آلفرد و پدرش در سوئد در آزمایشگاه کوچکی در هلنبورگ در نزدیکی استکهلم، آزمایش‌های خود را از سرگرفتند. آنها قصد داشتند بر روی نیتروگلیسیرین بسان مادة منفجره پژوهش کنند، اما به‌سبب انفجار، آزمایشگاه آنها ویران و برادر کوچکِ آلفرد نوبل کشته شد. این مسئله باعث شد او بپذیرد که تولید نیتروگلیسیرین کار بسیار خطرناکی است. از آن پس، از انجام آزمایش‌های بعدی بر روی نیتروگلیسیرین در محدودة شهر جلوگیری شد، اما آلفرد ناامید نشد.

     آلفرد نوبل در اوایل 1864م توانست اختراع تاریخی خود را به نام «منفجرکننده یا چاشنی نوبل» به ثبت برساند؛ اختراعی که بزرگ‌ترین کشف در اصول و کارکرد مواد انفجاری به‌شمار می‌آید. سپس در کارگاه جدیدی در وینتر ویکن و در کارگاه دیگری نزدیک هامبورگ به مطالعه دربارة مواد منفجره پرداخت و در این هنگام، شکل کامل‌تر نیتروگلیسیرین را، که پیش از آن آسکانیو سوبررو اختراع کرده بود، به وجود آورد. سپس با پژوهش‌های بیشتر در 1867م، «دینامیت» را اختراع کرد و آن را به ثبت رساند. دینامیت تحولی در صنعت راه‌سازی، معدن و تونل‌سازی به وجود آورد. استفاده از دینامیت باعث پایین ‌آمدن هزینة کارهای ساختمانی، از‌جمله حفاری تونل‌ها و کانال‌ها شد. بدین‌ترتیب، بازار دینامیت به‌سرعت رشد کرد. بدین‌گونه بود که آلفرد نوبل تاجر بسیار موفقی شد. در 1865م، کارخانة او در کرومل آلمان، نیتروگلیسیرین را به سایر کشورها، از‌جمله کشورهای اروپایی، امریکا و استرالیا، صادر می‌کرد. در سالیان بعد، آلفرد نوبل در بیست کشور از پنج قارة دنیا، بیش از نود کارخانه و آزمایشگاه تأسیس کرد. پایة بسیاری از کارخانه‌هایی را که امروز در زمینة شیمی فعال هستند می‌توان در کارخانه‌هایی که آلفرد نوبل بنیان نهاده است جست‌وجو کرد [از میان آنها می‌توان به صنایع شیمیایی سلطنتی در بریتانیای کبیر، شرکت مرکزی دینامیت در فرانسه، دینامیت نوبل در آلمان و صنایع نوبل در سوئد اشاره کرد].

     گرچه نوبل، بیشتر عمر خود را در پاریس سپری کرد اما همواره در سفر بود. ویکتور هوگو او را «خانه به‌دوش ثروتمند اروپایی» نامیده است و خود نیز خویشتن را «ثروتمندترین ولگرد اروپا» می‌نامید.

     نوبل در زمان مرگش در 1896م، 355 اختراع را به ثبت رسانیده بود. او که فردی درون‌گرا و گوشه‌گیر بود، هرگز ازدواج نکرد. در 43 سالگی خود را مردی پیر می‌دانست. در همین زمان بود که به دنبال درج آگهی نیاز به خانمی مسلط به زبان انگلیسی برای منشی‌گری و سرپرستی خانه در روزنامه‌ها، خانمی اتریشی به نام «بارونس برتا فون سوتنر» به وی مراجعه کرد و به استخدام او درآمد. خانم سوتنر پس از دو ماه کار نزد آلفرد، با یک کنت ازدواج کرد ولی دوستی او با نوبل برای سال‌ها به‌صورت نامه‌نگاری ادامه یافت. خانم فون سوتنر با علاقه‌مند شدن به مسئلة رقابت تسلیحاتی، کتابی را با عنوان سلاحت را زمین بگذار نوشت و در پی انتشار آن به شخصیتی طرفدار صلح و دوستی شهرت یافت. بدون تردید تحت‌تأثیر او بود که آلفرد، جایزة صلح نوبل را آفرید. چند سال پس از فوت نوبل، در 1905م مجلس نروژ جایزة صلح نوبل را به خانم برتا فون سوتنر اعطا کرد.

     نوبل با تخصیص نُه میلیون دلار، در وصیت‌نامة خود خاطرنشان کرده بود که هر سال با سود حاصل از این مبلغ، به کسانی که در یک سال قبل بزرگ‌ترین منفعت را عاید بشر کرده‌اند، جایزه اعطا شود. سود یادشده به پنج قسمت مساوی تقسیم می‌شود و به افرادی که در زمینه‌های فیزیک، شیمی، فیزیولوژی و پزشکی، ادبیات و صلح، کشف و اختراع یا اثری برجسته داشته باشند تعلق می‌گیرد. جوایز فیزیک و شیمی را «فرهنگستان علوم سوئد»، جایزة فیزیولوژی یا پزشکی را «انستیتوی کارولینسکای استکهلم»، جایزة ادبیات را «فرهنگستان استکهلم»، و جایزة قهرمانان صلح را انجمنی پنج نفری که منتخب مجلس نروژ است اعطا می‌کنند.

     ارثیة نوبل به بنیادی واگذار شده بود که در آن زمان هنوز رسمیت نیافته بود. ازاین‌رو، زمانی‌که در ژانویه 1897 وصیت‌نامة وی خوانده شد، برخی از بستگان او با مفاد آن مخالفت کردند. افزون‌برآن، برخی از مؤسسه‌هایی که در وصیت‌نامة نوبل وظیفة اعطای جوایز به آنها محول شده بود (با در نظر گرفتن اینکه هیچ‌یک از آنها طرف مشورت قبلی قرار نگرفته بودند) در آغاز نسبت به قبول این وظیفة خطیر مردد بودند. حل این مشکلات سه سال به‌طول انجامید. سرانجام پس از تأسیس «بنیاد نوبل» در 29 ژوئن 1900 به فرمان پادشاه سوئد، اولین مجموعة جوایز در رشته‌های شیمی، فیزیک، ادبیات، پزشکی و صلح را سه مؤسسة سوئدی و یک مؤسسة نروژی در 1901م اعطا کردند. در 1969م، جایزة دیگری نیز در زمینة علم اقتصاد به پنج جایزة قبلی اضافه شد که بانک سوئد، طبق وصیت‌نامة نوبل به برندگان جوایز اهدا می‌کرد.

     نامزد برنده جایزه، باید پیش از اول فوریة هر سال میلادی (برابر 12 بهمن سال شمسی) به هیئت‌های مسئول ابلاغ شود. شخص یا مؤسسه‌ای که فردی را نامزد دریافت این جایزه می‌کند، باید یکی از این اشخاص باشد: نمایندگان مجلس کشورهای جهان، وزرا، استادان دانشگاه‌ها، اعضای هیئت داوری لاهه، اعضای سازمان‌های بین‌المللی صلح یا کسانی که قبلاً به دریافت جایزة نوبل نائل آمده‌اند. هر سال، مؤسسه‌های نوبل،‌ نامه‌هایی را برای صدها دانشمند و اعضای فرهنگستان‌ها و پژوهشگران دانشگاه‌ها در سراسر جهان می‌فرستند تا اگر فردی را برای نامزدی این جوایز در نظر دارند معرفی کنند.

     هر جایزة نوبل، دربرگیرندة یک مدال طلا، دیپلم دربرگیرندة عباراتی تشکرآمیز و مقداری پول است. این مبلغ به درآمد بنیاد بستگی دارد. همچنین از برندة جایزه درخواست می‌شود تا روز قبل یا بعد از مراسم اهدای جوایز در استکهلم سخنرانی کند. این سخنرانی‌ها در سالنامة بنیاد نوبل به نام جایزة نوبل چاپ می‌شود.

     جوایز نوبل را فقط به اشخاص زنده اعطا می‌کنند و تا به حال رسم چنین بوده است که هیچ‌گاه جایزه‌ای را به گروهی بیش از سه نفر ندهند. جایزة صلح ممکن است به مؤسسه‌ای نیز اهدا شود. اگر جایزه‌ای ازسوی برندة آن رد شود، وجه یادشده به صندوق بنیاد واریز می‌شود. مبلغ جایزه از 42 هزار دلار امریکا در 1935م، به 124 هزار دلار امریکا در 1974م و حدود 4/1 میلیون دلار امریکا در 2010م افزایش یافته است. در 2014م به هریک از برندگان مبلغ 2/1 میلیون دلار پرداخت شد.

بررسی فعالیت‌های کشورهای مختلف در اخذ جایزة نوبل

جایزة نوبل به‌علت داشتن اعتبار جهانی، انگیزة بسیار بزرگی برای تلاش هرچه بیشتر پژوهشگران و دانش‌پژوهان کشورهای جهان بوده است.

     آمارهایی که ارائه خواهد شد بیانگر پیشرفت علم، ابداع و نوآوری در برخی کشورهاست. این آمارها نشان‌دهندة بهترین و پیشرفته‌ترین کشورهای الگو در رشته‌های شیمی، فیزیک، ادبیات، پزشکی، صلح و اقتصاد است.

جایزة نوبل شیمی

در یک سدة گذشته، 106 جایزة نوبل شیمی به 172 نفر از 21 کشور جهان اختصاص یافته است. باتوجه‌به جدول 1، امریکا با 66 جایزه، بالاترین رقم جوایز را به‌خود اختصاص داده است و پس از آن آلمان و انگلیس مقام‌های دوم و سوم را کسب کرده‌اند. ده کشور آرژانتین، اتریش، استرالیا، ایتالیا، بلژیک، چکسلواکی، دانمارک، روسیه، فنلاند، مجارستان، و نروژ نیز، در کل دوازده جایزه را به‌خود اختصاص داده‌اند. جایزة نوبل شیمی در سال‌های 1916، 1917، 1919، 1924، 1933، 1940 الی 1942 به شخص یا سازمانی اهدا نشده است.

جایزة نوبل فیزیک

در فاصلة سال‌های 2014-1901، در رشتة فیزیک تعداد 108 جایزه به 164 نفر از هجده کشور جهان اختصاص یافت. باتوجه‌به جدول 2 امریکا با 46 جایزه، مقام اول را کسب کرده و پس از آن آلمان و انگلستان هر کدام با 25 و 24 جایزه در مقام‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. 4 کشور پاکستان، چین و هند و بلژیک نیز در مجموع 6 جایزه را به‌خود اختصاص داده‌اند. جایزه نوبل فیزیک در سال‌های 1916، 1931، 1934 و 1940 الی 1942 به شخص یا سازمانی اهدا نشده است.

جایزة نوبل ادبیات

از بین 107 جایزة اهداشده در زمینة ادبیات به 110 نفر از 39 کشور جهان، فرانسه با سیزده جایزه، مقام اول و آلمان با ده جایزه، مقام دوم را در بین کشورهای برندة جایزة نوبل کسب کرده‌اند. همچنین انگلستان با نُه جایزه در رتبة سوم قرار دارد. 26 کشور افریقای جنوبی، اتریش، استرالیا، اسرائیل، ایرلند، بلژیک، بلغارستان، پرتغال، پرو، ترکیه، ترینیدا و توباگو، چکسلواکی، چین، دانمارک، ژاپن، شیلی، فنلاند، کلمبیا، مجارستان، مصر، مکزیک، نیجریه، هند، یوگسلاوی، کانادا و یونان نیز در مجموع 37 جایزه را دریافت کرده‌اند. این جایزه در سال‌های 1914، 1918، 1935، 1940 الی 1943 به شخص یا سازمانی اهدا نشده است. 

جایزة نوبل پزشکی

از سدة گذشته تاکنون، در رشتة پزشکی 109 جایزة نوبل پزشکی به 205 نفر از 25 کشور جهان اهدا شده است. باتوجه‌به جدول 4، امریکا با 92 جایزه در صدر است. انگلیس با 28 جایزه و آلمان با 15 جایزه به‌ترتیب مقام‌های دوم و سوم را به‌خود اختصاص داده‌اند. همچنین 14 کشور آرژانتین، افریقای جنوبی، ایتالیا، اسپانیا، اسکاتلند، پرتغال، روسیه، ژاپن، کانادا، نروژ، لوکزامبورگ، مجارستان، نیوزلند و هند درکل 21 جایزه دریافت کرده‌اند. جایزة نوبل پزشکی در سال‌های 1915 الی 1918، 1921، 1925 و 1940 الی 1942 به شخص یا سازمانی اهدا نشده است.

جایزة نوبل صلح

در بین سال‌های 2014-1901، تعداد 95 جایزة نوبل صلح به 119 فرد و یا سازمان، از 40 کشور جهان اختصاص یافت. با توجه‌به جدول 5، امریکا با کسب 23 جایزه در 114 سال گذشته گوی سبقت را از 37 کشور برنده ربوده و مقام نخست را از آن خود کرده است. پس از آن انگلیس و فرانسه هر کدام با ده جایزه در مقام دوم قرار دارند.

     با در نظر گرفتن کل جوایز اهدایی که 95 جایزه بوده، فقط پنجاه جایزه به 32 کشور آرژانتین، اتریش، اسکاتلند، ایتالیا، ایران، ایرلند، بنگلادش، تبت، تیمور شرقی، چین، دانمارک، روسیه، ژاپن، غنا، فلسطین، فنلاند، کانادا، کره جنوبی، کستاریکا، کنیا، گواتمالا، لهستان، مصر، مکزیک، میانمار، نروژ، ویتنام شمالی، پاکستان، یمن، لیبریا و هند اختصاص یافته است. جایزه نوبل صلح در سال‌های 1914 الی 1916، 1918، 1923، 1924، 1928، 1932، 1939 الی 1943، 1948، 1955، 1956، 1966، 1967 و 1972 به شخص یا سازمانی اهدا نشده است. این جایزه در 21 سال از سال‌های 1901 الی 1914 به سازمان‌ها اختصاص یافته است.

جایزة نوبل اقتصاد

از 1969م که جایزة نوبل اقتصاد معرفی شد، تا 2014م، تعداد 46 جایزه به 74 نفر از یازده کشور جهان اختصاص یافته است. باتوجه‌به جدول 6 در این رشته نیز همچنان کشور امریکا رتبة اول را کسب کرده و پس از آن، کشور انگلیس با اختلاف به نسبت زیادی در رتبة دوم قرار گرفته است. 8 کشور آلمان، اسرائیل، روسیه، سوئد، فرانسه، کانادا، هلند و هند در مجموع ده جایزه را از آن خود کرده‌اند.

برندگان زن جوایز نوبل

تنها دو سال پس از پی نهادن جایزة نوبل در 1903م نخستین زن توانست به جایزة نوبل دست یابد. وی که «ماری ‌کوری» نام داشت جایزة نوبل فیزیک را به‌خود اختصاص داد. از آن زمان به بعد زنان بیشتری (جدول 7) نیز جوایز رشته‌های گوناگون نوبل را دریافت کرده‌اند.

با نگاهی به نتایج به‌دست آمده از جداول قبلی می‌توان دریافت که کشور امریکا در پنج رشته از شش رشتة جایزة نوبل، بالاترین مقام را به‌دست آورده است. در بیشتر این رشته‌ها، فاصلة زیادی بین دارندة مقام نخست و دیگر مقام‌ها، ازنظر شمار جوایز دیده می‌شود. در رشته ادبیات نیز امریکا تنها با سه مورد اختلاف در سکوی چهارم قرار گرفته است. پس از آن کشورهای انگلیس، آلمان و فرانسه قرار دارند که به‌طور پراکنده جایگاه‌های بعدی را به‌دست آورده‌اند.

کتاب‌شناسی

آقاشیخ محمد، مریم و نوری نشاط، سعید. (1374). زن‍دگ‍ی‍ن‍ام‍ه‌ ب‍رن‍دگ‍ان‌ ج‍ای‍زه‌ ن‍وب‍ل‌ ادب‍ی‍ات‌ ۱۹۰۱ - ۱۹۹۴ ب‍ه‌ض‍م‍ی‍م‍ه‌ کتاب‌ش‍ن‍اس‍ی‌ آث‍ار ت‍رج‍م‍ه‌ش‍ده‌ آن‍ان‌. تهران: کویر.

وبر، رابرت ال. (1362). پیشگامان دانش: فیزیک‌دانان برندة جایزة نوبل، ترجمة حبیب‌الله فقیهی‌نژاد. تهران: کتاب درنا.

http://nobelprize.org/nobel_prizes

http://sunsite.bilkent.edu.tr/oldnbel/alfred/biography.html

http://www.infoplease.com/ipa/a0105784.html

http://www.infoplease.com/ipa/a0105785.html

http://www.infoplease.com/ipa/a0105786.html

http://www.infoplease.com/ipa/a0105787.html

http://www.infoplease.com/ipa/a0781306.html

http://www.nobel.se/nobel/alfred-nobel/biographical/frangsmyr