نویسندة احصاءالعلوم ابونصر محمدبن محمد ابن طرخان ابن اوزلغ، معروف به ابونصر فارابی و ملقب به معلم ثانی (ح 259-339ق) از بزرگترین حکما و فلاسفة جهان اسلام بود. او در وسیمج از ولایت فاراب ترکستان متولد شد و بیشتر عمر خود را در بغداد گذراند و مدتی در دربار سیفالدوله حمدانی شیعی بود و سفرهایی به حلب، شام، مصر و دمشق داشت. او شاگرد یوحنابن حیلان بود و متی ابنیونس از معاصرین و شاید از استادان وی بود. از شاگردان فارابی نیز میتوان به یحیی ابن عدی اشاره کرد. از آثار فارابی میتوان به تفسیر کتاب العبارة ارسطو، فی اغراض فلسفه افلاطون و ارسطوطالیس، آراء اهل المدینه الفاضله، احصاءالعلوم و کتاب التوطئة فی المنطق، کتاب تعلیق ایساغوجی علی فرفوریوس و کتاب شرح مقولات ارسطو اشاره کرد. فارابی در فلسفه و سیاست صاحب آرای بدیعی است. محققان از دیرباز احصاءالعلوم را دایرةالمعارف دانستهاند، اما این اثر ویژگیهای دایرةالمعارف را ندارد، اما چون در آن به تعریف برخی علوم پرداخته شده، میتوان آن را شروعی برای تقسیم علوم دانست. فارابی خود در مقدمة اثر این تقسیمبندی را برای شناخت انسان از این علوم مفید میداند و میآورد: «انسان بهمدد این کتاب میتواند میان انواع علوم به مقایسه بپردازد تا بداند کدام برتر است و کدام سودمندتر... و کدام سستبنیانتر و بیاساستر و کممایهتر.» فارابی این اثر را در پنج فصل تبویب کرده است: فصل اول علم زبان و بخشهای آن؛ فصل دوم علم منطق و بخشهای آن؛ فصل سوم علوم تعلیمی که شامل: حساب و هندسه و علم مناظر و علم نجوم تعلیمی و علم موسیقی و اثقال و علم حیل میشود؛ فصل چهارم به دو بخش علوم طبیعی و بخشهای آن و علم الهی و بخشهای آن تقسیم میشود؛ در فصل پنجم سخن از علوم مدنی و بخشهای آن و علم فقه و علم کلام به میان میآید. فارابی در هریک از این علوم، اطلاعات مختصری بهدست میدهد و آنگاه تقسیمبندی آنها را ذکر میکند.
فارابی، ابونصر محمدبن محمد. احصاءالعلوم، ترجمة حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1364.
