علل پیدایش پیمان‌نامه‌های یونسکو در زمینة آموزش عالی

براساس مطالعاتی که یونسکو طی دهه 1980-1950 انجام داده، مشخص شد که چالش‌های اساسی در ارتباط با تضمین کیفیت، معیارگذاری و ارزشیابی مدارک تحصیلی بین نهادهای آموزش عالی، در کشورهای مختلف وجود دارد که هم فعالیت‌های استادان و دانشجویان را تحت‌الشعاع قرار داده و هم مشکلات پرشمار ساختاری در زمینة ارتقای کیفیت آموزش عالی در کشورهای گوناگون ایجاد کرده است. بنابراین لازم بود در این زمینه ابزارهای بین‌المللی تدوین شود که بتواند راه‌حل‌هایی برای مشکلاتی که در ارتباط با همکاری و مبادلة علمی در بین دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی در کشورهای مختلف وجود داشت، ارائه دهد. گرچه ماهیت این مشکلات در کشورهای توسعه‌نیافته و پیشرفته متفاوت است ولی تا اندازه‌ای، موضوعات مشترکی نیز وجود داشته است که عبارت‌اند از:

- تنوع نظام‌ها و مدارج آموزشی و مشکلات مختلفی که در ارتباط با تعبیر و تفسیر این نظام‌ها در کشورها وجود داشته است؛

- فرار مغزها از کشورهای درحال‌توسعه و مشکلاتی که دانشجویان این کشورها، در ارتباط با ادامه تحصیل در کشورهای دیگر با آن مواجه می‌شدند؛

- ادغام اجتماعی افرادی که پس از دانش‌آموخته شدن در کشورهای دیگر به کشور خود باز می‌گردند؛

- تعدد و تنوع مراکز مربوط به ارزیابی مدارک تحصیلی در کشورهای مختلف؛

- از بین بردن و رفع مشکلاتی که افراد خارج از مرزهای کشور خود، در زمینة اشتغال با آن مواجه می‌شدند» (Guiton, 1983, pp. 82-89, 118).

     این عوامل کشورها را وادار کرد که از یونسکو به‌مثابة نهاد تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد درخواست کنند تا به آنها کمک کند ازطریق ابزارهای بین‌المللی این مشکلات را رفع کنند.

اهداف نظری و عملی یونسکو از تدوین پیمان‌نامه‌های آموزش عالی

اهداف یونسکو در تدوین پیمان‌نامه‌های مربوط به آموزش عالی، از دو جنبه قابل بررسی است: 1. اهداف خاصی که یونسکو از دو دهة گذشته زمینه‌سازی آن را در کشورهای عضو آغاز کرده است تا زمینة کاهش شکاف اطلاعاتی و تضمین کیفیت را مطابق با معیارهای بین‌المللی در کشورها فراهم سازد و ضمن تقویت چهارچوب بین‌المللی آموزش عالی در کشورهای عضو، دانشگاه‌ها و نهادهای پژوهشی را برای رویارویی با چالش‌های سده بیست‌ویکم میلادی آماده کند. این اهداف عبارت‌اند از: ارتقای آموزش کیفی، فراهم ساختن تسهیلات لازم برای مبادلة علمی، کمک به اعزام و انتقال استادان و دانشجویان، کاهش شکاف دیجیتالی در زمینة آموزش عالی در بین کشورهای پیشرفته و توسعه‌نیافته، تقویت کاربرد فنّاوری‌های جدید اطلاعاتی و ارتباطی در آموزش عالی، تقویت همکاری‌های بین دانشگاهی برای پر کردن شکاف علمی در بین کشورهای شمال- جنوب و جنوب- جنوب؛

2. اهداف کلی و عمومی مربوط به طرح‌های توسعة کلان کشورها که عبارت است از: پرورش منابع انسانی به‌مثابة ابزاری برای توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ادغام منطقه‌ای کشورها، همگانی کردن آموزش، تقویت نقش آموزش عالی در فرایند توسعة پایدار، حفظ هویت فرهنگی و اشتغال کامل دانش‌آموختگان.

تعریف پیمان‌نامه‌ها

هنگامی‌که در بین کشورها، تفاوت‌های فرهنگی، نهادی، ساختاری، علمی و پژوهشی در ارتباط با موضوعات مختلف جهانی وجود دارد، دولت‌های عضو یونسکو توافق می‌کنند که از قواعد مشترکی تبعیت کنند تا بتوانند ازطریق ابزار حقوقی در سطح بین‌المللی آنها را صورت‌بندی کنند. این ابزار می‌تواند توصیه‌نامه، بیانیه یا پیمان‌نامه باشد. یونسکو در این تلاش ازطریق معیارگذاری مشارکت می‌کند و در حکم مجمع مرکزی برای هماهنگ‌سازی فعالیت‌های مربوط به موضوعات عقلانی، هنجاری و اخلاقی جهان معاصر، در سطح بین‌المللی خدمت می‌کند، زمینه‌های توافقات جهانی را فراهم می‌سازد، تفاهم متقابل و مبادلات چندرشته‌ای را ترویج می‌کند، نشانگرها را تعریف می‌کند و عقاید و آرای بین‌المللی را در راستای تحقق اهداف مورد توافق جامعة جهانی، بسیج می‌کند.

     در یونسکو، پیمان‌نامه‌ها همراه با توصیه‌نامه‌ها و بیانیه‌ها، از ابزارهای حقوقی به‌شمار می‌آیند که جنبة نظارتی و اجرایی دارند. البته باتوجه‌به اینکه پیمان‌نامه‌ها به‌وسیلة دولت‌های عضو امضا می‌شوند، نسبت به سایر ابزارهای حقوقی ضمانت اجرایی قوی‌تری دارند، چون حالت توافقنامه دارند. اگر بخواهیم در یک جمله پیمان‌نامه‌ها را تعریف کنیم، می‌توانیم بگوییم که «پیمان‌نامه‌ها، توافقنامه‌هایی هستند که در بین اشخاص و ملت‌ها منعقد می‌شوند و هدف از آنها انجام اقدامات هماهنگ و متناسب درخصوص نحوه عمل یا رفتار در شرایط مشخص و حوزه‌های خاص است» (Rey, 1993, p. 271). یونسکو با همکاری کشورها، ازطریق پیمان‌نامه‌ها، اصول و شیوه‌های عمل را مشخص می‌کند، روش‌ها و معیارهای ارزیابی را تعیین می‌کند که قابل استفاده در دستیابی به اهداف توسعة منابع انسانی است. بنا به تقاضای دولت‌های عضو، یونسکو هر دو سال یک‌بار، مفاد ابزارهای حقوقی ازجمله پیمان‌نامه‌ها را در جریان کنفرانس عمومی مورد بازنگری قرار می‌دهد و مطابق با تحولات جهانی، موارد جدیدی را در آنها می‌گنجاند و با رأی دولت‌های عضو تصویب می‌کند (Unesco, 2014, pp. 111-118).

     یونسکو از بدو تشکیل خود تاکنون «29 پیمان‌نامه، 32 توصیه‌نامه و 13 بیانیة بین‌المللی را در زمینه‌های آموزش، علوم، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات تصویب کرده است» (portal.unesco.org).

پیشینة تشکیل پیمان‌نامه‌های یونسکو در آموزش عالی

«یونسکو از سال 1947، از مشکلات پرشماری که کشورهای مختلف در ارتباط با مبادلات علمی (به‌ویژه استادان و دانشجویان) با آن روبه‌رو بودند، اطلاع داشت. براین‌اساس، مطالعات اولیه را در مورد تأیید مدارک تحصیلی و تبادل علمی در بین دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی آغاز کرد. از سال 1948 کتاب Study Abroad را منتشر کرد که نوعی راهنمای بین‌المللی در زمینة فرصت‌های مطالعاتی در آموزش عالی و بورس‌های تحصیلی بود که به‌وسیلة نهادهای آموزش عالی و سازمان‌های بین‌المللی در جهان عرضه می‌شد. این مجموعه اطلاعات، مربوط به آموزش عالی فرامرزی را در اختیار استادان و دانشجویان قرار می‌داد و شامل اطلاعاتی ازقبیل شرایط ثبت‌نام، برنامه‌ها و دوره‌های دانشگاهی، رشته‌های تحصیلی و غیره بود.

     بین سال‌های 1969 و 1981، نُه موضوع را در سلسله مطالعات و معادل‌سازی بین‌المللی مدارک تحصیلی (واژه‌نامة بین‌المللی اصطلاحات مورد استفاده در مورد مدارک دیپلم‌های متوسطه و مدارج آموزش عالی در 45 کشور جهان، روش‌های معادل‌سازی دیپلم‌ها و مدارج دانشگاهی، معادل‌های بین‌المللی در دسترسی به آموزش عالی، مقایسه دیپلم‌ها در حقوق بین‌الملل: مطالعة ساختاری و کارکردی، مقایسة نظام‌های آموزشی و دیپلم‌ها در علوم مهندسی: مطالعه روش‌شناختی و از معادل‌سازی مدارک، تا ارزیابی صلاحیت‌ها، روش‌ها و اقدامات رایج: مسیرهای جدید، مطالعات عالی: معرفی تطبیقی نظام‌های آموزشی و دیپلم‌ها، راهنمای جهانی آموزش عالی: مطالعه پیمایشی تطبیقی در مورد نظام‌ها، مدارج و صلاحیت‌های آموزشی) و دو راهنمای جهانی آموزش عالی را منتشر کرد.

     همگام با این اقدامات، شروع به توسعة فعالیت‌های مربوط به معیارگذاری و هنجارسازی بین‌المللی کرد که طی سال‌های 1970 و 1980، پنج پیمان‌نامه بین‌المللی را در مناطق گوناگون در این زمینه طراحی کرد که به‌وسیلة 115 کشور عضو تصویب شدند و اقدامات لازم را برای انطباق نظام آموزش عالی خود با استانداردهای منطقه‌ای و بین‌المللی انجام دادند. در بیست‌وهفتمین نشست کنفرانس عمومی یونسکو در سال 1993، توصیه‌نامة بین‌المللی یونسکو در مورد تأیید مطالعات و مدارج آموزش عالی مورد تصویب قرار گرفت (Beridze, 1996, p. 117) و در سال 1997 توصیه‌نامة مربوط به وضعیت مدرسان آموزش عالی را تصویب و منتشر کرد. این توصیه‌نامه، منبع اطلاعاتی معتبری برای سیاست‌گذاری کشورها در زمینة مدرسان دانشگاه‌ها فراهم می‌کرد (Unesco, 1997).

     اکنون شش پیمان‌نامه منطقه‌ای (آسیا و اقیانوسیه، دو پیمان‌نامه اروپا، کشورهای عربی، امریکای لاتین و کارائیب، افریقا) و یک پیمان‌نامه بین‌منطقه‌ای کشورهای عربی و اروپایی حاشیه مدیترانه در زمینه شناسایی و تأیید مدارک آموزش عالی با همکاری یونسکو و دولت‌های عضو، برای مناطق گوناگون جهان تدوین و اجرا می‌شود که به شرح چکیده آنها خواهیم پرداخت.

پیمان‌نامه‌های یونسکو در زمینة شناسایی و تأیید مدارک تحصیلی آموزش عالی

پیمان‌نامه آسیا و اقیانوسیه

هدف از تشکیل این پیمان‌نامه که در سال 1983 در بانکوک به امضا رسید، تهیه و تصویب معیار ارزیابی و اصطلاحات مشترک، برای تسهیل استفاده از یک نظام تطبیقی از ارزیابی، امکان دسترسی دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی کشورهای امضاکنندة پیمان‌نامه به دانشجویان، استادان و پژوهشگران کشورهای دیگر، بهبود مداوم برنامه‌های درسی و روش‌های آموزشی مرتبط با ارتقای آموزش عالی، ازجمله هماهنگ کردن شرایط دسترسی به آموزش عالی در کشورهای امضاکننده و انجام اقدامات عملی در سطوح ملی، دوجانبه و چندجانبه براساس توافقات منطقه‌ای و ترتیبات دیگر، در بین دانشگاه‌ها یا نهادهای آموزش عالی دیگر، به‌وسیلة دولت‌ها بود.

     کشورهای منطقه آسیا و اقیانوسیه در سال 2011 در اجلاسی که به‌منظور بازنگری این پیمان‌نامه در توکیو برگزار شد، گرد هم آمدند و مفاد پیمان‌نامه را اصلاح کردند. پیمان‌نامه بازنگری‌شده شامل 10 بخش است: 1. تعریف مفاهیم مرتبط با آموزش عالی؛ 2. نهادهای معتبر تأیید مدارک تحصیلی؛ 3. اصول پایة مرتبط با ارزیابی مدارک؛ 4. تأیید مدارکی که امکان دسترسی به آموزش عالی را فراهم می‌سازد؛ 5. تأیید مطالعات جانبی؛ 6. تأیید مدارک آموزش عالی؛ 7. تأیید مدارک پناهندگان، بی‌خانمان‌ها و اشخاصی که در وضعیت همانند پناهندگان به سر می‌برند؛
8. اطلاعات مربوط به ارزیابی، اعتبارگذاری و به رسمیت شناختن موضوعات؛ 9. اجرای پیمان‌نامه؛ 10. بندهای پایانی. پیش‌بینی شده است کمیته‌ای در منطقه آسیا و اقیانوسیه برای اجرای پیمان‌نامه تشکیل شود. کشورهایی که تاکنون این پیمان‌نامه را امضا کرده‌اند، عبارت‌اند از: ارمنستان، بنگلادش، استرالیا، چین، جمهوری خلق کره، کامبوج، جمهوری دموکراتیک خلق لائو، ترکیه، تیمور، واتیکان (Unesco, 2011).

پیمان‌نامة اروپا (پاریس)

زمینه‌های تدوین این پیمان‌نامه، در کنفرانسی فراهم شد که کشورهای اروپایی در هلسینکی برگزار کردند. در سند نهایی که این کنفرانس در مورد امنیت و همکاری در منطقه اروپا در آگوست 1975 منتشر کرد، تمایل خود را برای بهبود دسترسی به آموزش عالی براساس شرایط پذیرش متقابل دانشجویان، آموزشگران و پژوهشگران کشورهای شرکت‌کننده به‌ویژه با دستیابی به شناخت متقابل مدارک و دیپلم‌های علمی، از راه توافقات دولت‌ها اعلان کردند و بر این نکته تأکید کردند که ضرورت دارد ترتیبات مستقیمی بین دانشگاه‌ها و نهادهای دیگر یادگیری و پژوهش عالی، همچنین ازطریق ارزیابی کامل مشکلات مربوط به تطبیق و معادل‌سازی مدارک و دیپلم‌های علمی ایجاد شود. آنها اهداف مشترکی را تعقیب می‌کردند:

1. ارتقای همکاری فعّال کشورهای منطقة اروپا در زمینة صلح و تفاهم بین‌المللی و توسعة همکاری مؤثر با دولت‌های عضو، برای استفاده بهتر و مناسب‌تر از ظرفیت‌های علمی، آموزشی و فنّاوری؛

2. ایجاد همکاری نزدیک در چهارچوب ساختارهای قانون‌گذاری و نهادی؛ همچنین در چهارچوب ترتیبات بین‌المللی برای: الف) تدوین سیاست‌های عمومی برای پیش‌بینی تمهیدات آموزشی و دستورالعمل‌های اداری برای بهترین استفاده از منابع آموزشی و پژوهشی: الف-1. فراهم ساختن زمینه‌های دسترسی نهادهای آموزش عالی کشورها به دانشجویان و پژوهشگران کشورهای دیگر؛ الف-2. بررسی زمینه‌های امکان تدوین اصطلاحات و معیار ارزیابی مشترک، در ارتباط با مدارج تحصیلی؛ الف-3. تصویب یک رویکرد پویا و نرمش‌پذیر در زمینة پذیرش دانشجو درخصوص ادامة تحصیل در مراحل متفاوت آموزش عالی؛ ب) بهبود مداوم برنامه‌های درسی و روش‌های برنامه‌ریزی آموزش عالی، برمبنای ضرورت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، سیاست‌های کشورها و همچنین اهدافی که در توصیه‌نامه‌های یونسکو و سایر نهادهای تخصصی ملل متحد آورده شده است؛ ج) ترویج همکاری مشترک به‌منظور حل مشکلات مرتبط با انطباق مدارج تحصیلی.

     دولت‌های عضو پیمان‌نامه متعهد شدند که مراحل اجرای مفاد پیمان‌نامه را در کشورهای خود، پیش ببرند. نهادهای آموزش عالی خود را تشویق و وادار سازند که نخستین مطالعات را در ارتباط با انطباق دیپلم‌ها و معیارهای بین‌المللی انجام دهند و زمینه‌های همکاری نزدیک بین دانشگاه‌ها، نهادهای آموزشی، سازمان‌های عمومی و غیرعمومی خود، برای اجرای مفاد پیمان‌نامه به عمل آورند و سازمان‌های دوجانبه و زیرمنطقه‌ای در این خصوص تشکیل دهند.

     این پیمان‌نامه در سال 1979 در پاریس به‌وسیلة کشورهای اروپایی به امضا رسید. کشورهایی که تاکنون پیمان‌نامه فوق را امضا کرده‌اند، عبارت‌اند از: اتریش، بلژیک، بلغارستان، جمهوری سوسیالیستی روسیه، قبرس، چکسلواکی، دانمارک، فنلاند، فرانسه، آلمان، یونان، واتیکان، لهستان، مجارستان، اسرائیل، ایتالیا، لوکزامبورگ، مالتا، هلند، نروژ، پرتغال، رومانی، سان مارینو، اسپانیا، سوئد، سوئیس، ترکیه، اوکراین، شوروی، انگلستان، امریکا، یوگسلاوی» (Unesco, 1979).

پیمان‌نامة کشورهای عربی

این پیمان‌نامه که در مورد تأیید مطالعات، دیپلم‌ها و مدارج آموزش عالی در کشورهای عربی بود، در سال 1978 در پاریس به امضا رسید و «هدف از تدوین آن فراهم ساختن منابع آموزشی معتبر برای منافع کشورها، ازطریق: تهیة معیار ارزیابی و اصطلاحات مشترک به‌منظور هماهنگ کردن نام دیپلم‌ها، مدارج و مراحل تحصیلی، هماهنگ کردن شرایط پذیرش دانشجو در کشورهای گوناگون، رفع مشکلاتی که افراد پس از ادامه تحصیل در کشورهای دیگر، پس از بازگشت به کشور خود، با آن روبه‌رو می‌شدند، بهبود مداوم برنامه‌های درسی آموزش عالی با برنامه‌ریزی و ارزیابی مداوم، استفاده مؤثر و گسترده از منابع انسانی برای مشارکت در فرایند توسعة کشورها و ارتقای همکاری بین منطقه‌ای در مورد موضوعات مربوط به شناسایی و تأیید مدارک تحصیلی بوده است.

     این پیمان‌نامه را کشورهای الجزایر، بحرین، مصر، عراق، عمان، کویت، لیبی، موریتانی، مراکش، اردن، یمن، قطر، عربستان، سومالی، سودان، تونس و امارات امضا کرده‌اند و به آن پیوسته‌اند. برای اجرای مفاد این پیمان‌نامه، یک کمیتة منطقه‌ای، متشکل از نمایندگان کشورها، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی عرب و انجمن دانشگاه‌های عربی و نیز سازمان های ملی تشکیل شدند (United Nations Office of Legal Affairs, 1998).

پیمان‌نامه امریکای لاتین و کارائیب

این پیمان‌نامه در 1974م به‌وسیلة کشورهای امریکای لاتین و کارائیب در مکزیک امضا شد. اهداف اصلی از تدوین این پیمان‌نامه: «الف. استفاده مشترک از منابع معتبر آموزشی در منطقه امریکای لاتین و کارائیب برای بازنگری آموزش در خدمت توسعه ازطریق: هماهنگ کردن شرایط پذیرش دانشجو در نهادهای آموزش عالی، ایجاد معیار و اصطلاحات مشابه برای ارزیابی ساده‌تر و استفاده از نظام انطباق‌پذیرتر در مطالعات و مدارک تحصیلی، ارتقای مبادلة اطلاعات و اسناد و مدارک در زمینه‌های آموزش، علوم و فنّاوری؛ ب. تلاش در سطح منطقه‌ای برای بهبود مداوم برنامه‌های درسی همراه با سازماندهی و برنامه‌ریزی مناسب به‌منظور استفاده از منابع آموزشی مؤثر در منطقه؛ ج. ارتقای همکاری بین منطقه‌ای در زمینة تأیید مطالعات و مدارج تحصیلی بود. برای اجرای مفاد این پیمان‌نامه، سازمان‌های ملی و منطقه‌ای مورد نیاز تشکیل شدند. کشورهای عضو این پیمان‌نامه عبارت‌اند از: آرژانتین، بولیوی، برزیل، شیلی، کلمبیا، کستاریکا، کوبا، اکوادور، السالوادور، گوآتمالا، ‌هائیتی، هندوراس، مکزیک، نیکاراگوئه، پاناما، پاراگوئه، پرو، سورینام، ونزوئلا» (United Nations Office of Legal Affairs, 2000a).

پیمان‌نامه اروپا، لیسبون

زمینه‌های تدوین این پیمان‌نامه در کشورهای اروپایی از سال 1992 آغاز شد. در این سال، تفاهم‌نامه‌ای بین شورای اروپا و یونسکو منعقد شد که یکی از مفاد آن، انجام مطالعه‌ای عملیاتی، با کمک گروه کارشناسی از همة کشورها و نظارت یونسکو در سال 1994 بود. نتیجة این مطالعه منجر به تدوین پیش‌نویس پیمان‌نامه گردید که برای اظهارنظر در اختیار دولت‌ها قرار داده شد. این پیمان‌نامه علاوه‌بر ارتقای توانمندی‌های علمی و تبادل علمی در منطقة اروپا، همة کشورها را گرد هم آورد که متخصصان را در کشورهای همجوار شناسایی کنند و از آن بهره ببرند.

«هدف اصلی از تهیة این پیمان‌نامه، مقابله با مشکلاتی بود که در منطقة اروپا در ارتباط با دانشجویان خارجی ایجاد شده بود و یافتن راه‌حل‌هایی که امکان استفاده از منابع و اعضای هیئت‌علمی نهادهای آموزشی کشورها را بین کشورهای توسعه‌یافته و درحال‌توسعة منطقه فراهم سازد. براین‌اساس، مطابق با مطالعة اولیه‌ای که در شورای اروپا ایجاد شد، در این پیمان‌نامه پیش‌بینی شده بود کمیته‌ای از نمایندگان دولت‌ها تشکیل شود که اقدامات لازم را برای اجرای مفاد پیمان‌نامه در کشورها انجام دهد و شبکه‌ای از مراکز اطلاعاتی ملی در مورد تأیید مدارک تحصیلی در کشورها تشکیل شود. کشورهایی که این شبکه را داشتند، آن را تجهیز و آماده‌سازی کردند و کشورهای دیگری که فاقد این شبکه بودند، موظف شدند که ساختارهای لازم نهادی را ایجاد کنند. به هر ترتیب، نتیجة این مطالعه به شورای اجرایی یونسکو بازتاب داده شد و به‌وسیلة کمیته وزرای شورای اروپا در کنفرانس دیپلماتیک در سال 1997به تصویب رسید. در بین پیمان‌نامه‌های موجود یونسکو، این پیمان‌نامه بیش از بقیه، مورد تأیید کشورها قرار گرفته است. تاکنون 53 کشور جهان این پیمان‌نامه را امضا کرده‌اند که عبارت‌اند از: آلبانی، آندوراس، ارمنستان، آذربایجان، استرالیا، اسلواکی، اسلوانی، اتریش، ایتالیا، ایسلند، ایرلند، اوکراین، آلمان، انگلستان، استونی، امریکا، بلاروس، بلژیک، بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، کانادا، کرووآسی، قبرس، جمهوری چک، دانمارک، فنلاند، فرانسه، گرجستان، واتیکان، مجارستان، قزاقستان، قرقیزستان، لاتویا، لیختن اشتاین، لیتوانی، لوکزامبورگ، مالتا، مولته نگرو، هلند، نروژ، نیوزیلند، لهستان، پرتغال، جمهوری مولدوا، رومانی، روسیه، صربستان، سوئد، سوئیس، یوگسلاوی، ترکیه، واتیکان، سان مارینو، تاجیکستان» (Council of Europe, 1997).

پیمان‌نامه بین منطقه‌ای کشورهای اروپایی و عربی حاشیة مدیترانه

این پیمان‌نامه که پیمان‌نامه مشترکی بین کشورهای عربی و اروپایی حوزة مدیترانه است، در 17 دسامبر 1976 در شهر نیس امضا شد. کشورهای عضو این پیمان‌نامه عبارت‌اند از: قبرس، مصر، فرانسه، ایتالیا، لبنان، لیبی، مالتا، مراکش، تونس، ترکیه، یوگسلاوی. «هدف اصلی از تدوین این پیمان‌نامه تهیة معیار ارزیابی و اصطلاحات مشترک به‌منظور تسهیل ارزیابی مدارک تحصیلی، بهبود مداوم برنامه‌های درسی و روش‌های برنامه‌ریزی و ارتقای آموزش عالی در کشورهای ذی‌ربط و امکان استفادة نهادهای آموزش عالی کشورها از دانشجویان یا پژوهشگران کشورهای دیگر بوده است. براین‌اساس، این کشورها، طرح پیشنهادی اولیه خود را به کنفرانس عمومی یونسکو عرضه کردند که به تصویب رسید و دولت‌های کشورهای عضو پیمان‌نامه، متعهد شدند تلاش لازم را برای تحقق اهداف پیمان‌نامه براساس توافقات دوجانبه یا چندجانبه ازطریق نهادهای ملی، کمیته‌های بین‌الدولی و نهادهای دوجانبه یا زیر منطقه‌ای به عمل آورند. این کشورها که در سطوح گوناگون توسعه‌یافتگی در افریقا، خاورمیانه و اروپای شرقی و غربی قرار داشتند، تلاش کردند که نظام‌های آموزش عالی خود را بازسازی کنند تا بتوانند به اهداف پیمان‌نامه به‌تدریج دست یابند» (United Nations Office of Legal Affairs, 1999).

پیمان‌نامة کشورهای افریقایی

این پیمان‌نامه در سال 1981 در آروشا به تصویب رسید. «هدف از تدوین این پیمان‌نامه، ترویج همکاری منطقه‌ای و انجام تسهیلات لازم برای ایجاد نظام همگون تأیید مدارک تحصیلی، اتخاذ اصطلاحات مشترک درخصوص مفاهیم، برنامه‌ها و مدارج آموزش عالی و استفادة مؤثر از منابع انسانی افریقا برای توسعة پایدار بوده است. این پیمان‌نامه شامل 22 بند است که به‌طور دقیق، جنبه‌های مختلف آموزش عالی برای ارزیابی مدارک تحصیلی و نیز ساختارهای اجرایی آن را در کشورهای منطقه افریقا ترسیم می‌کند. قرار شد دولت‌های عضو این پیمان‌نامه سازمان‌های ملی، ساختارهای دوجانبه یا زیر منطقه‌ای و کمیته‌های منطقه‌ای برای اجرای مفاد پیمان‌نامه تشکیل دهند. کشورهایی که تاکنون این پیمان‌نامه را امضا کرده‌اند، عبارت‌اند از: الجزایر، بنین، بورکینافاسو، بروندی، کامرون، جزایر کیپ‌ورد، چاد، مصر، گینة استوایی، اتیوپی، گابن، غنا، گینه، کنیا، لسوتو، مراکش، نیجر، نیجریه، رواندا، سنگال، سیرالئون، سومالی، سودان، سوازیلند، توگو، تونس، اوگاندا، جمهوری متحد تانزانیا» (United Nations Office of Legal Affairs, 1981).

     یکی از دستاوردهایی که یونسکو در زمینة ظرفیت‌سازی و بین‌المللی کردن آموزش عالی در کشورهای عضو داشته است، تدوین چهارچوب‌های حقوقی به شکل پیمان‌نامه‌ها بوده است که به‌وسیلة کشورهای مختلف تصویب شده و به‌مثابة اصول راهنما در بازشناخت مدارک آموزشی به‌کار می‌روند. این چهارچوب حقوقی، موجب توسعة نهادی نیز شده و تمهیدات حقوقی لازم را به همراه آورده است که منطبق با نیازهای استفاده‌کنندگان، شامل دانشجویان، آموزشگران، متخصصان و پژوهشگران است.

     باتوجه‌به مطالعات انجام‌شده، کشورهایی که تاکنون به پیمان‌نامه‌های آموزش عالی در زمینه تأیید و به رسمیت شناختن مدارک تحصیلی نپیوسته‌اند، براساس علل زیر است: ناآگاهی از مفاد پیمان‌نامه، توسعه‌نیافتگی ساختار آموزش عالی، انزوا و جدایی در مناسبات و روابط بین‌المللی، عدم توجه به حقوق آموزشی، علمی و فرهنگی مردم خود در دستیابی به پیشرفت‌های جدید علمی و فنّاوری، عدم انطباق ساختار آموزش عالی با معیارهای بین‌المللی و عدم پیوند نظام آموزش عالی، با سایر بخش‌های جامعه به‌ویژه بخش اشتغال.

     پرسشی که مطرح می‌شود، این است که چگونه می‌توان از این پیمان‌نامه‌ها برای کیفیت‌بخشی به آموزش عالی بهره‌برداری کرد؟ هنگامی‌که بحث کیفیت مطرح می‌شود، باید به ابعاد آن در سطح بین‌المللی نیز اندیشید. مفهومی از کیفیت که در اینجا مدنظر است، انطباق ساختار آموزش عالی با معیارهای بین‌المللی است. هر نظام دانشگاهی، باید باتوجه‌به نقش و رسالت ویژة خود مطابق با اهداف و اولویت‌های ملی و چهارچوب جغرافیایی منطقه‌ای خود کیفیت نظام دانشگاهی را تعیین کند. اگرچه نیازهای توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و عملکردی که دانش‌آموختگان، می‌توانند در زمینه‌های مختلف اشتغال در بخش‌های صنعت، کشاورزی و خدمات ارائه دهند؛ برای مثال در منطقة آسیا و اقیانوسیه، با افریقا و امریکای لاتین متفاوت است، اما ساختارهای زیربنایی آموزش عالی در این کشورها، ازجمله: برنامة آموزش عالی، دوره‌های آموزشی، برنامه‌ها و محتوای آموزشی در رشته‌های مختلف علمی ویژگی‌های مشترکی دارند. الحاق به این پیمان‌نامه‌ها، موجب می‌شود که کلیه کشورهای عضو موضوعات، برنامه‌ها و مفاهیم آموزش عالی را با دیگر کشورها همگون سازند. برخی می‌پندارند این امر باعث ارتقای نظام آموزش عالی آنها و رسانیدن آن به سطح بین‌المللی می‌شود؛ زیرا آنها باید به‌طور مداوم برنامه‌های درسی و روش‌های برنامه‌ریزی آموزشی خود را بهبود بخشند و نظام آموزش عالی کشور خود را مطابق با نیازهای توسعة فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و رسانیدن آن به سطح بین‌المللی، بازسازی کنند.

     اکنون این ایده در یونسکو وجود دارد که باتوجه‌به این پیمان‌نامه‌های منطقه‌ای، پیمان‌نامه‌ای جهانی در زمینه تأیید و به رسمیت شناختن مدارک تحصیلی آموزش عالی ایجاد شود که البته مشکلاتی در این خصوص وجود دارد. ازیک‌طرف تنوع نظام‌های آموزش عالی و برنامه‌های آموزش عالی کشورها، افزایش رقابت‌پذیری بازارها برای دانش‌آموختگان و بسیاری از عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دیگر، این موضوع را با مشکلات بسیاری مواجه ساخته است.

     در سال 2012 یونسکو مطالعة امکان‌سنجی در بین دولت‌های عضو برای تدوین پیمان‌نامه‌ای جهانی در زمینه تأیید و به رسمیت شناختن مدارک آموزش عالی انجام داد و نتیجه آن را به سی‌وهفتمین کنفرانس عمومی این سازمان که در نوامبر 2013 در پاریس برگزار شد، ارائه کرد (Unesco, 2013b). در برنامه عمل یونسکو در حوزة آموزش عالی برای سه سال آینده، یکی از اقدامات اولویت‌دار در جامعة بین‌المللی، تقویت حمایت فنی دولت‌های عضو برای نظارت بر کاربرد ابزارهای حقوقی در مورد تأیید مدارک تحصیلی و بهبود سازوکارهای تضمین کیفیت در کشورها تعیین شده است؛ همچنین در این سند اشاره شده است که یونسکو باید اقدامات لازم را برای تدوین پیمان‌نامه‌ای جهانی، در زمینة تأیید مدارک تحصیلی در آموزش عالی انجام دهد و تداوم بخشد (Unesco, 2014, p. 29).

     در فوریه 2015، نشستی اطلاعاتی و مشورتی با دولت‌های عضو در مقر یونسکو در مورد پیمان‌نامه جهانی تأیید مدارک تحصیلی آموزش عالی، برگزار شد. هدف از برگزاری این نشست، آگاه‌سازی دولت‌های عضو در مورد گزارش نتایج نخستین نشست کارشناسی (جولای 2014) و نیز پیشرفت‌هایی بود که برای نهایی کردن گزارش عملیاتی مربوط به پیمان‌نامه جهانی در مورد تأیید مدارک تحصیلی آموزش عالی انجام شد. قرار شده است گزارش نهایی در مورد این موضوع به سی‌وهشتمین کنفرانس عمومی یونسکو که در سال 2015 در پاریس برگزار خواهد شد، عرضه شود.

کتاب‌شناسی

Avakov, R.; Buttgereit, M.; Sanyal, B. C.; Teichler, U. (1984). Higher Education and Employment in the USSR and in the Federal Republic of Germany. Paris: Unesco.

Beridze, D. (1996). “From Regional Conventions to a Universal Instrument: Steps Forward and Pitfalls”. Higher Education in Europe, 21(4), 116-125.

Bogomolov , A. I. (1974). Comparabilité des Régimes d'Études et des Diplomes en Sciences de l'Ingenieur: Étude Méthodologique. Paris : Presses de l'Unesco.

Council of Europe. (1997). “No. 165. Convention on the Recognition of Qualifications Concerning Higher Education in the European Region”. In European Treaty Series. Brussels: Author.

de Grandpré, Marcel. (1969). Glossaire International, Termes d'Usage Courant en Matière de Certificats d'Études Secondaires et de Diplômes et Grades de l'Enseignement Supérieur dans Quarante-Cinq Pays. Paris: Unesco.

Dupuy, R. J.; and Tunkin, G. (1972). Comparabilité des Diplômes en Droit International: Étude Structurelle et Fonctionnelle. Paris: Unesco.

Guiton, J. (1983). De l'Équivalence des Diplômes à l'Évaluation des Compétences: Procédures et Pratiques Courantes: Voies Nouvelles. Paris: Unesco.

Halls, W. D. (1971). International Equivalences in Access to Higher Education. Paris: Unesco.

I’Association Internationale des Universités. (1970). Méthodes d’Établissement des Équivalences Entre les Diplômes et les Grades Universitaires. Paris: Unesco.

Rey, Alain. (1993). Le Robert Micro Poche: Dictionnaire d'Apprentissage de la Langue Française. Paris: Robert Stuttgart.

Sanyal, B. C. (1987). Higher Education and Employment: an International Comparative Analysis. London: The Falmer Press.

Unesco. (1973) Les Études Supérieures: Présentation Comparative des Régimes d'Enseignement et des Diplômes. Paris: Author.

Unesco. (1979). Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees concerning Higher Education in the States belonging to the Europe Region. Paris: Author.

Unesco. (1982). World Guide to Higher Education: a Comparative Survey of Systems, Degrees and Qualifications. Paris: Author.

Unesco. (1983). The Regional Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees in Higher Education in Asia and the Pacific. Paris: Author.

Unesco. (1996). “Academic Recognition of Diplomas, National Quality and International Norms”. Higher Education in Europe, XXI(4), 9-125.

Unesco. (1997). Adoption of a Recommendation Concerning the Status of Higher Education Teaching Personnel. Paris: Author.

Unesco. (2007a). Monitoring of the Implementation of UNESCO's Standard-Setting Instruments (34C/ INF.8). Paris: Author.

Unesco. (2007b). Report by the Director-General on New Strategic Orientations for the UNITWIN/UNESCO Chairs Programme (176 EX/10). Paris: Author.

Unesco. (2007c). Report of the Committee on Conventions and Recommendations (179 EX/ 154). Paris: Author.

Unesco. (2007d). Specific Multi-stage Procedure for the Monitoring of the Implementation of Unesco Conventions and Recommendations for Which no Specific Institutional Mechanism is Provided. Paris: Author.

Unesco. (2008a). Approved Programme and Budget for 2008-2009. Paris: Author.

Unesco. (2008b). Medium Term Strategy for 2008-2013. Paris: Author.

Unesco. (2008c). Report of the Committee on Conventions and Recommendations (180 EX/63). Paris: Author.

Unesco. (2009). Guidelines and Procedures for the UNITWIN/UNESCO Chairs Programme. Paris: Author.

Unesco. (2011). Asia-Pacific Regional Convention on the Recognition of Qualifications in Higher Education (Tokyo, 26 November 2011). Paris: Author.

Unesco. (2013a). Monitoring of the Implementation of Unesco's Standard-Setting Instruments: Comprehensive Report by the Director-General on Unesco's Standard-Setting Instruments. Paris: Author.

Unesco. (2013b). Preliminary Study on the Technical and Legal Aspects Relating to the Desirability of a Global Standard-Setting Instrument on the Recognition of Higher Education Qualifications. Paris: Author.

Unesco. (2014a). Basic Texts. Paris: Author.

Unesco. (2014b). Committee on Conventions and Recommendations. Paris: Author.

Unesco. (2014c). Medium-Term Strategy for 2014-2021. Paris: Author.

Unesco. (2014d). 37 C/5: Approved Programme and Budget, 2014-2017. Paris: Author.

United Nations Office of Legal Affairs. (1981). Regional Convention on the Recognition of Studies, Certificates, Diplomas, Degrees and other Academic Qualifications in Higher Education in the African States. Retrieved from: http://www.unesco.org/education/pdf/HIGH_4_E.PDF.

United Nations Office of Legal Affairs. (1998). “No. 20367. Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees in Higher Education in the Arab States. Concluded at Paris on 22 December 1978”. in Treaty Series 1589: Treaties and International Agreements Registered or Filed and Recorded with the Secretariat of the United Nations (p.537). New York: Author.

United Nations Office of Legal Affairs. (1999). “No. 16889. Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees in Higher Education in the Arab and European States Bordering on the Mediterranean. Signed at Nice on 17 December 1976”. in Treaty Series 1696: Treaties and International Agreements Registered or Filed and Recorded with the Secretariat of the United Nations (p.424). New York: Author.

United Nations Office of Legal Affairs. (2000a). “No. 14287. Regional Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees in Higher Education in Latin America and the Caribbean. Concluded at Mexico City on 19 July 1974”. in Treaty Series 1770: Treaties and International Agreements Registered or Filed and Recorded with the Secretariat of the United Nations (p.488). New York: Author.

United Nations Office of Legal Affairs. (2000b). “No. 20966. Convention on the Recognition of Studies, Diplomas and Degrees Concerning Higher Education in the States Belonging to the Europe Region. Concluded at Paris on 21 December 1979”. in Treaty Series 1788: Treaties and International Agreements Registered or Filed and Recorded with the Secretariat of the United Nations (p.401). New York: Author.

Uvalic-Trumbic, S., and Bergan, S. (1996). “The Lisbon Convention on the Recognition of Qualifications concerning Higher Education in the European Region: an Example of Successful Co-operation Between the Council of Europe and Unesco”. Higher Education in Europe, XXI(4), 9-25.

https://en.unesco.org/themes/higher-education/recognition-qualifications

https://en.unesco.org/themes/higher-education/recognition-qualifications/conventions-recommendations

http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=12024&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html