اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
در برنامة دولت مجارستان، سیاستهای آموزشی از اولویت برخوردار است و ابزاری ضروری برای توسعة اقتصادی، همبستگی اجتماعی و رفاهی بهشمار میآید. ایجاد رقابت، نیروی کار با صلاحیت بالا و دانش روز، ظرفیت پیشرفت آینده را در اقتصاد مجارستان بهوجود میآورد. اولویتهای سیاست - آموزشی حکومت عبارتاند از: توسعة کیفیت آموزش مجارستانیها، فراهم کردن فرصتهای یکسان آموزشی برای هر فرد، آموزش دانش سرمایهای بر پایة اقتصاد که از پیشنیازهای اصلی توسعة اقتصادی است. در همین راستا، در آموزش عمومی، اقداماتی چون افزایش دستمزدهای آموزشگران، دادن کمکهزینه به آنها، کاهش ساعت کاری و آموزش ضمن خدمت، انجام شده است. در زمینة مدیریت آموزشی نیز اقدامات زیر صورت گرفته است: افزایش نقش تصمیمات محلی و ارتباط خدمات آموزشی و سطوح گوناگون حکومتی، تقویت نقش کنترل اجتماعی و مهارتی در تصمیمات مربوط به سیاست آموزشی، به روز کردن آموزش فنیوحرفهای و بالا بردن آمار آموزش ملی، گشایش مراکز منابع آموزشی و کارگاه آموزشی در مناطق کوچک، فراهم ساختن خدمات پشتیبانی برای مدارس خودگردان، تقویت شفافیت و پایداری نظام مدرسهای، بازبینی هستة ملی برنامة آموزشی و تقویت مهارتهای پایهای برنامة تحصیلی در حیطة آموزشی، افزایش کیفیت آموزش عمومی، جلوگیری از ترک تحصیل، تقویت مهارتهای هستهای (از 2003م) با طولانی کردن مرحلة آموزش دورة ابتدایی و توسعة امکان استفاده از آموزشگران دورة ابتدایی تا مرتبة پنج یا شش، تقویت روش کودکمدار بهجای برنامة آموزش متمرکز فردی، تقویت نظام مؤسسة آموزش و خدمات آموزشی ویژه، برای کودکان دارای نیازهای آموزشی ویژه، پشتیبانی از دانشآموزان ناتوان جسمی و ذهنی، برنامههای هدفدار برای کمک به مدارس و اتحاد اجتماعی جوانان کولی، کاهش سرعت افت تحصیلی کودکان در مدارس فنیوحرفهای، توسعة مدارس میانی فنیوحرفهای، فراهم ساختن بودجه و زمان بیشتر برای یادگیری زبانهای خارجی به پشتوانة قوی آموزش آموزشگران مربوط، بهبود آموزش فنیوحرفهای و توسعة زیربنای آموزش فنیوحرفهای (Ministry of Education and Culture, 2008; Education International, 2014).
اولین دانشگاههای مجارستان «بِچ» و «اوبودا» در سده چهاردهم میلادی گشایش یافته، تا سده هفدهم میلادی بهکار خود ادامه دادند. قدیمیترین دانشگاه مجارستانی را- که هنوز هم در حال فعالیت است- در 1635م یسوعیان تأسیس کردند. آموزش عالی در مجارستان اواخر سدة نوزدهم میلادی و اوایل سدة بیستم میلادی، شروع به توسعه کرد که ساختار آن از ترکیب آموزش عالی در اروپای مرکزی پیروی میکرد؛ زیرا مجارستان یکی از ایالتهای امپراتوری اتریش- مجارستان بوده است. بنابراین زیربنای نظام آموزشی و حکومتی از طرح توسعهیافتة تحت حکومت امپراتوری، پیروی میکرد. توسعة کمّی آموزش عالی مجارستان بعد از 1945م بوده است و بین 1949م تا 1984م، تعداد دانشآموختگان دانشگاهها و دانشکدهها با ضریب شش برابر افزایش یافته است و با گشایش دانشگاهها و دانشکدههای جدید، ظرفیت آموزش عالی آشکارا افزایش یافته است و در کنار آن، لزوم افزایش کیفیت بر افزایش کمیّت آن نیز ضرورت یافته است (Clark and Neave, 1992, p. 291).
ساختار نظام آموزشی
در مجارستان، تحصیل برای افراد 7 تا 18 سال اجباری و رایگان است. در این کشور آموزش عمومی به سه دوره تقسیم میشود: دورة پیشدبستانی؛ دورة ابتدایی؛ دورة دبیرستان.
آموزش پیشدبستانی: یک برنامة چهارساله است که از سهسالگی آغاز میشود. این سطح آموزشی در جایگاه یک بخش فراگیر، مهم و تعیینکننده از نظام آموزشی در نظر گرفته میشود. شرکت در دورة پیشدبستانی بهجز سال آخر (پس از پنجسالگی) اختیاری است که بهوسیلة مؤسسههای خصوصی و عمومی اداره میشود و فراهم ساختن هزینههای عمومی آن نیز بردوش دولت است. بهطور میانگین، گروه سنی 3 تا 7 سال شرکتکننده در دورة پیشدبستانی، بیش از سه سال (78% کودکان) در این دوره حضور دارند که از بیشترین مقدار میانگین اروپا برخوردار است. نسبت دانشآموز به آموزشگر ده به سه نفر است (2015م). آموزشگران این دوره مدرک کارشناسی دارند.
دورة ابتدایی: دربرگیرندة دو دوره است که عبارتاند از: دورة اول ابتدایی که آموزش آن اجباری است و شامل کودکان 7 تا 16 سال است و از هفتسالگی شروع میشود و چهار سال طول میکشد. 89% از کودکان در این دوره شرکت میکنند که 98% از آنان دوره را به پایان میرسانند و وارد دوره دوم میشوند؛ آموزش دوره دوم ابتدایی که به آن آموزش حرفهای نیز میگویند، از یازدهسالگی شروع میشود و چهار سال طول میکشد، 92% از کودکان در این دوره، شرکت میکنند. نسبت دانشآموز به آموزشگر ده به یک نفر (2015م) است و آموزشگران این دوره مدرک کارشناسی دارند.
 |
دورة دبیرستان: کودکان پس از گذراندن دورة ابتدایی وارد این دوره میشوند: این دوره، علاوهبر دبیرستان، مدارس میانی فنیوحرفهای و هنرستان فنیوحرفهای را نیز شامل میشود. سن شروع این دوره، ده، دوازده و چهاردهسالگی است. دورة دبیرستان، دورههای چهار، پنج، شش و هشتساله دارد. نسبت دانشآموز به آموزشگر در این دوره دوازده به یک نفر (2015م) است. در مدارس میانی فنیوحرفهای دورهها، چهارساله است و دانشآموزان چهارده تا بیستساله در آن شرکت میکنند. در هنرستان فنیوحرفهای نیز دانشآموزان چهارده تا بیستساله شرکت میکنند و طول این دوره، دو سال و نسبت دانشآموز به آموزشگر نیز یازده به نُه نفر (2015م) است. هنرستان فنیوحرفهای برای دانشآموزان 18 تا 20 سال، دو دورة دوساله دارد و ویژة دانشآموزانی است که موفق به گذراندن دورههای پایینتر نشدهاند. آموزشگران دورة دبیرستان مدرک کارشناسی ارشد دارند. به دانشآموزانی که موفق به گذراندن دورة دبیرستان، هنرستان و مدارس فنیوحرفهای بشوند، مدرک دیپلم میانی داده میشود. در جدول 1 تعداد دانشآموزان دورههای تحصیلی گوناگون طی چند سال اخیر فهرست شده است (Education International, 2014; www. Kormany. hu/en).
مؤسسههای آموزش عالی در مجارستان، عمومی و خصوصی و بهصورت دانشگاهها و دانشکدههای معتبریاند که بهصورت رسمی ازطرف دولت معرفی میشوند و براساس زمینههای تخصصی و رشتههای خاص، سازماندهی میشوند. گسترة مؤسسههای آموزش عالی دربرگیرندة مؤسسههای غیردانشگاهی، مؤسسههای همسطح دانشگاه و برخی مؤسسههای ارائهدهندة رشتههای آموزش فنیوحرفهای عالی نیز میشود که شرکتکننده پس از گذراندن دو سال، گواهی شرکت در آموزشهای فنیوحرفهای دریافت میکند (Ministry of Education and Culture, 2008).
تغییرات در نظام آموزش عالی مجارستان، طی دو دهة گذشته، بهشدت تحت تأثیر موقعیت اقتصادی و اجتماعی بوده است. مجارستان از اواخر دهة 1980، با توسعه و رکود اقتصادی روبهرو بود که متأثر از مالیات و سیاستهای پیشگیرانه برای کنترل رشد اقتصادی بوده است. طی سالهای 1990 تا 2003، شمار دانشجویان، چهار برابر شده و نسبت دانشجو به هیئتعلمی از پنج به نُه، به شانزده به پنج نفر رسیده است؛ بنابراین افزایش نیاز به آموزش عالی و منابع مالی محدود در مجارستان که در یک دهه و همزمان رخ داده و نیز تغییر سیاستهای آموزش عالی در اروپا، سبب توسعة سیاستهای آموزش عالی مجارستان و هماهنگسازی آن با کشورهای اروپایی شده است. این تغییرات در بین مجارها با نام اصلاحات شناخته میشود. آموزش عالی، پس از جنگ جهانی دوم، به پیروی از اتحاد جماهیر شوروی، به شیوة متمرکز اداره میشد که در مهارتآموزی اهمیت بیشتری داشته است. درحالیکه، هماکنون نظام آموزش عالی، همچون دیگر کشورهای اروپایی، در پایه سازماندهی شده است که به تولید دانش و مباحث نظری پافشاری بیشتری میشود. در برخی از این دانشگاهها، دانشکدههای مستقلی نیز بهوجود آمدند. بههرحال این تقسیمبندی در اواخر سده نوزدهم میلادی پدیدار و در نخستین مصوبة آموزش عالی کشور، در 1993م، تصویب شد. افزونبرآن، برنامة آموزش عالی فنیوحرفهای تخصصی، آموزش کارشناسی ارشد (هم در دانشکدهها و هم در دانشگاهها) و آموزش دورة دکتری وجود داشت. یکسوم از اعتبارات مالی به تحصیلات دانشگاهی یا کالج انتقالپذیر بود. با مصوبة آموزش عالی در 1993م، آموزش عالی از حالت متمرکز خارج شد و این امر موجب استقلال داخلی مؤسسههای آموزش عالی و جانشینسازی آموزش عالی به سبک شوروی، با نظامی نوین شد. در 1999م، مجارستان ازجمله کشورهای اروپایی امضاکنندة بیانیة «بولونیا» بود که طی آن، متعهد شد نظام آموزش عالی با دو دورة اصلی کارشناسی و کارشناسی ارشد را دایر کند. در 1994م، دورة دکتری تخصصی و در 1997م، دورة کارشناسی با برنامة شغلی پیشرفته، پیشنهاد شد و در 2004م با تغییر مصوبة آموزش عالی 2003م دورة کارشناسی سهساله امکانپذیر شد. نظام دو دورهای (نظام جدید آموزش عالی مجارستان) از 2006م، با مصوبة 2005م آموزش عالی، شروع شد. هدف از تغییر نظام آموزش عالی، نزدیک کردن فضای علمی و کسبوکار به یکدیگر، برای تأمین نیازهای اجتماعی و ایجاد ارتباط بهتر با بازار کار بوده است.
دورة نخست آموزش عالی نوین (از 2006م) دورة کارشناسی با شش تا هشت نیمسال است که فقط منجر به کسب مهارت در رشتهای تخصصی و تأمینکنندة مهارتهای شغلی و علمی، برای استفاده در بازار کار است و نیاز پایة نظری برای ادامة تحصیل در همان رشته در دورة کارشناسی ارشد بهشمار میرود. دورة بعدی، دورة کارشناسی ارشد. بهمنظور کسب مهارت شغلی است که شرایط دقیق کاربرد آن را مؤسسههای آموزش عالی تعریف میکنند. طول این دوره، دو تا چهار نیمسال است (البته برای آموزشگران دوره میانی این دوره پنج نیمسال طول میکشد). دانشآموختگان میتوانند وارد بازار کار یا دورة دکتری شوند. دورة دکتری شش نیمسال طول میکشد و دانشآموختگان موفق به اخذ مدرک دکتری تخصصی میشوند. در برخی از رشتهها مانند پزشکی، دامپزشکی، داروسازی، دندانپزشکی، معماری و حقوق، طی یک نظام تکمرحلهای که ده تا دوازده نیمسال طول میکشد، دانشجویان موفق به کسب مدرک کارشناسی ارشد میشوند.
برای ورود به همة مؤسسههای آموزش عالی، داشتن گواهینامة دیپلم، الزامی است. این مؤسسهها با بررسی امتیازات کسبشده از دورة میانی یا گرفتن آزمون و یا باتوجهبه امتیازات دورة میانی و آزمونهای خاص، به پذیرش دانشجو اقدام میکنند. از سپتامبر 2005، روش غربالگری جدیدی برای ورود به دانشگاهها معرفی شده است که در آن، امتحان ورودی برای بیشتر مؤسسههای آموزش عالی (بهجز مؤسسههای هنری که در آنها آزمونهای کلی و مصاحبههای فردی انجام میگیرد) کنار نهاده شد و بر پایه امتیازات بهدست آمده از آزمونها در دورة میانی، دانشجو برگزیده میشود (Pusztai and Szabo, 2008, p. 85; Alesi et al., 2007, p. 395).
دادههای آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
بنابر آمار وزارت منابع انسانی مجارستان، در سال تحصیلی 2014-2013، این کشور دارای 66 مؤسسة آموزش عالی است که 18 دانشگاه عمومی و یک دانشگاه دفاع ملی ( نظامی)، 9 کالج عمومی، 7 دانشگاه غیرعمومی (شامل 2 دانشگاه خصوصی و 5 نهاد مهارتآموزی) و 31 کالج غیرعمومی (شامل 11 کالج خصوصی و 20 نهاد مهارتآموزی) را دربر میگیرد. در شماری از این دانشگاهها، برای جذب بیشتر دانشجویان خارجی، تدریس به زبان خارجی انجام میگیرد. در سال تحصیلی 2014-2013، در کشور مجارستان 320124 نفر دانشجو حضور داشتهاند که 175548 تن از آنان زن بودهاند. و دوسوم آنها بهصورت تماموقت مشغول به تحصیل بودهاند و بقیه تحت آموزش مکاتبهای و از دور بودهاند. 5/87% از دانشجویان در مؤسسههای عمومی، 5/6% در نهادهای مهارتآموزی و 6% در مؤسسههای خصوصی، مشغول به تحصیل بودهاند که 62% از آنان در ده مؤسسه بزرگ حضور داشتهاند، 4/3% از دانشجویان در آموزش فنیوحرفهای عالی مشغول به تحصیل بودهاند و بهترتیب 4/1% و 5/0% از آنها در برنامههای آموزشی نهادهای مهارتآموزی و دانشگاهی قبل از بیانیة بولونیا تحصیل کردهاند، درحالیکه 8/63% در دورة کارشناسی، 4/11% در دورة کارشناسیارشد و 11% در دکتری پیوسته، 3/2% در دورة دکتری به تحصیل پرداختهاند. چهارده مؤسسة عمومی بیش از ده هزار دانشجو (71%) داشتهاند. شمار اعضای هیئتعلمی آن 21137 نفر بوده است که 8311 نفر مرد و 15066 نفر بهصورت تماموقت استخدام شدهاند باشند. نسبت دانشجو به هیئتعلمی برابر پانزده به دو بوده است، در جدول 2 تعداد مؤسسههای آموزش عالی، دانشجویان و اعضا هئیتعلمی چند سال اخیر، آورده شده است (Ministry of Human Resources, 2016).
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
 |
مسئولیت اجرایی آموزش عمومی تا 2010م برعهدة وزارت فرهنگ و آموزش و دیگر وزارتخانهها (وزارت کار و امور اجتماعی، وزارت دارایی و وزارت داخله) بوده است و از آن سال به بعد برعهدة وزارت منابع انسانی (ملی) و دیگر وزارتخانهها (وزارت کار و امور اجتماعی، وزارت دارایی و وزارت داخله) قرار گرفته است. کنترل اجرایی غیرمتمرکز و مسئولیت آن نیز بردوش ادارات محلی و سازمانی است. حکومتهای محلی مسئولیت اجرای آموزش پیشدبستانی و دورة ابتدایی را بهعهده دارند. برنامة درسی بهوسیلة هستة ملی تدوین میشود و در اختیار مدارس و کارکنان آموزشی قرار میگیرد. وزارت آموزش فهرستی از کتابهای درسی برای انتخاب منتشر میکند و انتخاب کتابهای درسی برعهدة کارکنان آموزشی مدارس است. سال تحصیلی در مجارستان از اول سپتامبر شروع میشود و تا آخر اوت ادامه مییابد.
آموزش عالی کشور مجارستان تا سال 2010 زیر نظر وزارت فرهنگ و آموزش مجارستان بود و از آن سال به بعد وزارت منابع انسانی (ملی) مسئولیت آن را برعهده گرفت. از 1990م، با ایجاد هیئتهای مداخلهکنندة گوناگون، نقش هدایتی دولت در آموزش عالی تغییر و کاهش یافت. برای کاربست بیانیة بولونیا، ساختارهای ارزیابی نوینی شکل گرفته است. هیئت اعتبارسنجی مجارستانی که در 1992م تأسیس شد، یکی از هیئتهایی است که بهعنوان واسطة خیلی مهم، درباره اجرای برنامههای نوین تصمیمگیری میکند. این هیئت از 1993م، وظیفة اعتبارسنجی مؤسسههای آموزش عالی و برنامهها را برعهده دارد و نقش اساسی در کاربست بیانیة بولونیا داشته است. دانشگاهها و دانشکدههایی که اقدام به دایر کردن رشتههای جدید کارشناسی و کارشناسی ارشد میکنند، میبایستی دروس ارائه شده در هر رشتة تحصیلی را مشخص کنند و به آگاهی دانشجویان و استادان برسانند و درباره فعالیتهای علمی و تحصیلی آن، اطلاعات کافی را در اختیار آنان قرار دهند. وزیر آموزش و فرهنگ نیز باید بهصورت رسمی آن را تصویب کند، اما هیئت اعتبارسنجی مجارستان هیئت اصلی تصمیمگیرنده برای بررسی برنامههای درسی نوین است. در ساختار حکومتی جدید، وزارت استخدام و امور کار، مسئولیت آموزش بزرگسالان بیرون از برنامة مدرسه را بردوش دارد (Alesi et al., 2007, p. 395; Ministry of Human Resoures, 2016).
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
فراهم ساختن منابع مالی مؤسسههای آموزشی خصوصی و عمومی با فراهمسازی بودجة ملی و با ضوابط یکسان انجام میشود.
باتوجهبه امکان دستیابی به آموزش عالی و شمار دانشجویان، سهمیه در سطح ملی تنظیم میشود. آموزش عالی در دانشکدهها و دانشگاهها رایگان و فراهم ساختن هزینة تحصیلی، باتوجهبه مالیات دریافتی، بردوش دولت است. در سال تحصیلی 2013 هزینههای عمومی مؤسسههای آموزشی برابر 9/3% از تولید ناخالص داخلی بدون هزینههای عمومی مؤسسههای آموزشی خصوصی بوده است که 8/0% از آن به آموزش عالی اختصاص دارد. درخواست شهریه از دانشجویان از سال تحصیلی 2008-2007 (البته نه همة هزینة تحصیلی) در دانشگاهها و دانشکدهها آغاز شد. به دانشجویان برتر در امتحانات ورودی، کمکهزینة تحصیلی داده میشود. در در 2014م، 7/56% از کل دانشجویان از کمکهزینة دولتی بهرهمند شدند، که از این تعداد 9/68% دانشجویان تماموقت بودند. دانشجویان تماموقتی که امتیازات پایینتر ورودی را بهدست میآورند، باید هزینة تحصیلی خود را (بدون دریافت کمکهزینه) بپردازند (Alesi et al., 2007, p. 395; Ministry of Human Resources, 2016).
برنامهها و اصلاحات پیشرو
در برخی از مؤسسههای آموزش عالی مجارستان از 2015م، نظام آموزش دو پایه دایر شد و دانشجویان توانستند از آموزش دوگانه برخوردار شوند که در آن، آموزش دانشگاهی، در دانشگاهها انجام میگیرد و مهارتآموزی میتواند در نهادهای آموزش عالی (غیردانشگاهی) یا حتی شرکتها و سازمانها انجام شود. روشن است که هدف از دوپایهسازی نظام آموزش عالی، در مجارستان و دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، پافشاری بر «تولید دانش» و «آموزشهای عمومی» در نظام دانشگاهی و «مهارتآموزی» در دیگر نهادهای آموزش عالی است. به سخنی روشنتر، نهادهای مهارتآموزی عالی، بیشتر پاسخگوی نیازهای بازار و صنعت هستند. حال آنکه نهادهای دانشگاهی بیشتر به پژوهش و تولید دانش میپردازند (www.nefmi.gov.hu).
کتابشناسی
جعفری، عباس. (1382). گیتاشناسی نوین کشورها. تهران: مؤسسة جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
Alessi, B, Rosznyai, C. and Szanto, T. (2007) “The Implementation of Bachelor and Master Programmes in Hungary”. European Journal of Education, 42(3), 395–409.
Clark, B. R. and Neave, G. R. (1992). The Encyclopedia of Higher Education (Vol. 1). New York: Pergamon.
Education International. (2014). Education International Barometer of Human and Trade Union Rights in Education –Republic of Hungary. Retrieved from: https://ei-ie.org/en/
European Centre for Higher Education. (2005). Statistical Information on Higher Education in Central and Eastern Europe 2004-2005. Retrieved from: http://www.cepes.ro/ information_services/statistics. htm
Ministry of Education and Culture. (2008). Education in Hungary. Past, Present, Future: An Overview. Retrieved from: http://www.nefmi.gov.hu/letolt/english/education_in _hungary_080805.pdf.
Ministry of Human Resources. (2016). Statistical Yearbook of Education 2014-2015. Retrieved from: http://www. kormany.hu/download/3/28/a0000/Kozneveles_statisztikai _evkonyv_2014. pdf.
Pusztai, G. and Szabo, P. C. (2008): “The Bologna Process as a Trojan Horse: Restructuring Higher Education in Hungary”. European Education, 40(2), 85-103.
http:/www.kormany.hu/en.
