار می‌شود و اظهارنظر در مواردی که تألیف یا ترجمه‌ای از طرف وزارت فرهنگ به مسابقه گذارده می‌شود.

5. اظهارنظر در شایستگی علمی متخصصان خارجی که برای خدمت در وزارت فرهنگ یا امور آموزشی در نظر گرفته می‌شوند و تشخیص لزوم استخدام آنها قبل از پیشنهاد وزارت فرهنگ به مجلس شورای ملی و تأیید شایستگی وابستگان فرهنگی ایران و نمایندگانی که باید ازطرف وزارت فرهنگ به سازمان‌ها و کنگره‌ها و کنفرانس‌های علمی و بین‌المللی اعزام شوند و همچنین تعیین شرایط اعزام آموزشگران و محصلانی که ازطرف دولت برای انجام مطالعات و تکمیل تحصیلات یا به تقاضای کشورهای بیگانه به خارجه فرستاده می‌شوند و تصویب شرایط اعطای امتیازات خاص (مانند ارز دولتی) به محصلان آزاد.

6. رسیدگی به مدارک تحصیلی اشخاصی که در خارجه تحصیل کرده‌اند و تطبیق ارزش آنها با مدارک داخلی طبق آیین‌نامة مخصوص تا حدود متوسطه و یا معادل متوسطه.

7. تشویق و تکریم دانشمندان و متخصصان کشور، جست‌وجو و پیشنهاد تدابیر علمی برای تسهیل خدمت و توفیق صاحبان استعداد در پژوهش‌ها و تتبعات مفیده.

8. اجازة تأسیس انجمن‌های فرهنگی و تصویب اساسنامه‌های آنها در مورد انجمن‌های روابط فرهنگی ایران با کشورهای بیگانه. دراین‌باره، جلب نظر و موافقت قبلی وزارت امور خارجه و تصویب هیئت دولت ضروری است.

9. اتخاذ تصمیم نهایی دربارة اعطای نشان‌ها و مدال‌های فرهنگی که از طرف وزارت فرهنگ پیشنهاد می‌شود (مطابق آیین‌نامة مخصوص).

10. اظهارنظر و اشتراک مساعی در هر امر فرهنگی دیگر که وزارت فرهنگ ارجاع نماید.

تبصرة 1: تعیین ارزش مدرک‌‌های مربوط به تحصیلات فوق متوسطه با شورای دانشگاه تهران است.

تبصرة 2: شورای عالی فرهنگ فقط مدارکی را که از آموزشگاه‌های دولتی عمومی یا اختصاصی و ملی مذکور در بند 3 و بند 6 صادر می‌شود، در شورا مطرح و ارزش آن را معیّن می‌نماید.

تبصره 3: رأی شورای عالی فرهنگ جز در مورد بندهای 7 و 10 قطعی و لازم‌الاجراست.

 

فصل سوم- مواد متفرقه

مادة ‌9. وزارت فرهنگ می‌تواند پس از جلب موافقت شورای عالی فرهنگ شعب شورا را در مراکز مهم استان‌ها و شهرستان‌ها بر طبق آیین‌نامة مخصوصی که به تصویب شورا رسیده باشد تأسیس کند.

مادة ‌10. پس از تصویب و ابلاغ این لایحة قانونی شورای عالی سابق فرهنگ منحل می‌باشد.

مادة 11. وزارت فرهنگ مأمور اجرای این لایحة قانونی است.

مادة 12. در دورة‌اختیارات اعضای انتخابی شورا مندرج در قسمت 5-10 مادة اول این لایحة قانونی استثنائاً بر طبق پیشنهاد وزیر فرهنگ و تصویب هیئت وزیران تعیین و انتخاب خواهند شد.

     بر طبق قانون اعطای اختیارات مصوب بیستم مردادماه 1331ش، لایحة قانونی شورای عالی فرهنگ مشتمل بر 12 ماده و (10) تبصره تصویب می‌شود. (به تاریخ 18 دی‌ماه 1331)

     پس از ابلاغ قانون جدید شورای عالی فرهنگ، شورای پیشین برچیده و شورای جدید با اعضای جدید با همین عنوان جانشین آن شد.

     اعضای جدید این شورا عبارت بودند از: دکتر یدالله سحابی، دکتر عیسی صدیق اعلم، ‌دکتر علی‌اکبر شایگان، دکتر کریم سنجابی، مهدی آذر، مرتضی‌قلی اسفندیاری، ‌کمال نوربخش، رضا جعفری، ‌مهندس شقاقی، غلامحسین صدیقی، محمد معین، دکتر میرسپاسی، ‌موسی آذرنوش، احمد مقبلی، محمدعلی ادیب، علی‌اکبر عظیم‌زاده و آیت‌الله حائری یزدی.

     این شورا با وظایف نوین، فعالیت خود را از بهمن ماه 1331ش آغاز کرد اما یک ‌سال بعد، ‌پس از کودتای امریکایی 28 مرداد 1332ش، به ‌تعطیلی کشانده شد. شماری از اعضای شورا برکنار شدند و به‌جای آنها اعضای جدید انتخاب شدند. شورا دوباره کار خود را از ابتدای آبان‌ ماه آغاز کرد. افرادی که جانشین شدند عبارت بودند از: دکتر احمد پارسا، حسین فرهودی، موسی عمید، دکتر مهدی نامدار، مهندس اشراقی، ‌مرتضی موسی و دکتر خان‌بابا بیانی.

     شورای عالی فرهنگ تا 1333ش برپایه لایحة قانونی به انجام وظایف خود مشغول بود، ولی در سال یادشده نخست‌وزیر کودتا (سپهبد فضل‌الله زاهدی) تمایی لوایح مصوب دولت قبلی (دکتر محمد مصدق) را برچید. در نتیجه، قانون نوین تشکیل شورای عالی فرهنگ نیز به همین ترتیب کنار گذاشته شد. از آن تاریخ به بعد همان قانون مصوب اسفند 1300ش شورای عالی معارف جای‌گزین آن شد. کنار گذاردن لایحة قانونی نیز در نشست‌های 861 و 862 مورخ 29/9/33 و 15/11/33 شورای عالی فرهنگ مطرح شد و به تصویب رسید.

 

تفکیک وزارت فرهنگ، ‌اوقاف و صنایع مستظرفه به دو وزارت و یک سازمان

تمام فعالیت شورای عالی فرهنگ بین 1343-1333ش صرف بازنگری و تغییر نظام آموزشی کشور از دوره ابتدایی تا آموزش عالی، برنامه‌ریزی‌های آموزشی، اصلاح و تکمیل برنامه‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و تدوین آیین‌نامه‌ها و مقررات آموزشی شد.

     در شهریورماه 1343 طرح مقدماتی اصلاح آموزش‌وپرورش متأثر از تغییرات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی کشور را ادارة کل مطالعات و برنامه‌ریزی وزارت فرهنگ، اوقاف و صنایع مستظرفه تهیه و به شورای عالی فرهنگ پیشنهاد کرد. هم‌زمان، زمزمة نیاز به تغییر نظام آموزشی و ضرورت اجرای طرح نظام جدید آموزش‌وپرورش کشور بالا گرفت. تغییراتی که در شکل نظام، به‌خصوص در آموزش متوسطه، به وجود آمد شمار داوطلبان ورود به آموزش عالی را افزایش داد. شمار دانشگاه‌ها و مدارس عالی از 11 نهاد (با دانشگاه تهران) به 47 نهاد، تعداد مدارس از 9202 به 14076، شمار آموزشگران از 14452 نفر به 58948 نفر و شمار دانشجویان از 2399 نفر به 24456 نفر افزایش یافت. این روند به‌سرعت، رو به فزونی گذاشت تا جایی که وزارت فرهنگ، اوقاف و صنایع مستظرفه و شورای عالی فرهنگ توانایی انجام وظایف خود همسو با تحولات نوین را نداشتند.

     درباره برنامه‌ریزی آموزشی در دوره‌های آموزش عالی و تهیه و تدوین برنامه‌های درسی برای رشته‌های گوناگون دانشگاهی و روند رو به رشد رشته‌های نوین با زمزمة استقلال دانشگاه‌ها همراه شد. کم‌کم اختیارات شورای عالی فرهنگ در این امور کم‌رنگ و در مواردی این اختیارات از آن گرفته شد. وزارت فرهنگ و اوقاف و صنایع مستظرفه نیز ناتوان از ادارة امور در این سطح گسترده‌تر نبود. ناگزیر، لایحة قانونی تفکیک این وزارتخانه، به دو تا سه وزارتخانه، به هیئت دولت پیشنهاد شد. هیئت دولت نیز در آذر ماه 1343ش قانون آن را تصویب کرد. برپایة این قانون، تمامی وظایفی که برعهدة وزارت فرهنگ بود، بین دو وزارت و یک سازمان (وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت فرهنگ و هنر و سازمان اوقاف) تقسیم شد.

     وزارت آموزش‌وپرورش تمامی وظایفی که به آموزش کشور از دوره ابتدایی تا عالی ارتباط داشت را بردوش گرفت. وزارت فرهنگ و هنر عهده‌دار پیشرفت فرهنگ و هنر و حفظ و توسعه و شناساندن میراث کهن و تمدن باستانی کشور شد. این وزارت، ادارة کل باستان‌شناسی و کتابخانة ملی و هنرهای زیبای کشور و آنچه را به هنر ارتباط داشت زیر نظر گرفت. سازمان اوقاف که به نخست‌وزیری وابسته شد امور مربوط به موقوفات را بردوش گرفت.

     با این جداسازی، دانشگاه‌ها از استقلال نسبی برخوردار شدند. امور مربوط به برنامه‌ریزی آموزشی، درسی، جذب استاد، شرایط پذیرش دانشجو و وضع مقررات استخدامی به‌گونه‌ای نانوشته، به دانشگاه‌ها واگذار شد. از این پس، ‌دانشگاه‌ها که در ظاهر زیر نظارت وزارت آموزش‌وپرورش بودند و باید تابع این وزارت می‌بودند، در باطن مستقل و زیرنظر هیئت‌های رئیسه خود اداره می‌شدند. برنامه‌های درسی را دانشکده‌ها براساس آزمون و خطا تدوین و یا عیناً از برنامه‌های دانشگاه‌های خارج کشور الگوبرداری می‌کردند. در بیشتر موارد، ریز مواد درسی، برپایه کتابی بود که استاد می‌نگاشت.

     برپایة مادة پنج قانون تفکیک وزارت فرهنگ، وظایف شورای عالی فرهنگ نیز به سه شورای عالی آموزش‌وپرورش، شورای عالی فرهنگ و هنر و شورای عالی اوقاف داده شد. برپایه همین ماده، شورای عالی فرهنگ برچیده شد. وظایف آن در امور آموزشی کشور بردوش وزارت آموزش‌وپرورش گذاشته شد. تشکیل شورای عالی آموزش‌وپرورش نیز به مدت دو سال به تأخیر افتاد. سرانجام لایحة قانونی آن در 17 شهریور ماه 1345ش به تصویب مجلس شورای ملی رسید (ودیعی، 1354).

 

شورای عالی آموزش‌وپرورش

شورای عالی آموزش‌وپرورش، نخستین شورای عالی این وزارت است که به‌جای شورای عالی فرهنگ، با وظایف مشخص و با اعضای جدید، تشکیل ‌شد. اعضای این شورا عبارت بودند از: دکتر محمد مجتهدی، سیدحسن تقی‌زاده، ‌دکتر جهانشاه صالح، دکتر علی‌اکبر شایگان، دکتر عبدالله شیبانی، دکتر فرخ‌رو پارسا، دکتر احمد هوشنگ شریفی، ‌دکتر محمد سام، فروغ‌کیا، لیلا مجیدی آهی، ‌دکتر یحیی مهدوی، دکتر ذبیح‌الله صفا، دکتر خان‌بابا بیانی، پروفسور جمشید اعلم و دکتر محمود صناعی. اعضای کمیسیون‌ها را مهدی بطحایی، ‌حسن فرهودی، سید فخرالدین شادمان، دکتر محمدعلی طوسی، ‌دکتر بینا، ‌دکتر رضا فلاح، مرتضی موسی، مهندس اسفندیاری، نوروزیان و والی‌زاده تشکیل دادند.

     لایحة قانونی این شورا مشتمل بر 9 ماده و 5 تبصره در 17 شهریور ماه 1345ش به تصویب کمیسیون آموزش‌وپرورش مجلس شورای ملی رسید. متن لایحة قانونی به‌شرح زیر است:

 

قانون تشکیل شورای عالی آموزش‌وپرورش مصوب 17 شهریور ماه 1345ش مجلس شورای ملی

مادة ‌1. طبق مادة ‌پنج قانون تفکیک وزارت فرهنگ مصوب آذرماه 1343، شورای عالی آموزش‌وپرورش به‌موجب این آیین‌نامه به ریاست وزیر آموزش‌وپرورش تشکیل می‌شود.

مادة 2. وظایف شورای عالی آموزش‌وپرورش به قرار ذیل است:

1. مطالعه و اظهارنظر دربارة خط‌مشی کلی آموزش‌وپرورش کشور؛

2. اظهارنظر نسبت به لوایح مربوط به سازمان اداری وزارت آموزش‌وپرورش و هرگونه تغییر در ادوار تحصیلی؛

3. بررسی و تصویب دستور تحصیلات و برنامه‌های کلیه مدارس و مؤسسات تربیتی اعم از کودکستان و ابتدایی و متوسطه و فنی‌وحرفه‌ای و دانشسراها و کلاس‌های راهنمایان آموزشی؛

4. تطبیق کتب درسی با برنامه‌های مصوب شورا طبق آیین‌نامة خاص؛

5. تصویب آیین‌نامه‌های عمومی مدارس؛

6. تصویب آیین‌نامه‌های امتحانات؛

7. تعیین میزان شهریة مدارس طبق آیین‌نامة خاص؛

8 . اجازة تأسیس مدارس ملی طبق قوانین موضوعه و تصویب صلاحیت متقاضیان و یا الغای آن اجازه؛

9. تصویب اعطای نشان طبق آیین‌نامة خاص؛

10. تصویب اساسنامة هر نوع مؤسسة تعلیماتی جدید؛

11. اظهارنظر در اموری که از طرف وزیر به شورا رجوع شود؛

12. طرح و بحث موضوعاتی که هریک از اعضای شورا لازم بداند و اتخاذ تصمیم مقتضی با موافقت وزیر؛

13. تعیین مصرف اعانات و هدایایی که از طرف افراد و مؤسسات برای امور تربیتی و فرهنگی داده می‌شود؛

14. تصویب آیین‌نامة اجرایی قوانین استخدامی آموزشگر بر طبق قوانین موضوعه؛

15. تشخیص ضرورت و تصویب تأسیس مدرسة متوسطه و حرفه‌ای و یا هر نوع مؤسسة آموزشی با رعایت احتیاجات و امکانات کشور؛

16. تصویب آیین‌نامة داخلی شورا؛

17. رسیدگی به مدارک تحصیلی صادره از مدارس کشورهای خارجی و تعیین صحت و سقم و تشخیص ارزش تطبیق آن با مراحل تحصیلی در ایران طبق آیین‌نامة خاص؛

تبصرة 1: آیین‌نامه‌های مربوط به بندهای 4 و 7 و 9 و 16 به تصویب شورای عالی خواهد رسید.

تبصرة 2: شورای آموزش‌وپرورش می‌تواند قسمتی از وظایف مندرج در بند 16 را به شورای مرکزی دانشگاه‌ها واگذار کند.

مادة 3. اعضای شورای عالی آموزش‌وپرورش باید دارای شرایط ذیل باشند:

الف‌. لااقل 30 سال داشته باشند.

ب‌. دارای تحصیلات عالیه بوده و تجربه و بصیرت کامل در زمینة فرهنگ ملی و اطلاع کافی از فرهنگ جهانی داشته باشند.

ج‌. علاوه‌بر عدم محکومیت کیفری، دارای حسن شهرت و متصف به فضیلت اخلاقی باشند.

مادة 4. عدة اعضای شورای عالی با وزیر آموزش‌وپرورش یازده نفر به‌شرح زیر خواهند بود: رئیس دانشگاه تهران، یک نفر مجتهد جامع‌الشرایط، ‌یک نفر دبیر یا رئیس دبیرستان با داشتن حداقل ده سال سابقة خدمت، یک نفر آموزگار یا رئیس دبستان با داشتن حداقل ده سال سابقة خدمت. سه نفر اخیر را وزیر آموزش‌وپرورش انتخاب خواهد کرد. شش نفر از استادان و دانشمندان و کارشناسان واجد شرایط یادشده در مادة 3 به پیشنهاد وزیر آموزش‌وپرورش و تأیید هیئت دولت.

مادة 5. عضویت در شورای عالی آموزش‌وپرورش به‌موجب فرمان همایونی رسمیت خواهد یافت و مدت آن چهار سال و تجدید انتخاب اعضای سابق بلامانع است.

تبصره: در صورت استعفا یا فوت اعضای شورای آموزش‌وپرورش، انتخاب و تعیین جانشین برای بقیة مدت به‌ترتیب یادشده در مادة چهار خواهد بود.

مادة 6. عضویت در شورای عالی آموزش‌وپرورش افتخاری است.

مادة 7. شورای عالی آموزش‌وپرورش می‌تواند در حدود وظایف خود کمیسیون‌هایی تشکیل دهد و اعضای آن را از بین استادان و متخصصان و دبیران و آموزگاران انتخاب کند. حدود وظایف و نحوه و مدت کار و میزان حق‌الزحمة اعضای کمیسیون‌ها بر طبق آیین‌نامه‌ای که به تصویب شورا خواهد رسید، تعیین می‌شود.

مادة 8 ‌. شورای عالی دارای دبیرخانه[ای] خواهد بود که تصمیمات شورا را ثبت و ضبط و به ادارات مربوط ابلاغ خواهد کرد. اعضای دبیرخانه را وزیر از بین اعضای وزارت آموزش‌وپرورش انتخاب می‌کند.

تبصره: وظایف و تکالیف دبیرخانة یادشده جزء آیین‌نامة داخلی شورای عالی منظور خواهد شد.

مادة 9. شورای آموزش‌وپرورش در مراکز استان‌ها و شهرستان‌ها به‌موجب قانون مصوب چهارده شهریور ماه 1306ش تشکیل خواهد شد.

     وظایف و اختیارات و شرایط عضویت شوراهای مذکور به‌موجب آیین‌نامه‌ای خواهد بود که به تصویب شورای عالی برسد.

تبصره: شورای عالی می‌تواند قسمتی از وظایف خود را به شوراهای مرکز استان‌ها و شهرستان‌ها واگذار کند.

     آیین‌نامة فوق مشتمل بر نه ماده و پنج تبصره که به استناد مادة پنج قانون تفکیک وزارت فرهنگ مصوب 26 آذرماه 1343ش در تاریخ 5 شهریور 1345ش به تصویب کمیسیون شمارة هفت مجلس سنا و در تاریخ 17 شهریور ماه 1345ش به تصویب کمیسیون آموزش‌وپرورش مجلس شورای ملی رسیده است، صحیح و قابل اجراست (دبیرخانة شورای عالی آموزش‌وپرورش، 1355).

 

آیین‌نامة داخلی شورای عالی آموزش‌وپرورش مصوب 1347ش

آیین‌نامة داخلی شورا به استناد بند شانزده از مادة دوم آیین‌نامة شورای عالی آموزش‌وپرورش مطرح و به‌شرح زیر تصویب شد.

 

مادة 1‌. ابتدای رسمیت دورة چهارساله شورای عالی آموزش‌وپرورش از تاریخ صدور فرامین همایونی برای عضویت در شوراست.

مادة 2‌. ریاست شورا با وزیر آموزش‌وپرورش خواهد بود.

 

مادة 3. جلسات شورا حداقل ماهی یک‌بار تشکیل خواهد شد.

 

مادة 4. دستور جلسات از طرف رئیس شورا تعیین و حداقل چهل‌وهشت ساعت قبل از انعقاد هر جلسه از طرف دبیرخانه برای اعضا فرستاده خواهد شد.

مادة 5. برای شروع مذاکرت و اخذ رأی، حضور هفت نفر از اعضا ضروری است و تصمیمات با اکثریت آرای حاضرین اتخاذ می‌شود.

مادة 6. رئیس دبیرخانة شورای عالی آموزش‌وپرورش وظیفة دبیری شورا را به عهده خواهد داشت و انتخاب او با رئیس شورا خواهد بود.

مادة 7. دبیر شورا مسئول تهیه و تنظیم دستور جلسات و صورت شورا خواهد بود.

مادة ‌8 . مطالبی که باید در شورا مطرح شود از طرف رئیس عنوان خواهد شد. هریک از اعضا حق طرح و بحث موضوعات دیگر را دارند ولی اتخاذ تصمیم نسبت به آنها منوط به اجازة رئیس شوراست.

 

مادة 9. صورت مذاکرات هریک از جلسات در جلسة بعد مطرح و پس از تصویب شورا به امضای رئیس خواهد رسید و برای اجرا ابلاغ خواهد شد.

مادة 10. غیبت سه جلسة متوالی هریک از اعضا بدون عذر و اطلاع به‌منزلة استعفای او خواهد بود.

مادة 11‌. شورای عالی آموزش‌وپرورش دارای کمیسیون‌هایی به‌شرح زیر خواهد بود:

الف. کمیسیون اجازة تأسیس مدارس ملی و لغو آن؛

ب. کمسیون تعیین ارزش مدارک تحصیلی خارجی؛

ج. کمیسیون مدال و نشان؛

د. کمیسیون بررسی کتاب‌های درسی؛

ﻫ. کمیسیون اساسنامه‌ها و برنامه‌ها و آیین‌نامه‌ها؛

و. کمیسیون آموزش فنی‌وحرفه‌‌ای.

مادة 12. هر کمیسیون دارای سه نفر عضو خواهد بود که با پیشنهاد رئیس و موافقت شورا انتخاب خواهند شد. کمیسیون ممکن است در صورت ضرورت از اشخاص صلاحیت‌دار دیگر هم برای مشاوره دعوت کند.

مادة 13. گزارش کمیسیون‌ها در جلسات شورا مطرح و پس از تصویب شورا قابل اجرا خواهد بود.

مادة 14. حدود وظایف و نحوه و مدت کار و میزان حق‌الزحمة اعضای کمیسیون‌ها به‌موجب آیین‌نامة دیگری است که به تصویب شورا خواهد رسید.

     شورای عالی آموزش‌وپرورش، اگرچه دو سال پس از پا گرفتن وزارت آموزش‌وپرورش کار خود را آغاز کرد، ولی فعالیت آن در تهیه و تنظیم آیین‌نامه‌های آموزشی، تدوین برنامه‌های درسی، و تعریف واژه‌های تربیتی، در تمام دوره‌های آموزشی، ‌چشمگیر بود (صورتجلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش). این روند تا 1346ش که قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی به تصویب رسید و بخش آموزش عالی از آموزش ابتدایی و متوسطه جدا شد، ادامه داشت، اما فعالیت وزارت آموزش‌وپرورش در بخش آموزش عالی، ‌با وجود اینکه اکثر اعضای آن را استادان دانشگاه تشکیل می‌دادند چندان درخشان نبود؛ و اگرهم بود، با خواست و نظر دانشگاه‌ها که خواهان استقلال بودند، سازگار نبود. این بود که نوعی ناهماهنگی در ادارة امور دانشگاه‌ها، ‌به‌خصوص در برنامه‌های آموزشی و محتوای درسی رشته‌ها، پدید آمد که چندان دلخواه برخی نبود. برای نمونه دو برنامه با یک نام و در یک رشته کاملاً با هم متفاوت بود و دانشجویان دو دوره، در یک رشته، با توان و مهارت‌های گوناگونی دانش‌آموخته می‌شدند که می‌توانست از برجستگی‌های تنوع‌بخشی به آموزش عالی باشد که نیازی برای توسعه دانش به‌شمار می‌آید. اما خو گرفتن نظام دیوان‌سالاری به یکسان‌سازی دانش‌آموختگان به نارضایتی این نهادهای دیوان‌سالار انجامید. یکسان‌‌سازی آزمون ورودی دانشگاه‌ها نیز افزون‌بر آنکه روی برنامه‌ها و اهداف آموزش عمومی و دبیرستان‌ها تأثیر گذاشت، دامنة این اختلاف‌ها را نیز گسترش داد. برای ایجاد هماهنگی بین دانشگاه‌ها و برنامه‌ها تشکیل شورایی خاص ضرورت یافت. بنابراین یک سال پس از تفکیک وزارت فرهنگ و تشکیل وزارت آموزش‌وپرورش، برای رسیدگی به امور دانشگاه‌ها و ایجاد هماهنگی بین آنها، شورایی به نام شورای مرکزی دانشگاه‌ها تأسیس شد.

 

شورای مرکزی دانشگاه‌ها

شورای مرکزی دانشگاه‌ها برای رسیدگی به امور دانشگاه‌های ایران و کلیه مؤسسات آموزش عالی و ایجاد هماهنگی بین آنها، به ریاست وزیر آموزش‌وپرورش تشکیل شد. قانون تأسیس این شورا، در 9 آذر ماه 1344ش، به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

     اعضای این شورا پانزده نفر بودند که همگی آنها اعضای هیئت‌علمی با درجة استادی یا شخصیت‌های برجسته علمی و فرهنگی کشور بودند. در واقع، این شورا بخشی از وظایف شورای عالی فرهنگ (یا شورای عالی آموزش‌وپرورش) را در اموری که مستقیماً با وظایف دانشگاه پیوند داشت، بردوش گرفت.

     در قانون تشکیل شورای مرکزی دانشگاه‌ها، آن دسته از وظایف که در قوانین پیشین، ‌دربارة آموزش عالی روشن بود، ‌چندان روشن بیان نشده بود؛ شاید ‌دلیل آن پیچیده‌تر شدن مفاهیم و کارویژه‌ها بود. از این‌رو، به نظر می‌رسد این قانون در این‌گونه موارد به دلخواه سکوت کرده بود. برای نمونه، چگونگی برنامه‌ریزی درسی و جایگاه تأیید، تصویب و ابلاغ رسمی برنامه‌های درسی و آموزشی مشخص نیست.

     متن قانونی تشکیل شورای مرکزی دانشگاه‌ها به‌شرح زیر است.

 

قانون تأسیس شورای مرکزی دانشگاه‌ها مصوب 9 آذر 1344ش کمیسیون مشترک آموزش‌وپرورش مجلس شورای ملّی

مادة 1. برای رسیدگی به امور دانشگاه‌های ایران و کلیه مؤسسات آموزش عالی و ایجاد هماهنگی بین آنها شورایی به نام شورای مرکزی دانشگاه‌ها به ریاست وزیر آموزش‌وپرورش تشکیل می‌شود.

تبصره: دانشگاه به مؤسسه‌ای اطلاق می‌شود که لااقل سه دانشکدة کامل به تشخیص شورای مرکزی دانشگاه‌ها داشته باشد.

 

مادة 2. عدة اعضای شورا پانزده نفر است که لااقل دو ثلث آنان از میان افرادی انتخاب می‌شوند که علاوه‌بر داشتن ده سال سابقة تدریس در دانشگاه‌ها یا مؤسسات آموزشی عالی، طبق مقررات قانونی به مقام استادی نائل شده باشند و بقیه ممکن است از میان شخصیت‌های علمی و فرهنگی دیگر که در رشتة خود حائز درجة عالی علمی از دانشگاه‌های داخلی یا خارجی باشند یا دانشمندانی که مقام شامخ علمی آنان محرز باشد انتخاب گردند.

تبصره: رئیس دانشگاه تهران عضو ثابت شورای مرکزی و قائم مقام وزیر آموزش‌وپرورش در شورای مرکز خواهد بود.

 

مادة 3. انتصاب اعضای شورا به پیشنهاد وزیر آموزش‌وپرورش و صدور فرمان همایونی خواهد بود.

مادة 4. انتخاب اعضای شورا از رشته‌های مختلف به طریقی انجام خواهد گرفت که حتی‌الامکان از رشته‌های تحصیلی موجود یا مورد احتیاج نماینده‌ای در این شورا وجود داشته باشد.

 

مادة 5. رئیس تعلیمات عالیه آموزش‌وپرورش دبیر شورای مرکزی خواهد بود و ریاست دبیرخانه شورا را برعهده خواهد داشت.

مادة 6. جلسات شورا لااقل ماهی دو بار به ریاست وزیر آموزش‌وپرورش یا قائم‌مقام وی تشکیل می‌شود و در صورت لزوم اعضای شورا برای جلسات فوق‌العاده هم دعوت می‌شوند.

 

مادة 7. شورا می‌تواند در موارد لازم مسئولان امور آموزشی دانشگاه‌ها یا افراد مطلع دیگر را برای ادای توضیح یا اظهارنظر به جلسات خود دعوت کند.

مادة 8. مدت عضویت اعضای شورای مرکزی سه سال است. تجدید انتخاب اعضایی که مدت عضویت آنان خاتمه یافته است مانعی ندارد.

مادة 9. جلسات شورا با حضور دو ثلث اعضای حاضر در مرکز رسمیت می‌یابد و تصمیمات شورا لااقل با هشت رأی موافق اتخاذ می‌گردد.

مادة 10. شورا برای بررسی مقدماتی راجع به وظایفی که برعهده دارد کمیسیون‌هایی از بین اعضای خود یا در صورت ضرورت از سایر اشخاص صلاحیت‌دار تشکیل می‌دهد. هریک از اعضای شورا موظف‌اند لااقل در یکی از کمیسیون‌ها شرکت داشته باشد.

مادة 11. رؤسای دانشگاه‌ها هر دو ماه یک‌بار در جلسات شورای مرکزی شرکت خواهند کرد و سالی یک بار هم رؤسای دانشکده‌ها یا نمایندة آنها برای اظهارنظرهای خود باید در جلسات شورا دعوت شوند.

مادة 12. هریک از اعضا که سه جلسه متوالی بدون عذر موجه در شورا شرکت ننماید، مستعفی شناخته می‌شود. تشخیص عذر موجه با رأی مخفی شورا خواهد بود.

مادة 13. وظایف شورای مرکزی از این قرار است:

- اظهارنظر نسبت به خط‌مشی کلی تعلیمات عالیة کشور؛

- تصویب اصولی کلی برنامه‌های تحصیلی و سازمان‌های تعلیماتی و اداری دانشگاه‌ها و مدارس عالی؛

- تعیین شرایط ورود دانشجو به دانشگاه‌ها و مدارس علمی باتوجه‌به پیشنهاد دانشگاه‌ها و مدارس عالی؛

- تعیین میزان حق‌التدریس و شهریة دانشجویان باتوجه‌به پیشنهاد دانشگاه‌ها و مدارس عالی؛

- رسیدگی به سوابق خدمت و مدارک تحصیلی و صلاحیت اشخاصی که برای عضویت هیئت آموزشی به‌عنوان دانشیار یا استاد از طرف دانشگاه‌ها یا مدارس عالی پیشنهاد می‌شوند؛

     انتخاب استادیار در دانشگاه‌هایی که شورا ندارند با شورای مرکزی است.

تبصره: شورای مرکزی می‌تواند قسمتی از اختیارات یادشده در فوق را به هیئت‌امنا یا شورای دانشگاه‌ها واگذار کند.

- تصویب و تشخیص ضرورت تأسیس دانشگاه و دانشکده و مدرسة عالی و ایجاد رشته‌های تعلیماتی با رعایت احتیاجات و امکانات کشور؛

- تعیین شرایط اعطای درجه و دانشنامه؛

- اعطای درجات افتخاری به پیشنهاد دانشگاه‌ها؛

- نظارت بر حسن جریان امور اداری و آموزشی و انضباطی دانشگاه‌ها و مدارس عالی و در صورت لزوم اعزام بازرسان شایسته و تطبیق مؤسسات مذکور با احتیاجات و امکانات کشور و حفظ یا انحلال تمام یا جزئی از آنها.

مادة 14. پیشنهاد انتخاب رئیس هر دانشگاه یا مؤسسة مستقل آموزش عالی و تأیید انتصاب رئیس دانشکده یا مؤسسة تابع دانشگاه نیز از وظایف شورای مرکزی شمرده می‌شود و به طریق ذیل انجام می‌گیرد.

الف. برای ریاست دانشگاه یا مؤسسة مستقل آموزش عالی شورای مرکزی سه نفر را که دارای صلاحیت تشخیص دهد انتخاب و به وزیر آموزش‌وپرورش پیشنهاد می‌‌کند.

ب‌. یکی از این سه نفر به پیشنهاد وزیر آموزش‌وپرورش و فرمان همایونی برای مدت سه سال منصوب می‌شود.

ج. رئیس دانشکده از بین استادان با پیشنهاد رئیس دانشگاه و تأیید شورای مرکزی و ابلاغ وزیر آموزش‌وپرورش برای مدت سه سال تعیین می‌شود.

مادة 15. تا زمانی‌که مؤسسات عالی شهرستان‌ها به‌صورت دانشگاه درنیامده‌اند یا یکی از دانشکده‌های شهرستان‌ها کامل نشده‌اند، ‌دانشگاه تهران کمک‌های لازم ازلحاظ آموزشی را با تشخیص شورای مرکزی به آن مؤسسه خواهد کرد و در این صورت، ‌امور آموزشی این مؤسسات تحت سرپرستی دانشگاه تهران خواهد بود.

مادة 16. آیین‌نامه‌های اجرایی این قانون به تصویب شورای مرکزی خواهد رسید.

مادة 17. وزارت آموزش‌وپرورش مأمور اجرای این قانون است.

     لایحة قانونی تأسیس شورای مرکزی دانشگاه‌ها مشتمل بر هفده ماده و سه تبصره است که به‌موجب مادة واحده مصوبه بیستم آذر ماه 1342ش به مجلس شورای ملی تقدیم و به کمیسیون مشترک آموزش‌وپرورش مجلسین ارجاع شده بود در تاریخ روز سه‌شنبه 9 آذر ماه 1344ش با اصلاحاتی به تصویب کمیسیون مزبور رسید و بنا به مدلول ماده واحده مزبور در فوق، متن مصوب کمیسیون مشترک آموزش‌وپرورش تا تصویب نهایی مجلسین قابل اجراست.

     در واقع، آن‌گونه که از نام این شورا نیز برمی‌آید، استقلال نسبی برای دانشگاه‌ها در نظر گرفته شده بوده است. از همین‌رو نشانی از سازوکار و درونمایه برنامه‌های آموزشی و به ویژه درسی در آن دیده نمی‌شود. افزون برآن، به‌جز ریاست این شورا که به وزیر آموزش و پرورش داده شده بود و مأموریت اجرایی این قانون، وزارت نقش دیگری ندارد:

     مهم‌ترین ویژگی‌های دیگر این تنها شورای قانونی در قلمرو آموزشی عبارتند از:

· برگزیدن روسای دانشگاه‌ها و دیگر نهادهای آموزش عالی؛

· نظارت و ارزیابی نهادهای آموزش عالی؛

· تصویب اصول کلی برنامه‌های آموزشی؛

· تصویب اصول کلی سازمانی و اداری دانشگاه‌ها و ... .

     به‌این ترتیب به‌نظر می‌رسد از مداخله‌گری‌های نهادهای دیوان‌سالار کاسته شده است. شاید به‌همین دلیل حکومت پهلوی دوم چندان از شکل‌گیری چنین نهادی دلخوش نبود و می‌کوشید با ایجاد نهادهای موازی و حتی غیرقانونی، نقش شورای مرکزی دانشگاه‌ها را کم‌رنگ کند.

 

تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی

وزارت علوم و آموزش عالی در 1346ش گشایش یافت. لایحة قانونی آن نیز مشتمل بر ده ماده و سه تبصره در 12 بهمن‌ ماه در مجلس شورای ملی و در 30 بهمن‌ ماه 1346ش در مجلس سنا، به تصویب نمایندگان رسید و این وزارت از آغاز سال 1347ش کار رسمی خود را آ‎غاز کرد.

     تعیین هدف‌های علمی و تحقیقاتی و آموزشی و تهیه و تنظیم برنامه‌های مربوط به علوم و پژوهش‌های علمی و آموزش عالی باتوجه‌به نیازمندی‌های کشور و همچنین تعیین خط‌مشی آموزش کشور و تمرکز برنامه‌ریزی در امر آموزش ملّی و تنظیم طرح‌های کلی و اساسی آموزشی در کلیة سطوح و رشته‌های تعلیماتی و هماهنگ ‌ساختن آنها با یکدیگر، جزء وظایف اصلی این وزارتخانه قرار گرفت.

     در مادة شش، ‌این وزارتخانه مجاز به تشکیل شوراهای مورد نیاز برای تحقق اهداف خود شد و در مادة هشت مکلف شد با بررسی و تجدیدنظر در مقررات قانونی شورای مرکزی دانشگاه‌ها، لایحة جدید آن را تهیه و به کمیسیون‌های مربوط در مجالس سنا و شورای ملی تقدیم کند. این بازنگری انجام و وظایف وزارت علوم و آموزش عالی از وزارت آموزش‌وپرورش کاملاً جدا شد و بخشی از آن به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و مراکز پژوهشی واگذار شد.

     وظایف وزیر آموزش‌وپرورش در شورای مرکزی دانشگاه‌ها و در هیئت‌های‌امنا (مادة 2) و در امور مربوط به دانشسرای عالی و بخش تربیت دبیر هنرسرای عالی از وی گرفته شد. این قانون تغییراتی نیز در قانون شورای مرکزی دانشگاه‌ها، به‌خصوص در تبصرة مادة 2 و مواد 3 و 5 و 6 و بندهای الف، ‌ب و ج مادة 14 و بخشی از مادة 17، ‌ایجاد کرد. فعالیت شورای مرکزی دانشگاه‌ها در 1353-1346ش. همزمان با جشن‌های ملی‌گرایی شاه و متأثر از اوضاع سیاسی روز چندان چشمگیر نیست. باوجوداین، با تغییر و اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی در 8 مرداد ماه 1353ش به ضرورت، تغییراتی نیز در قانون شورای مرکزی دانشگاه‌ها داده شد. در 10 شهریور ماه 1353ش در ترکیب اعضای این شورا و در 19 مرداد ماه 1354ش در وظایف آن نیز تغییراتی پدید آمد. بیشتر این تغییرها، با کاهش نقش دانشگاهیان و چیرگی افراد حقوقی دیوانی همراه بود تا به‌گونه‌ای از استقلال دانشگاه‌ها کاسته شود.

 

ترکیب اعضای شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور

تصویب‌نامة 42622- 10/6/1353

هیئت وزیران در جلسة مورخ 9/6/53 بنا به پیشنهاد شمارة 7637/61 مورخ 29/5/1353 وزارت علوم و آموزش عالی و به استناد مادة دو قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی مصوب مردادماه 1353ش، ترکیب اعضای شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور را به‌شرح زیر تصویب نمود:

الف. وزیر علوم و آموزش عالی ریاست شورا را به عهده خواهد داشت؛

ب‌. وزیر آموزش‌وپرورش؛

پ. وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه؛

ت‌. وزیر امور اقتصادی و دارایی؛

ث. دبیر کل سازمان امور اداری و استخدامی کشور؛

ج‌. رؤسای دانشگاه‌های کشور؛

چ. رئیس دانشسرای‌عالی؛

ح. سه تن از رؤسای مؤسسات آموزش عالی دولتی؛

خ. یک تن از رؤسای مؤسسات آموزش عالی غیردولتی؛

د. رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی؛

ذ. دبیر شورای آموزش کشور؛

ر. دبیر شورای پژوهش‌های علمی کشور؛

ز. هفت تن از میان اعضای هیئت‌علمی و یا شخصیت‌های بصیر و مطلع که تجربه یا نقش مؤثری در سازماندهی و توسعه و پیشرفت امور دانشگاهی و فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی و فرهنگی داشته باشند.

     انتخاب اعضای بند «ح» و «خ» به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی برای مدت یک‌ سال صورت می‌گیرد. اعضای بند «ز» نیز به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی با فرمان همایونی برای مدت سه سال منصوب می‌شوند و تجدید انتصاب آنان بلامانع است.

 

تعیین وظایف شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور

تصویب‌نامة 12344- 19/5/1354ش

 

هیئت وزیران در جلسة مورخ 11/5/54 بنابر پیشنهاد شمارة 2695/61 مورخ 8/5/54 وزارت علوم و آموزش عالی به استناد مادة‌ 2 قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی مصوب یک مرداد ماه 1353ش، وظایف شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور را به‌ شرح زیر تصویب نمود:

مادة 1. در اجرای مادة دو قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی مصوب یک مرداد ماه 1353ش و قانون اصلاح پاره‌ای از مواد قانون هیئت‌های‌امنای مؤسسات عالی علمی دولتی مصوب مرداد ماه 1353ش، شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی با رعایت مفاد ماده یک قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی به وظایف زیر می‌پردازد:

الف‌. بررسی و تصویب اصول کلی برنامه‌های آموزش در سطح آموزش عالی؛ ضوابط مربوط به انتخاب دانشجو و تعیین شهریه؛ ضوابط مربوط به کیفیت آموزش و پژوهش دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی؛ ضوابط مربوط به اعطای درجات تحصیلی دانشگاهی در زمینه‌هایی که شورای مرکزی ضروری بداند و در حدی که لازم تشخیص دهد.

ب. بررسی امکان ایجاد و اعطای مدرک‌‌های ملی و تصویب ضوابط مربوط.

پ. بررسی و تصویب ضوابط مشترک و عام مربوط به ساخت و نظام سازمانی و نظام‌های اداری و مالی و معاملاتی و استخدامی و حقوق و مزایا و تأمین رفاه و ضوابط تنظیم بودجه و اختصاص اعتبارات جاری و عمرانی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و مؤسسات پژوهشی.

ت‌. بررسی و تصویب ضوابط مربوط به ارزشیابی و نظارت بر کار دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی.

ث‌. اظهارنظر در مورد برنامه و طرح‌های مربوط به گسترش و تسریع در تأمین و تربیت نیروی انسانی مورد نیاز دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی.

ج. بررسی و تصویب برنامه‌های دبیرخانة شورا ازلحاظ عرضه کردن تسهیلات و امکانات شورای مرکزی برای تأمین موجبات همکاری دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی در زمینه‌های آموزشی و پژوهشی و انتشاراتی و تبادل اطلاعات بین خود یا بین دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی از یک طرف و وزارتخانه‌ها و سایر سازمان‌های بخش دولتی یا بخش خصوصی از طرف دیگر و نیز با سازمان‌های بین‌المللی و دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی خارج از کشور.

چ. همکاری با شورای آموزش کشور، شورای پژوهش‌های علمی کشور، شورای عالی آموزش‌وپرورش، شورای عالی فرهنگ و هنر و سایر شوراها یا سازمان‌های دولتی و غیردولتی که برنامه‌ها و فعالیت‌هایشان به امور آموزش و پژوهش در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی مرتبط است و یا بر آن اثر می‌گذارد.

ح‌. رسیدگی به سایر اموری که از طرف وزارت علوم و آموزش عالی و یا دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی یا سایر اعضای شورای مرکزی پیشنهاد می‌شود.

خ‌. رسیدگی و تصویب آیین‌نامه‌های اجرایی و طرز کار شورا و سازمان دبیرخانه و آیین‌نامه‌های اداری و مالی و معاملاتی و استخدامی آن.

تبصره: ضوابطی که شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی تدوین می‌کند و به تصویب می‌رسد بایستی به‌نحوی باشد که ضمن حفظ اصالت و استقلال دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، موجب رقابت سالم و شکوفاشدن قابلیت و خلاقیت معلم و متعلم را فراهم سازد و دارای انعطاف‌پذیری کامل به‌منظور جواب‌گویی به نیازهای متغیر و متنوع اجتماع در حال تحول و نیازهای متعدد سازمان‌هایی که دارای ساخت و مأموریت‌های متفاوتی هستند، باشد.

مادة 2. وزارت علوم و آموزش عالی همه‌ساله اعتبار لازم برای فعالیت‌های شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و دبیرخانه را در بودجة خود تحت ردیف خاص منظور خواهد نمود.

مادة 3. مصوبات شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور با رعایت مقررات این تصویب‌نامه برای کلیة سازمان‌های دولتی و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و مؤسسات پژوهشی ذی‌ربط لازم‌الاجراست.

     این تصویب‌نامه جایگزین تصویب‌نامة شمارة 22586 مورخ 31/1/54 هیئت وزیران می‌باشد.

     در اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی، بررسی و ارائة هدف‌های اساسی و خط‌مشی‌های کلی و برنامه‌ریزی در همة سطوح آموزشی و پژوهش‌های علمی و ایجاد هماهنگی میان آنها و تعیین اصول کلی برنامه‌های آموزشی و پژوهشی دانشگاهی، فراهم ‌آمدن موجبات تربیت دبیران و کارشناسان آموزشی مورد نیاز مؤسسات آموزش عمومی، جزء وظایف وزارت علوم و آموزش عالی تصریح شده است و در مادة دو بر تشکیل و تقویت شورای مرکزی دانشگاه‌ها به‌منظور تدوین ضوابط علمی و آموزشی، مالی، استخدامی و اداری متناسب و ایجاد هماهنگی لازم در امور دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی با ترکیب خاص تأکید شده است و به‌موجب تبصرة همین ماده، شورای مرکزی دارای دبیرکلی شد که از میان استادان دانشگاه‌ها به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی منصوب می‌گردید.

     براساس مادة سه قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی، شورای دیگری نیز به نام «شورای آموزش کشور»، در کنار شورای مرکزی دانشگاه‌ها، با وظایف و ترکیب خاص تشکیل شد که بخشی از وظایف شورای مرکزی دانشگاه‌ها و آنچه مربوط به آموزش عالی است، برعهدة این شورا گذاشته شد. وظایف و ترکیب اعضای شورای آموزش کشور در تاریخ 24/6/1353 به تصویب هیئت وزیران رسید.

 

شورای آموزش کشور

در واقع، اساسنامة شورای آموزش کشور در تاریخ چهارم مردادماه 1348ش به تصویب هیئت وزیران رسیده بود ولی چون به نام «شورای مرکزی آموزش کشور» خوانده می‌شد وظایف آن از وظایف شورای مرکزی دانشگاه‌ها جدا نشد و جلسات آن هم‌زمان با جلسات شورای مرکزی دانشگاه‌ها و یا مشترک با آن تشکیل می‌شد! و این دو شورا از هم جدایی‌پذیر نبودند. اما پس از اصلاح قانون تشکیل وزارت علوم و آموزش عالی و تصریح ضرورت تشکیل شورای آموزش کشور و اصلاح عنوان آن، ‌وظایف و ترکیب اعضای این شورا نیز مشخص شد و از وظایف و ترکیب اعضای شورای مرکزی دانشگاه‌ها جدا شد.

     اساسنامة شورای آموزش کشور (مصوب چهارم مرداد ماه 1348) و همچنین وظایف و ترکب اعضای آن (مصوب 24 شهریور ماه 1353) به‌شرح زیر است:

 

اساسنامة شورای مرکزی آموزش کشور

تصویب‌نامة شمارة 9406- چهارم مردادماه 1348 هیئت وزیران

هیئت وزیران در جلسة مورخ 4/5/48 بنا به پیشنهاد شمارة 11439 مورخ 24/4/48 وزارت علوم و آموزش عالی اساسنامة شورای مرکزی آموزش کشور را به‌شرح زیر تصویب کرد:

 

مادة 1. برای کمک به اجرای قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی و انجام وظایف قانونی آن وزارت در امور برنامه‌ریزی آموزشی، شورایی به نام «شورای مرکزی آموزش کشور» در وزارت علوم و آموزش عالی تشکیل می‌شود که در این تصویب‌نامه «شورا» خوانده می‌شود.

مادة 2. این شورا مرکب از 21 نفر عضو انتصابی خواهد بود و اشخاص زیر نیز به اقتضای مقام خود در آن عضویت خواهند داشت:

1. وزیر علوم و آموزش عالی؛

2. وزیر آموزش‌وپرورش؛

3. وزیر فرهنگ و هنر؛

4. وزیر کار و امور اجتماعی؛

5. وزیر اقتصاد؛

6. وزیر کشاورزی؛

7. وزیر بهداری؛

8 . وزیر اصلاحات ارضی و تعاون روستایی؛

9. وزیر مشاور و دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور؛

10. مدیر عامل سازمان برنامه؛

11. ر‎ؤسای دانشگاه‌های کشور؛

12. رئیس مؤسسة پژوهش و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی؛

13. رئیس دانش‌سرای عالی؛

14. وزیر اطلاعات؛

15. دبیرکل شورای عالی فرهنگ و هنر.

تبصرة 1: درصورتی‌که وزیران یادشده در این ماده یا مدیر عامل سازمان برنامه به علل خاص و استثنایی نتوانند در یکی از جلسات شورا شرکت کنند باید معاون یا قائم‌مقام خود را برای شرکت در آن جلسه معرفی کنند. نظر و رأی معاون یا قائم‌مقام معرفی‌شده نظر و رأی عضو اصلی تلقی خواهد شد.

مادة 3. ریاست شورا با وزیر علوم و آموزش عالی و در غیاب او با وزیر آموزش‌وپرورش خواهد بود.

مادة 4. اعضای انتصابی شورا به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی و فرمان همایونی به عضویت شورا منصوب می‌شوند.

مادة 5. مدت عضویت اعضای انتصابی شورا سه سال است، جز در دورة اول که در پایان سال اول و دوم مدت عضویت یک ثلث اعضای اولیه، به قید قرعه، پایان می‌یابد. تجدید انتخاب اعضای شورا بلامانع است.

مادة 6. هرگاه یک عضو انتصابی در طی دورة عضویت خود به یکی از مقام‌های مندرج در مادة 2 این قانون منصوب شود، شخص دیگری برای بقیة مدت به عضویت شورا منصوب خواهد شد.

مادة 7. وظایف شورا عبارت‌اند از:

الف‌. اظهارنظر دربارة خط‌مشی و برنامه‌ریزی آموزشی در همة سطوح و رشته‌ها باتوجه‌به هدف‌های اقتصادی، اجتماعی، ‌علمی و فرهنگی کشور.

ب‌. پیشنهاد تدابیر لازم برای هماهنگ‌ساختن فعالیت‌های کلیة واحدهای آموزش عالی کشور و توصیة طرح‌ها و مقررات آموزشی، اداری و مالی و استخدامی به‌منظور ایجاد این هماهنگی و انطباق فعالیت‌های مؤسسات آموزش عالی با برنامه‌های آموزشی کشور.

ج‌. اظهارنظر دربارة اعتبارات آموزشی و همچنین در مورد نوع کمک و توزیع اعتبارات بین مؤسسات آموزش عالی کشور.

د. اظهارنظر دربارة ضوابط کلی و مشترکی که رعایت آنها در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی برای پیشرفت برنامه‌های آموزشی کشور ضرورت داشته باشد.

ﻫ.. اظهارنظر دربارة ضوابط مربوط به تأسیس و گسترش و انحلال دانشگاه‌ها و مدارس عالی.

و. اظهارنظر دربارة شرایطی که برای احراز صلاحیت تدریس و پژوهش و اعطای سمت‌ها و مراتب آموزشی و پژوهشی دانشگاهی در سطح مملکتی لازم است.

ز. اظهارنظر دربارة شرایط ورود دانشجو به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی.

ح‌. اظهارنظر دربارة ضوابط مربوط به اعطای درجات دانشگاهی.

مادة 8 . آیین‌نامة طرز کار شورا به‌وسیلة شورا تهیه و پس از تصویب وزیر علوم و آموزش عالی به اجرا گذارده خواهد شد.

 

وظایف و ترکیب اعضای شورای مرکزی آموزش کشور

تصویب‌نامة شماره 28974- بیست و چهارم شهریورماه 1353ش هیئت وزیران

 

هیئت وزیران در جلسة مورخ 23/6/53 بنا به پیشنهاد شمارة 3638/61 مورخ 29/5/1353 وزارت علوم و آموزش عالی به استناد مادة 3 قانون اصلاح تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی مصوب مرداد ماه 1353 وظایف و ترکیب اعضای شورای مرکزی آموزش کشور را به‌شرح زیر تصویب کرد:

 

الف‌. وظایف شورای مرکزی آموزش کشور:

1. بررسی مداوم برای تعیین هدف‌ها و خط‌مشی‌های اساسی آموزش‌وپرورش کشور که با نیازهای جامعة متحول ایران منطبق باشد.

2. هماهنگ‌کردن اصول برنامه‌های آموزشی مؤسسات آموزشی در همة سطوح و در جهت نیازهای کشور.

3. تصویب برنامه‌ریزی‌های آموزشی بلندمدت در همة سطوح آموزشی به‌منظور تأمین نیروی انسانی مورد نیاز کشور.

4. فراهم‌آوردن موجبات تربیت دبیران و کارشناسان آموزشی مورد نیاز مؤسسات آموزشی عمومی.

5. تعیین نظام آموزشی کشور و دوره‌های تحصیلی و تغییر و اصلاح آنها باتوجه‌به نیازهای کشور.

6. هماهنگ‌کردن همة برنامه‌های آموزشی مدارس و مؤسسات آموزش عالی کشور با برنامه‌های مربوط به توسعه و تعمیم فرهنگ ملی.

7. هماهنگ‌کردن هرگونه برنامه‌ای که به‌وسیلة سازمان‌های دولتی و غیردولتی اجرا می‌شود و به‌کار آموزش‌وپرورش مدارس و مؤسسات آموزش عالی مربوط می‌باشد یا بر آن اثر می‌گذارد.

8. نظارت در اجرای مصوبات شورا.

9. تهیة برنامة درازمدت گسترش آموزش‌وپرورش برای همة کودکان و جوانان مستعد و شایسته.

10. نظارت بر برنامه‌های آموزشی و برنامه‌های ارتباطات جمعی از نظر تربیتی.

ب‌. اعضای شورای مرکزی آموزش کشور:

مقامات و اشخاص زیر در شورای آموزش کشور عضویت دارند:

1. وزیر علوم و آموزش عالی؛

2. وزیر آموزش‌وپرورش؛

3. وزیر فرهنگ و هنر؛

4. وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه؛

5. وزیر اطلاعات و جهانگردی؛

6. وزیر کار و امور اجتماعی؛

7. دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور؛

8. مدیر عامل سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران؛

9. رؤسای دانشسرای عالی و دانشسرای عالی سپاه دانش؛

10. رئیس مؤسسة پژوهش و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی؛

11. دبیرکل شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور؛

12. دبیرکل شورای عالی فرهنگ و هنر؛

13. یک تن از اعضای شورای عالی آموزش‌وپرورش به انتخاب شورای مذکور؛

14. هشت تن از شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور که وزیر علوم و آموزش عالی و وزیر آموزش‌وپرورش پیشنهاد می‌کنند.

تبصرة 1: رئیس شورا به پیشنهاد نخست‌وزیر به فرمان همایونی منصوب خواهد شد.

تبصرة 2: اعضای یادشده در بند 14 به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی، به فرمان همایونی برای سه سال منصوب می‌شوند.

تبصرة 3: معاون آموزش عمومی وزارت علوم و آموزش عالی دبیر شورا خواهد بود و بدون حق رأی در جلسات شورا شرکت خواهد کرد.

تبصرة 4: آیین‌نامة نحوة تشکیل جلسات و انجام وظایف شورا به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی به تصویب شورا می‌رسد.

     از نخستین جلسات و اعضای اولیه و فعالیت این شورا اطلاعات دقیقی در دست نیست و نیز از انجام وظایف و تحقق اهداف، به‌خصوص از چگونگی برنامه‌ریزی‌های آموزشی و نحوة تهیه، تدوین و تصویب برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها در این شورا، اسناد و سوابق معتبری به‌دست نیامد. آنچه در دست است یا مربوط به شورای عالی فرهنگ است یا دانشگاه تهران، که در سالنامه‌های دانشگاهی به سرفصل دروس بعضی از رشته‌ها به اختصار اشاره شده است و این سرفصل‌ها نیز در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی نوبنیاد با هم متفاوت است.

     در لایحة قانونی شورای عالی آموزش‌وپرورش برنامه‌ریزی آموزشی و درسی به‌‌روشنی از وظایف شورا است؛ ولی در قانون تشکیل شورای مرکزی دانشگاه‌ها تنها به تصویب اصول کلی برنامه‌های تحصیلی دانشگاه‌ها و سازمان‌های تعلیماتی و مدارس عالی اشاره شده است، که می‌تواند به‌گونه‌ای به‌رسمیت شناختن استقلال دانشگاهیان در این زمینه‌ها به‌شمار آید. بررسی پیاپی برای بازنگری هدف‌ها و خط‌مشی‌های اساسی آموزش‌وپرورش کشور که با نیازهای جامعة متحول ایران همسو باشد و هماهنگ‌ کردن اصول برنامه‌های آموزشی مؤسسات آموزش عالی در همة سطوح و در جهت نیازهای کشور، تصویب برنامه‌ریزی‌های آموزشی بلندمدت در همة سطوح آموزشی به‌منظور تأمین نیروی انسانی مورد نیاز کشور و نیز تعیین نظام آموزشی و دوره‌های تحصیلی و تغییر و اصلاح آنها باتوجه‌به نیازهای روز کشور و ایجاد هماهنگی در همة برنامه‌های آموزشی مدارس و مؤسسات آموزش عالی کشور با برنامه‌های مربوط به توسعه و تعمیم فرهنگ ملی و نظارت بر برنامه‌های آموزشی و برنامه‌های ارتباطات جمعی ازنظر تربیتی، همگی از وظایف شورای آموزش کشور بود.

     اما از چگونگی انجام این وظایف و یا تحقق اهداف این شورا تا پیروزی انقلاب، اطلاع روشنی در دست نیست. تنها مصوبة پرآوازة این شورا، تدوین آیین‌نامة اعطای مدرک معادل به دانشجویان مشروط و در آستانة اخراج دانشگاه‌ها بود که در 22 مرداد 1357ش به تصویب این شورا رسید. بعد از انقلاب اسلامی هم یکی از مقررات نامطلوب آموزشی در دانشگاه‌های کشور بود و موجب اُفت کیفیت دانش‌آموختگان دانشگاهی شد و امروز هم با نظرهای موافق و مخالف، یکی از مسائل مشکل‌زا در نظام آموزش عالی کشور به‌شمار می‌آید.

 

شورای پژوهش‌های علمی کشور

در تیر ماه 1354ش. برای تعیین خط‌مشی اساسی پژوهش‌های علمی و پیونددادن آنها با نیازهای عمرانی و علمی کشور و هماهنگ‌کردن فعالیت‌های پژوهشی نهادهای علمی و تعیین ضوابط لازم برای کوشش‌های پژوهشی، شورای پژوهش‌های علمی کشور در کنار شورای آموزشی کشور پا گرفت. قانون تشکیل آن در تاریخ اول تیر ماه 1354ش به تصویب هیئت وزیران رسید. متن تصویب‌نامة این شورا به‌شرح زیر است:

 

تشکیل شورای پژوهش‌های علمی کشور

تصویب‌نامة 7692- 4/1/1354

هیئت وزیران در جلسة مورخ 31/3/1354ش بنا به پیشنهاد شمارة 411/32 مورخ 3/2/1354 وزارت علوم و آموزش عالی و به استناد مادة 4 قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی تصویب کردند تا به‌منظور تعیین خط‌مشی اساسی پژوهش‌های علمی و مرتبط‌ساختن آنها با نیازهای عمرانی و علمی کشور و ایجاد هماهنگی در فعالیت‌های پژوهشی مؤسسات علمی و تعیین ضوابط لازم برای کوشش‌های پژوهشی «شورای پژوهش‌های علمی» کشور تشکیل گردد.

مادة 1. وظایف شورای پژوهش‌های علمی کشور به‌شرح زیر تعیین می‌شود:

الف‌. تعیین هدف‌های اساسی و اولویت‌ها و ضوابط پژوهش‌های علمی کشور با توجه به برآوردها و برمبنای نیازهای عمرانی کشور و برنامه‌ریزی فراگیر توسعه پژوهش‌های علمی و فنی و فراهم‌کردن موجبات تشویق و توسعة پژوهش و پیشرفت علم و فن.

ب‌. ایجاد هماهنگی در برنامه‌های پژوهشی- علمی و فنی کشور.

پ‌. بررسی و تصویب طرح‌های پژوهشی و مطالعاتی علمی و فنی که به شورا پیشنهاد می‌شود.

ت‌. تعیین ضوابط تخصیص اعتبارات پژوهشی- علمی و فنی و کمک‌های مالی دولت به مؤسسات پژوهشی- علمی و فنی.

ث‌. اظهارنظر دربارة تقاضاهای مربوط به تأسیس مؤسسات پژوهشی- علمی و فنی و تصویب ضوابط مربوط به ایجاد یا لغو اجازة فعالیت این قبیل مؤسسات و در صورت لزوم، ایجاد مؤسسات پژوهشی- علمی و فنی.

ج‌. ایجاد و گسترش فعالیت‌های فرهنگستان علوم ایران.

چ‌. ارزشیابی فعالیت‌های پژوهشی- علمی و فنی.

ح‌. کوشش در به مصرف رساندن نتایج پژوهش‌ها و تعمیم کاربرد یافته‌های پژوهشی- علمی و فنی.

خ‌. مطالعه و اظهارنظر دربارة ضوابط استخدامی پژوهشگران رشته‌های علمی و فنی و پیشنهاد آن به مراجع مربوط.

د. فراهم‌کردن موجبات تشویق و حمایت از پژوهشگران رشته‌های علمی و فنی و ایجاد تسهیلات لازم در برنامه‌های پژوهشی- علمی و فنی و تدوین طرح‌ها و لوایح لازم در زمینه‌های مذکور.

ذ. کمک به توسعة برنامه‌های مبادلات و همکاری‌های پژوهشی- علمی و فنی با مؤسسات پژوهشی- علمی و فنی خارجی و داخلی.

ر. همکاری و هماهنگی با شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور و شورای آموزش کشور و سایر شوراها و یا سازمان‌های دولتی و غیردولتی که برنامه‌ها و فعالیت‌هایشان به امور پژوهشی- علمی و فنی مربوط می‌شود و یا بر آن اثر می‌گذارد.

ز. اظهارنظر دربارة امور دیگر پژوهشی- علمی و فنی که از طرف دولت و یا سازمان‌های دولتی و غیردولتی و یا اعضای شورا به شورا پیشنهاد می‌شود و تهیه و تنظیم اطلاعات لازم.

ژ‌. بررسی و تأیید برنامه‌های پژوهشی مؤسسات پژوهشی- علمی و فنی غیرمشمول وابسته به دولت و سازمان‌های دولتی (تبصرة مادة 9 قانون اصلاح قانون تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی).

مادة 2. شورای پژوهش‌های علمی کشور برای انجام وظایف خود نسبت به تشکیل شوراهای فرعی و یا کمیته‌های تخصصی و مشورتی اقدام می‌کند و می‌تواند قسمتی از اختیارات خود را به آنها محول کند.

مادة 3. برای اجرای سیاست‌های پژوهشی- علمی و فنی و تأمین اعتبارات لازم برای توسعه و تشویق پژوهش‌های علمی و فنی و اجرای برنامه‌های پژوهشی پیش‌بینی شده در شمارِ وظایف شورای پژوهش‌های علمی کشور، شورای توسعه و تشویق پژوهش‌های علمی کشور، ‌که طبق تصویب‌نامة مورخ 25/10/1350 وزیران به ‌وجود آمده است، مستقیماً زیر نظر شورای پژوهش‌های هیئت‌علمی کشور قرار می‌گیرد.

مادة 4. مقامات و اشخاص زیر در شورای پژوهش‌های علمی کشور عضویت دارند:

الف‌. وزیر علوم و آموزش عالی؛

ب‌. وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه؛

پ‌. وزیر صنایع و معادن؛

ت‌. دبیرکل شورای مرکزی دانشگاه‌ها؛

ث‌. دو تن از رؤسای مراکز پژوهشی- علمی کشور؛

ج. دو تن از مسئولان صنایع در بخش‌های دولتی و خصوصی؛

چ‌. رؤسای هریک از شوراهای تخصصی و واحدهای علمی وابسته به شورای پژوهش‌های کشور.

     اعضای بند (ت) و( ج) به پیشنهاد وزیر علوم و آموزش عالی و به تصویب ریاست عالیة شورا به فرمان همایونی برای سه سال منصوب می‌شوند. در ضمن یکی از اعضای شورا به انتخاب ریاست عالیة شورا به‌سمت نیابت ریاست شورا منصوب می‌گردد.

مادة 5‌. دبیرخانة شورا در وزارت علوم و آموزش عالی تشکیل می‌شود و معاون پژوهش‌های علمی وزارت علوم و آموزش عالی دبیر شورا خواهد بود که بدون حق رأی در جلسات شورا شرکت می‌کند.

مادة 6. آیین‌نامه‌های اجرایی، طرز کار شورا و واحدهای وابسته را دبیرخانة شورا تهیه و پس از تصویب در شورا، به‌موقع اجرا گذارده می‌شود (مطالب مربوط به پرداخت هرگونه حقوق و مزایا باید قبلاً به تأیید سازمان امور اداری و استخدامی کشور برسد). (آیین‌نامه‌های مالی شورا باید قبلاً به تصویب وزارت امور اقتصادی و دارایی برسد)

 

شوراهای عالی پس از پیروزی انقلاب

همة شوراهای عالی در سال‌های پس از انقلاب اسلامی و در طول قیام مردمی ایران (تقریباً از 1355ش تا پیروزی انقلاب) از کار بازایستادند. اگر برخی از آنها هم فعالیتی داشتند زیر تأثیر انقلاب و نفوذ مردمی در همة امور آموزشی، نهادها و دستگاه‌های اجرایی چندان محسوس نبود. پس از پیروزی انقلاب نیز همة این شوراها رسمیت و هویت قانونی خود را از دست دادند و برچیده شدند.

     شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران، در نخستین تصمیمات خود پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در جلسة 13/12/1357، (درست 22 روز پس از پیروزی انقلاب) هیئت‌های‌امنای تمام دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی و خصوصی و همچنین شورای مرکزی دانشگاه‌ها و نیز شورای مرکزی آموزش کشور را برچید. بخشی از وظایف این نهادها را برعهدة یک هیئت سه نفری، مرکب از وزیر علوم، وزیر مشاور در سازمان برنامه و بودجه و وزیر مشاور در طرح‌های انقلاب، گذاشته شد.

 

لایحة قانونی انحلال هیئت‌های‌امنای کلیة دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی اعم از دولتی و غیردولتی و خصوصی مصوب 13/12/1357 شورای انقلاب

مادة واحده:‌ به‌منظور جلوگیری از توقف امور و رفع مشکلات و تسریع گردش کار کلیة واحدهای آموزش عالی و پژوهشی از تاریخ پنجم اسفند ماه 1357ش، کلیة هیئت‌های‌امنای کلیه دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی اعم از دولتی، غیردولتی و خصوصی منحل می‌شود و وظایف شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی موقتاً به هیئتی مرکب از وزیر علوم و فرهنگ و هنر و وزرای مشاور در سازمان برنامه و طرح‌های انقلاب واگذار می‌گردد.

تبصرة 1: حکم مادة واحد مزبور در مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی که در هیئت‌امنا مقاماتی ازقبیل هیئت اجرایی، هیئت‌مدیره و شورا انجام وظیفه می‌نمودند نیز جاری خواهد بود.

تبصرة 2: وزیر علوم و فرهنگ و هنر می‌تواند تمام یا قسمتی از این اختیارات را به فرد یا هیئت دیگری واگذار کند.

     بدین‌ترتیب، هیئت‌های‌امنا و دو شورای عالی مرکزی دانشگاه‌ها و آموزش کشور از کار بازایستادند. با توقف کار این دو شورا و شورای موازی آنها (شورای عالی آموزش‌وپرورش)، انجام بخشی از امور آموزشی مانند برنامه‌ریزی آموزشی، تهیه و تدوین برنامه‌های درسی، وضع قوانین آموزشی متناسب با انقلاب، تجدیدنظر، اصلاح و بازنویسی برنامه‌ها، ایجاد یا انحلال دوره‌های آموزشی و رشته‌های دانشگاهی، حذف رشته‌های غیرضروری، ادغام، گسترش یا انحلال مؤسسات آموزشی، اصلاح نظام آموزشی دانشگاه‌ها، جذب و گزینش اعضای هیئت‌علمی و نظارت بر حسن اجرای امور به حالت تعلیق درآمد. هم‌زمان با برچیده شدن هیئت‌های‌امنا، ‌دو وزارت علوم و آموزش عالی و وزارت فرهنگ و هنر درهم ادغام و وزارتی با نام وزارت فرهنگ و آموزش عالی پا گرفت (وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، 1363).

 

لایحة قانونی تشکیل وزارت فرهنگ و آموزش عالی مصوب 17/12/1357 شورای انقلاب اسلامی ایران

 

مادة واحده: به‌منظور صرفه‌جویی در مصرف اعتبارات و کاهش دیوان‌سالاری و اتخاذ خط‌مشی‌های اساسی و انجام اقدامات قاطع در جهت اهداف انقلاب، از تاریخ پنجم اسفند ماه 1357ش وزارتخانه‌های فرهنگ و هنر و علوم و آموزش عالی و کلیة واحدهای وابسته یا تابعه در یک وزارتخانه به نام «وزارت فرهنگ و آموزش عالی» متمرکز می‌شوند و کلیة کارکنان و اعتبارات و دیون و تعهدات آنها به وزارتخانة جدید منتقل می‌گردد و در اختیار وزیر فرهنگ و آموزش عالی قرار می‌گیرد.

     با تصویب این لایحه، ضرورت تغییر ساختار وزارت نیز به میان آمد. افزون‌‌بر مسائل بالا، مسائل نوبتی نیز در روند امور آموزش عالی پدید می‌آید. بازتاب این مسائل و دشواری‌ها به شورای انقلاب، این شورا را بر آن داشت که اصلاحاتی در مصوبات پیشین خود به عمل آورد و برخی از شوراهای اصلی وزارتخانه‌ها را دوباره فعال سازد، بنابراین در تاریخ 8/7/1358، تنها با اصلاح مادة 5 آیین‌نامة تشکیل شورای عالی آموزش‌وپرورش (مصوب 1345) و انتخاب اعضای تازه، این شورا را فعال کرد.

     (لایحة جدید شورای عالی آموزش‌وپرورش در تاریخ 27 بهمن ‌ماه 1358 تصویب و در تاریخ 22/12/1358 اصلاح و برای اجرا ابلاغ شد. این لایحه با اصلاحات مجدد در 25/9/1365 به تصویب مجلس شورای اسلامی و در تاریخ 4/10/1365 به تأیید شورای نگهبان رسید).

     شورای انقلاب در تاریخ 17/2/1359 پیشنهاد تشکیل شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی را تهیه و تصویب و برای اجرا به دولت ابلاغ کرد.

 

 

 

پیشنهاد تشکیل شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی مصوب شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران به‌تاریخ 17/2/1359

مقتضای انقلاب اسلامی، تحقق فرهنگی انقلابی، ایجاد یک نظام آموزشی نو در آموزش عالی و برقراری معیارهای جدید در پژوهش‌های بنیادی است و لازمة حضور و گسترش فرهنگ انقلاب، انتقال نظام آموزش جامعه انقلابی به درون دانشگاه‌ها و اعمال آن در زمینه‌های پژوهشی و بیان آن در تظاهراتی فرهنگی و هنری است. جهت‌گیری فرهنگ و آموزش عالی به‌سوی بی‌نهایت و حرکت در مسیری که به‌جانب الله شتاب می‌گیرد، مقدمات تربیت انسان را فراهم می‌آورد و به عرضة روش‌هایی می‌انجامد که گام‌برداشتن به‌سوی بی‌نهایت را برای انسان‌ها آسان می‌سازد.

     برای هموارساختن این راه و تعیین نیازهای انسان و جامعه‌ای که براساس انقلاب اسلامی استوار شده و درصدد استقرار نظام جمهوری اسلامی و تأمین استقلال و آزادی است و به‌منظور تدوین اصول و ضوابط کلی مهارت‌هایی که به این نیازها پاسخ می‌گویند و در مقام برنامه‌ریزی برای تأمین این مهارت‌ها و تشخیص مراحل تحصیلی مطابق این برنامه و گسترش آموزش عالی و پژوهش‌های بنیادی و کمک به توسعه فرهنگ و هنر واقعی و حفظ آثار باستانی و میراث فرهنگی و شناساندن و بهره‌گیری کامل از فرهنگ و تمدن اصیل اسلامی که در طی قرون اخیر ناشناس مانده است، ‌شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی به‌موجب این قانون تشکیل می‌شود.

مادة 1. شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی است و سازمان اداری آن به‌عنوان یکی از واحدهای وزارت فرهنگ و آموزش عالی دارای بودجه و تشکیلات جداگانة فنی و اداری است.

مادة 2. ریاست و نیابت ریاست شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی انتخابی است. بدین‌منظور شورای عالی پس از تشکیل، در نخستین جلسه از بین اعضای خود یک نفر را به‌عنوان رئیس و یک نفر را به‌عنوان نایب رئیس با رأی مخفی برای مدت دو سال انتخاب می‌کند و انتخاب مجدد آنان بلامانع است.

مادة 3. برای انتخاب رئیس و نایب رئیس حداقل رأی دوسوم اعضای رسمی شورا ضروری است و هرگاه در نوبت اول و دوم رأی‌گیری این اکثریت حاصل نشد، در نوبت دوم رأی اکثریت نسبی اعضای رسمی ملاک انتخاب خواهد بود.

مادة 4. سازمان اداری شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی دارای دبیرکلی خواهد بود که به پیشنهاد وزیر فرهنگ و آموزش عالی و موافقت شورا منصوب می‌شود. سازمان و وظایف دبیرخانه را آیین‌نامة داخلی شورا تعیین می‌کند.

مادة 5. هیچ‌یک از مقررات مربوط به آموزش عالی و پژوهش‌های دانشگاهی و خارج دانشگاهی که زیر نظر وزارت فرهنگ و آموزش عالی قرار دارد و نیز مقررات وابسته به مسائل فرهنگی و هنری که با وظایف شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی مربوط است، ‌پیش از تصویب در شورا رسمیت نخواهد داشت.

مادة 6. کلیة مصوبات شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی در حدود قانون معتبر بوده و برای مؤسسات ذی‌ربط لازم‌الاجرا است. این مصوبات را وزیر فرهنگ و آموزش عالی به مؤسسات مذکور ابلاغ می‌نماید.

مادة 7. وظایف و اختیارات شورا به‌شرح زیر است:

1. تعیین خط‌مشی کلی آموزش عالی جمهوری اسلامی ایران مطابق قانون اساسی و با رعایت قوانین موضوعة کشور؛

2. تعیین خط‌مشی کلی پژوهش‌های علمی در عین هماهنگی آن با خط‌مشی کلی آموزش عالی؛

3. تعیین خط‌مشی کلی برای پیشرفت فرهنگ عمومی و هنر واقعی و حفاظت آثار باستانی ملی و اسلامی و شناساندن این میراث‌ها؛

4. بررسی و تصویب هدف‌ها و نظام آموزش عالی و پژوهش‌های علمی و فرهنگی و هنری براساس خط‌مشی کلی در این زمینه‌ها؛

5. تعیین اصول کلی برنامه‌های آموزشی و پژوهشی دانشگاهی و تصویب برنامه‌های مؤسسات آموزشی و پژوهشی که در حوزة وزارت فرهنگ و آموزش عالی قرار دارند؛

6. تعیین اصول کلی برنامه‌های فرهنگی و کمک به نیروهایی که در زمینه‌های فرهنگی و هنری واقعی فعالیت می‌کنند؛

7. بررسی طرح‌ها و لوایح قانونی مربوط به فرهنگ و آموزش عالی پیش از طرح در مجلس شورا؛

8. تعیین ضوابط تأسیس مؤسسات آموزش عالی؛

9. تعیین ضوابط تأسیس مراکز پژوهشی و فرهنگی و برنامه‌ریزی برای ایجاد مرکز ملی پژوهش‌های علمی و فرهنگستان‌ها و بنیادها؛

10. بررسی و تصویب اساسنامه مؤسسات آموزشی و پژوهشی و صدور اجازه تأسیس، توسعه و تجهیز و نیز جلوگیری از ادامه فعالیت و انحلال مؤسسات آموزشی و پژوهشی و فرهنگی و هنری؛

11. تعیین ضوابط مربوط به تشخیص ارزش علمی گواهی‌نامه‌های آموزش عالی داخل کشور و ارزشیابی مدارک خارجی؛

12. بررسی و تصویب مقررات و اصول و ضوابط لازم برای گزینش و تربیت استخدام هیئت‌علمی (آموزشی و پژوهشی) به‌تناسب احتیاجات در مراحل مختلف آموزش عالی و پژوهش‌های دانشگاهی؛

13. بررسی و تصویب مقررات نحوة گزینش دانشجو؛

14. بررسی و تصویب مقررات اعزام دانشجو به خارج از کشور و آیین‌نامه‌های مربوط به نظارت و سرپرستی آنان؛

15. بررسی و تصویب طرح‌های ترویج و توسعه فرهنگ و علوم و فنون؛

16. بررسی و تصویب طرح‌های لازم برای نگهداری آثار باستانی ملی و اسلامی و شناساندن میراث‌های فرهنگ ملی و اسلامی براساس خط‌مشی کلی مصوب شورا؛

17. بررسی و تعیین وتصویب سیاست کلی و ضوابط ناظر بر روابط فرهنگی خارجی و برنامه‌‌هایی که برای شناساندن و توسعة فرهنگ انقلابی اسلامی و ایرانی در خارج از کشور تدوین می‌شود؛

18. تهیه و بررسی و تصویب طرح‌های لازم برای بسیج و مشارکت مردم در امر آموزش عالی، ‌پژوهش و فرهنگ و هنر؛

19. تعیین نحوة استفاده و مصرف وجوه و اموالی که به رسم هدیه و بلاعوض و بدون شرط به وزارت فرهنگ و آموزش عالی یا شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی می‌رسد؛

20. تعیین شرایط مربوط به چگونگی اعطای نشان و مدال و جوائز در زمینة مسائل آموزشی و پژوهشی و فرهنگی و هنری و تصویب آیین‌نامه‌های مربوط به آنها؛

21. تصویب آیین‌نامة داخلی شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی و کمیسیون‌های این شورا و نیز اساسنامه‌ها و آیین‌نامه‌های شوراهای منطقه‌ای فرهنگ و آموزش عالی؛

22. بررسی و اتخاذ تصمیم نسبت به مسائلی که مطابق لایحة قانونی تأسیس وزارت فرهنگ و آموزش عالی در حدود وظایف وزارت فرهنگ و آموزش عالی است و از طرف وزیر فرهنگ و آموزش عالی در دستور جلسات شورا قرار می‌گیرد.

مادة 8 . اعضای شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی باید دارای شرایط زیر باشند:

1. مسلمان باشند (در مسائل خاص مربوط به اقلیت‌های رسمی کشور از صاحب‌نظران آنان استفاده می‌شود.)

2. حداقل سی سال داشته باشند.

3. دارای مدارج عالی در یکی از رشته‌های معارف اسلامی یا علمی و فنی و ادبی و هنری باشند و در این زمینه‌ها دارای تجربه و بصیرت بوده و با مسائل فرهنگی و تعلیم و تربیت و پژوهش آشنا باشند.

4. دارای حسن شهرت و فضیلت اخلاقی باشند.

مادة 9. اعضای شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی بر دو قسم‌اند:

الف. اعضای رسمی یا پیوسته که برای مدت چهار سال تعیین و منصوب می‌شوند.

ب. اعضای افتخاری یا وابسته که برای مدت دو سال انتخاب می‌شوند و تجدید انتخاب آنها بلامانع است.

مادة 10. تعداد اعضای رسمی یا پیوسته 20 نفر به‌شرح زیر خواهد بود:

1. وزیر فرهنگ و آموزش عالی؛

2. وزیر آموزش‌وپرورش؛

3. یک نفر مجتهد جامع‌الشرائط از اعضای شورای نگهبان یا با معرفی این شورا؛

4. شش نفر مطلع و صاحب‌نظر از هریک از رشته‌های علوم پزشکی و پیراپزشکی، ‌علوم مهندسی، کشاورزی، علوم انسانی و اجتماعی، ‌علوم پایه و هنرهای زیبا، به انتخاب شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور و قبل از تشکیل این شورا به انتخاب وزیر فرهنگ و آموزش عالی و ضمن مشورت با گروهی از استادان و سرپرستان دانشگاه‌ها؛

5. دو نفر از اعضای شورای عالی آموزش‌وپرورش به انتخاب این شورا؛

6. دو نفر از صاحب‌نظران صنایع به انتخاب وزارت صنایع و در صورت فعال ‌بودن اتاق بازرگانی و صنایع و معادن با همکاری این اتاق؛

7. یک نفر از صاحب‌نظران در کشاورزی به انتخاب وزارت کشاورزی و در صورت فعال ‌بودن شورای عالی کشاورزی با همکاری این شورا؛

8. چهار نفر از صاحب‌نظران در مسائل آموزش عالی، فرهنگ و هنر و پژوهش کشور به انتخاب وزیر فرهنگ و آموزش عالی؛

 

9. یک نفر از صاحب‌نظران برنامه‌ریزی آموزشی و پژوهشی سازمان برنامه؛

10. مسئول پژوهش و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

تبصره: به محض تشکیل شورای مرکزی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور اعضای یادشده در بند چهار که وزیر فرهنگ و آموزش عالی تعیین کرده است مستعفی شناخته می‌شوند و شورای مرکزی دانشگاه‌ها عدة لازم را به شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی معرفی خواهد نمود.

 

مادة 11. اعضای افتخاری و یا وابسته که برای استفاده از نظرها و تخصص آنان به‌تدریج به پیشنهاد رئیس شورا و تصویب شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی به عضویت شورا دعوت می‌شوند حداکثر ده نفر خواهند بود.

تبصره 1: اعضای وابسته در صورت لزوم برای شرکت در جلسات شورا دعوت می‌شوند و حق شرکت در مذاکرات را بدون مشارکت در رأی‌گیری خواهند داشت.

 

تبصره 2: اعضای وابسته که در دورة عضویت خود نظارت و خدمات ارزنده‌ای را عرضه کرده باشند در تجدید انتخاب اعضای پیوسته حق تقدم خواهند داشت.

تبصره 3: چهار نفر از اعضای وابسته از میان دانشجویان دانشگاه‌ها انتخاب می‌شوند.

مادة 12. اعضای شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی به پیشنهاد وزیر فرهنگ و آموزش عالی از طرف رئیس جمهور منصوب می‌شوند.

مادة 13. شورا موظف است بعد از پایان مدت عضویت اعضا، ترتیب انتخاب جانشین آنها را بدهد به‌نحوی‌که حداکثر یک ماه قبل از پایان دورة عضویت، افراد جانشین آنها تعیین شده باشند.

 

مادة 14. در صورت استعفا یا فوت هریک از اعضای شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی انتخاب جانشین وی برای بقیه دورة شورا به ترتیب مقرر در این قانون به‌عمل خواهد آمد.

 

مادة 15. شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی در حدود وظایف خود کمیسیون‌هایی تشکیل می‌دهد و اعضای آنها را از بین استادان و متخصصان انتخاب می‌نماید. حدود و وظایف و نحوه و مدت کار و میزان حق‌الزحمة اعضای کمیسیون‌ها بر طبق آیین‌نامه‌هایی که به تصویب شورا خواهد رسید، تعیین می‌شود.

تبصرة 1: شورای گسترش آموزش عالی، شورای آموزش پزشکی و تخصصی رشته‌های پزشکی و شورای پژوهش‌های علمی کشور و شوراهای دیگری که در زمان تصویب این قانون در حوزه وزارت فرهنگ و آموزش عالی وجود دارند، به‌منزله کمیسیون‌های شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی خواهند بود. کمیته‌های تخصصی شورای گسترش آموزش عالی به‌صورت کمیسیون‌های فرعی، عمل خواهند کرد.

تبصرة 2: تا تصویب آیین‌نامه‌های مربوط به کمیسیون‌ها، ‌مقررات موجود ناظر به طرز کار کمیسیون‌های مذکور در تبصرة 1 در مواردی که مغایر با این قانون یا مصوبات شورای عالی فرهنگ و آموزش عالی نباشد، قابل اجراست. بدیهی است که پس از تصویب آیین‌نامه‌های جدید، مقررات قانونی و تصویب‌نامه‌های مربوط به آنها از درجه اعتبار ساقط می‌شوند.

مادة 16. هرگونه اصلاح یا تغییر در این لایحة قانونی با موافقت دوسوم اعضا و تصویب نهایی مجلس شورای اسلامی امکان‌پذیر است.

مادة 17. کلیة قوانین و مقرراتی که مغایر با این لایحة قانونی باشد از تاریخ تصویب این لایحة قانونی ملغی می‌شود.

مادة 18. وزارت فرهنگ و آموزش عالی مأمور اجرای این لایحة قانونی است.

     از چگونگی تشکیل، ترکیب اعضا، نخستین نشست‌ها و فعالیت این شورا داده‌های دقیقی در دست نیست و به نظر می‌رسد که حل مسائل دانشگاه‌ها و بازسازی نظام آموزش عالی و رهایی دانشگاه‌ها از تأثیر مسائل سیاسی روز و اعمال سلیقة بعضی از گروه‌ها با عقاید ویژه و طرح مسائلی ازقبیل استقلال دانشگاه‌ها، ‌همکاری حوزه و دانشگاه، اسلامی‌کردن دانشگاه‌ها، متحول‌کردن برنامه‌ها براساس تحولات علمی جهان، انطباق محتوای آموزشی دانشگاه‌ها با نیاز کشور و روزآمد کردن برنامه‌ها، ‌فراتر از حل مسائلی است که از عهدة ‌یک هیئت سه نفره یا شورایی مرکب از چند مقام دولتی برآید. ازاین‌رو، فرمان تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی برای حل مسائل صادر شد ‌و مردم را برای مشارکت در این امر مهم و همکاری با این ستاد دعوت کردند.

 

ستاد انقلاب فرهنگی

فرمان رهبرکبیر انقلاب امام خمینی‌(ره) در مورد تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی (تاریخ 23/3/1359)

مدتی است ضرورت انقلاب فرهنگی که امری اسلامی است و خواست ملت مسلمان می‌باشد، اعلام شده است و تاکنون اقدام مؤثر اساسی انجام نشده است و ملت اسلامی و به‌خصوص دانشجویان با ایمان متعهد، نگران آن هستند و نیز نگران اخلال توطئه‌گران که هم‌اکنون گاه‌گاه آثارش نمایان می‌شود و ملت مسلمان و پایبند به اسلام خوف آن دارند که خدای نخواسته فرصت از دست برود و کار مثبتی انجام نگیرد و فرهنگ همان باشد که در طول مدت سلطنت رژیم فاسد، کارفرمایان بی‌فرهنگ، ‌این مرکز مهم و اساسی را در خدمت استعمارگران قرار داده بودند که از دستاوردهای دانشگاه‌ها به‌خوبی ظاهر می‌شود که جز معدودی متعهد و مؤمن که علی‌رغم خواست دانشگاه‌ها در خدمت کشور و اسلام بودند، دیگران جز ضرر و زیان چیزی برای کشور ما بار نیاوردند و ادامة این فاجعه که مع‌الأسف خواستة بعضی گروه‌های وابسته به اجانب است، ‌ضربه‌ای مهلک به انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی وارد خواهد کرد و تسامح در این امر حیاتی، خیانت عظیم بر اسلام و کشور اسلامی است. براین‌اساس به حضرات آقایان محترم محمدجواد باهنر، ‌مهدی ربانی املشی، ‌حسن حبیبی، عبدالکریم سروش، شمس آل‌احمد، جلال‌الدین فارسی و علی شریعتمداری مسئولیت داده می‌شود تا ستادی تشکیل دهند و از افراد صاحب‌نظر متعهد، از بین استادان مسلمان و کارکنان و دانشجویان متعهد با ایمان و دیگر قشرهای تحصیل‌کرده، ‌متعهد و مؤمن به جمهوری اسلامی دعوت نمایند تا شورایی تشکیل دهند و برای برنامه‌ریزی رشته‌های مختلف و خط‌مشی فرهنگی آیندة دانشگاه‌ها، براساس فرهنگ اسلامی و انتخاب و آماده‌سازی استادان شایستة متعهد و آگاه و دیگر امور مربوط به انقلاب آموزشی اسلامی اقدام نمایند. بدیهی است براساس مطالب فوق دبیرستان‌ها و دیگر مراکز آموزشی که در رژیم سابق با آموزش‌وپرورشی انحرافی و استعماری اداره می‌شد، تحت رسیدگی دقیق قرار گیرد تا فرزندان عزیزم از آسیب و انحراف مصون گردند. از خداوند متعال توفیق آقایان را در این امر مهم مسئلت می‌نمایم و عظمت اسلام و کشورهای اسلام را خواهانم.

والسلام علیکم

روح‌الله الموسوی الخمینی

(خمینی، 1361)

 

     به دنبال تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی، به فرمان رهبر انقلاب در تاریخ 23/3/1359، تمامی فعالیت‌های آموزشی دانشگاه‌ها متوقف و همه مؤسسات آموزش عالی برچیده شدند. استادان و دانشجویان متعهد، متخصص و انقلابی بسیج شدند که همة برنامه‌ها، ‌هدف‌ها، و محتوای آموزشی، مدیریت‌ها، آیین‌نامه‌‌ها و مقررات اجرایی دانشگاه‌ها را بررسی، اصلاح و تکمیل و نظام آموزشی عالی را همسو با شئون انقلاب اسلامی بازسازی کنند.

     ستاد انقلاب فرهنگی در نخستین گام، ‌تهیه و تدوین برنامه‌های آموزشی و بازگشایی و نوگشایی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی را سرلوحة کار خود قرار داد و بدین منظور پنج گروه برنامه‌ریزی و تعدادی کمیتة تخصصی در هر گروه از استادان، ‌صاحب‌نظران و متخصصان دانشگاهی، ‌تشکیل داد که با همکاری دانشگاه‌ها، برنامه‌های درسی رشته‌های گوناگون دانشگاهی را تهیه و تدوین کنند و با تعریف استانداردها و نظام اجرایی آنها به مرحلة اجرا بگذارند. این گروه‌ها عبارت بودند از:

1. گروه پزشکی با شش کمیتة تخصصی: پزشکی، داروسازی، ‌دندان‌پزشکی، ‌دامپزشکی، ‌علوم آزمایشگاهی و علوم پایة پزشکی.

2. گروه علوم انسانی با شش کمیتة تخصصی: الهیات و معارف اسلامی، زبان و ادبیات فارسی، علوم اجتماعی، اقتصاد، مدیریت و حسابداری و علوم تربیتی.

3. گروه علوم پایه با شش کمیتة تخصصی: ریاضی، ‌فیزیک‌، شیمی، زمین‌شناسی، زیست‌شناسی و آمار.

4. گروه فنی و مهندسی با شش کمیتة تخصصی: برق، عمران، مکانیک، شیمی، مواد و صنایع.

5. گروه کشاورزی با شش کمیتة تخصصی: آبیاری، زراعت، باغبانی، گیاه‌پزشکی، صنایع غذایی و هواشناسی.

     پس از شش ماه، گروه هنر از گروه علوم انسانی جدا شد و با تشکیل پنج کمیتة تخصصی معماری و شهرسازی، هنرهای تجسمی، هنرهای نمایشی، صنایع دستی و طراحی صنعتی جداگانه آغاز به‌کار کرد.

     فعالیت اولیة ستاد انقلاب فرهنگی که پیوسته و گاهی شبانه‌روزی ادامه داشت، بیشتر صرف بررسی و بازنگری برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها، تهیه و تدوین برنامه‌های آموزشی و درسی رشته‌های موجود دانشگاهی، اصلاح و تکمیل و تدوین قوانین و مقررات آموزشی و شرایط ایجاد و گسترش دوره‌هایی شد که مقدمات آنها در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی از پیش فراهم شده بود. گروه‌ها، نخست به جمع‌آوری اطلاعات در زمینه‌های گوناگون آموزش عالی، رشته‌ها و برنامه‌های آموزشی و درسی، گذشته و حال دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی داخل و خارج کشور و بررسی مقررات و آیین‌نامه‌های آموزشی، ‌امکانات، مشکلات و اشکالات موجود در نظام آموزشی موجود و کیفیت و کمیت تدریس پرداختند و سپس به تعریف رشته‌ها و تعیین هدف‌ها، اهمیت و ضرورت دوره‌ها، ‌نقش و توانایی دانش‌آموختگان دانشگاهی و تهیة ریز مواد و تدوین برنامه‌های درسی اقدام کردند. دانشگاه‌ها از مهر ماه 1362ش، فعالیت رسمی خود را در دو محور بازگشایی و نوگشایی آغاز کردند.

     ستاد انقلاب فرهنگی در تاریخ 19/9/1363 با فرمان دوباره امام خمینی (ره) تقویت شد و ادامة کار آن به تأیید رسید. به‌موجب این فرمان اعضای دیگری به آن پیوستند، دامنة وظایف آن تغییر کرد، حوزة فعالیت آن در سطح کل امور فرهنگی، آموزشی و پژوهشی، نشر کتاب‌و نظارت بر حسن انجام امور دانشگاهی گسترش یافت و از این پس با عنوان شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز به‌کار کرد.

 

فرمان حضرت امام خمینی‌(ره) که در زمینة تقویت و ادامة کار ستاد انقلاب فرهنگی صادر کردند و منجر به تشکیل شورای عالی انقلاب فرهنگی شد (تاریخ 19/9/1363)

اکنون که با تأییدات خداوند متعال و عنایت و دعای حضرت بقیة‌الله روحی لمقدمه ‌الفداء، دانشگاه‌ها و مدارس عالی کشور اسلامی رو به گسترش است و مغزهای متعهد و متخصص به فعالیت‌های پر ارج خود ادامه می‌دهند، با اخراج کارشناسان خائن اجنبی و فرار کارشناسان غرب و شرق زده که کشور را وابسته به خارج در تمام ابعاد نموده بودند، نیاز مبرم به متخصصان متعهد و اسلام‌شناسان متخصص و مغزهای متفکر وطن‌خواه و نیروهای فعال ماهر و استادان و مربیان و آموزشگران معتقد به اسلام و استقلال کشور در تمام کشور محسوس ‌و در علوم دانشگاهی و فرهنگ مترقی، محسوس‌تر می‌باشد و ضرورت توسعه و اصلاح مراکز آموزشی و انقلاب فرهنگی به معنای واقعی هر روز روشن‌تر می‌گردد.

     و بحمدالله ستاد انقلاب فرهنگی در مدت کوتاهی که از عمرش گذشته خدمت‌های ارزنده و گام‌های مفید و مؤثری در این امر حیاتی برداشته و مورد تقدیر و تشکر است. ولی خروج از فرهنگ بدآموز غربی و نفوذ و جای‌گزین‌شدن فرهنگ آموزندة اسلامی- ملی و انقلاب فرهنگی در تمام زمینه‌ها در سطح کشور آن‌چنان محتاج تلاش و کوشش است که برای تحقق آن سالیان دراز باید زحمت کشید و با نفوذ عمیق ریشه‌دار غرب مبارزه کرد. و ما می‌دانیم که اگر با دقت ریشه‌یابی کنیم آنچه بر ملت ما گذشته و اکنون می‌گذرد، حتی جنگ تحمیلی سرچشمه از دانشگاه غرب‌زده و متخصصان غیرمتعهد و وابسته گرفته است. مع‌هذا قشر متدین انقلابی اعم از استادان متعهد و آموزشگران وطن‌خواه اسلامی و دانشجویان انقلابی موظف‌اند با هوشیاری بدون غفلت از این مسئله مهم به دانشگاه‌ها و مدارس و آنان که هنوز خواب رژیم سابق را می‌بینند و رویه‌های فرهنگ شرق و غرب را در سر می‌پرورانند، اجازه ندهند که خارج از دروس موظف خود به صحبت‌های انحرافی بپردازند. و درصورتی‌که نصیحت بر آنان اثر نداشت به شورای عالی انقلاب فرهنگی که شکل گرفته است و انجام وظیفه می‌کند اطلاع دهند و باید بدانند با مسامحه در این امر به‌تدریج در دانشگاه‌ها و دبیرستان‌ها خط انحرافی نفوذ خواهد کرد و در پیشگاه خداوند متعال مسئول هستند.

     اینک با تشکر از زحمات ستاد انقلاب فرهنگی برای هرچه بارورتر شدن انقلاب در سطح کشور، تقویت این نهاد را لازم دیدم. بدین‌جهت علاوه‌بر کلیة افراد ستاد فرهنگی و رؤسای محترم سه قوه، حجت‌الاسلام آقای خامنه‌ای، آقای اردبیلی و آقای رفسنجانی و همچنین جناب حجت‌الاسلام آقای مهدوی‌کنی و آقایان سیدرضا اکرمی وزیر آموزش‌وپرورش و سیدرضا داوری و نصرالله پورجوادی و محمدرضا هاشمی را به آنان اضافه نمودم.

            امید است با فضل و توفیق الهی موفق شوند این امر خطیر را با کوشش و جدیت به ثمر برسانند. از تمامی دانشگاهیان و دانشجویان انتظار دارم حفظ حرمت استادان و مربیان دانشگاه‌ها و دانشسراها و مدارس عالی را به بهترین وجه بنمایند.

چنانچه موظف‌اند حفظ مقررات و قوانین را بنمایند. از خداوند تعالی توفیق همگان را خواستارم.

والسلام علیکم

روح‌الله الموسوی الخمینی

(خمینی، 1361)

 

     در فرمان امام خمینی (تاریخ 19/9/1363) بر تقویت و ادامة کار ستاد انقلاب فرهنگی، ‌وظایف و حدود فعالیت شورای عالی انقلاب فرهنگی پافشاری شده است.

     هدف اصلی آن سیاست‌گذاری در کل امور فرهنگی و آموزشی کشور و در همة دوره‌های آموزشی است که به‌طور هماهنگ، تمام نهادهای فرهنگی و آموزشی، مانند وزارت فرهنگ و آموزش عالی، وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان صدا و سیما، جهاد دانشگاهی، ‌فرهنگستان‌ها و‌انجمن‌های علمی زیر پوشش این سیاست‌ها قرار می‌گیرند.

     شورای عالی انقلاب فرهنگی در همان آغاز شکل‌گیری، وظایف خود را تعریف و بخشی از آن را بین چند شورا تقسیم کرد که یکی از آنها شورای عالی برنامه‌ریزی بود که در دهمین جلسه، مورخ 28/11/1363، ضرورت تشکیل و در شانزدهمین جلسه، مورخ 6/1/1364، کلیات آن به تصویب رسید و کل وظایف ستاد انقلاب فرهنگی در امر برنامه‌ریزی آموزشی در سطح آموزش عالی برعهدة این شورا گذاشته شد.

 

کتاب‌شناسی

خمینی، ‌روح‌الله. (1361). صحیفة نور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی. (بی‌تا). آشنایی با شورای عالی برنامه‌ریزی.

‌دبیرخانة شورای عالی آموزش‌وپرورش. (1355). مجموعه لوایح و قوانین. بازیابی شده از: http://www.medu.ir/fa?Ocode =1000000744

دهخدا، علی‌اکبر. (1325). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.

شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1364). کلیات تشکیل شورای عالی برنامه‏ریزی و گروه‌های تابعه. بازیابی شده از: http://qavanin.org/ Law/TreeText/83347

شورای عالی معارف (بی‌تا). خلاصة مذاکرات و صورت مصوبات دورة اول (ج.1).

شورای عالی معارف. (1341). صورت خلاصه مذاکرات جلسات سوم و چهارم (ج.1).

صدیق، ‌عیسی. (1336). تاریخ فرهنگ ایران. تهران: دانشگاه تهران.

مجلس شورای ملی. (1300). مجموعة قوانین مجلس شورای ملی. تهران: نویسنده.

مصاحب، غلامحسین. (1345). دایرة‌المعارف فارسی. تهران: فرانکلین.

ودیعی، کاظم. (1354). «انقلاب کیفی در آموزش‌وپرورش ایران». ماهنامة آموزش‌وپرورش، (132)، 23-28.

وزارت علوم و آموزش عالی. (1355). مجموعة قوانین، تصویب‌نامه‌ها و آیین‌نامه‌های مربوط به امور آموزش عالی. تهران: نویسنده.

وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری. (1363). مجموعة قوانین فرهنگ و آموزش عالی از 22 بهمن 1357 تا پایان سال 1363. تهران: نویسنده.