تاریخچه
دیرینه پارکهای علم و فنّاوری به دهة 1950 برمیگردد. نخستین پارکی که ازسوی همگان با نام پارک علمی شناخته شده، پارک پژوهشی استنفورد واقع در کالیفرنیای امریکاست که اندیشة ایجاد آن در سال 1951 مطرح شد. پارک استنفورد زاییدة اندیشة فردریک ترمن است که پدربزرگ درة سیلیکون نام گرفته است. درة سیلیکون یک نوار هشتاد مایلی است که قلب فنّاوری امریکا را تشکیل میدهد. این پارک نخستین منطقه دانشی و صنعتی بود که برای جذب شرکتها و ارائه امکانات پژوهش و توسعه، در کنار یک دانشگاه طرحریزی شده است. این پارک توانسته است ارتباط مؤثری میان دانشگاه و صنعت برقرار کند و امکان زایش شرکتها را فراهم آورد.
موفقیتهای پارک استنفورد، توجه دیگر کشورهای صنعتی را به خود جلب کرد. پارک مثلث پژوهشی در کارولینای شمالی امریکا در سال 1959، شهر علمی تسوکوبا در ژاپن در سال 1960 و پارک علمی کمبریج در سال 1970 در انگلستان از قدیمترین مکانهای علمی و فنّاورانه در سراسر جهان هستند.
پارک علمی سوفیا، نخستین پارک علم و فنّاوری در اروپاست که بهوسیلة پیر لافیته در کشور فرانسه ایجاد شده است. از سال 1960 به بعد کشورهای دانمارک، استرالیا، فرانسه، بلژیک، ژاپن، کره، سوئد، تایوان، انگلیس و آلمان، به پیروی از این حرکت پرداختهاند.
با شروع دهه 1980 رقابتهای جهانی، شدت بیشتری گرفتند. درنتیجه این روند، صنایع مبتنیبر فنّاوری سطح بالا و پارکهای علمی به نهادهایی راهبردی در سطح جهان تبدیل شدند. ازاینرو، از اواسط دهة 1980، جهان شاهد رشد سریع پارکهای علمی بوده است. در ادامة این روند، در دهه 1990، بسیاری از سیاستگذاران هنگام رویارویی با کاهش درآمدها و افزایش بیکاری برای دمیدن جانی تازه به کالبد اقتصاد ملی به توسعة مبتنیبر فنّاوری گرایش یافتند. ازجمله برنامههای آنان، برای پیشبرد این راهبرد بهخصوص در حوزه فنّاوریهای پیشرفته، ایجاد پارکهای علم و فنّاوری بود.
در آسیا نیز حرکت ایجاد پارکهای علم و فنّاوری به اوایل دهه 70 برمیگردد. پیشرفت فنّاوری اطلاعات و ارتباطات و تمایل به افزایش رقابتپذیری از مهمترین پیشرانهای توسعة پارکها در کشورهای آسیایی بوده است. همچنین، مالزی با ایجاد ابرکریدور چندرسانهای برای فراهم آوردن زیرساختهای لازم، برای توسعة صنایع پیشرفته، پایبندی خود را در این زمینه نشان داده است. در آسیای شمالی، روسیه، پارک سولکوو را با الگوبرداری ویژه از دره سیلیکون ایجاد کرده است.
منطقة خاورمیانه نیز از روند گسترش پارکهای علم و فنّاوری به دور نبوده است. درحالحاضر، پارکهای معتبر بسیاری در شمال افریقا مانند مراکش، مصر و تونس و کشورهای جنوبغربی آسیا مانند عربستان سعودی، کویت، اردن و لبنان وجود دارد.
روند توسعه پارکهای علم و فنّاوری، به کشور ما نیز سرایت کرده است. بر پایه مصوبه شورای عالی گسترش آموزش عالی، با تغییر ساختار مراکز وابسته به سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، در استانهای اصفهان، آذربایجان شرقی، سمنان، خراسان، فارس، گیلان، مرکزی و یزد، نخستین شهرک علمی- پژوهشی اصفهان و همچنین پارکهای علم و فنّاوری استانهای آذربایجان شرقی، سمنان، خراسان، فارس، گیلان، مرکزی و یزد، در سال 1382 گشایش یافتند.
تعاریف
در ادبیات مرتبط با پارکهای علم و فنّاوری، از واژهها و اصطلاحات زیادی استفاده شده است. این واژهها در بسیاری موارد، بهجای یکدیگر بهکار رفتهاند. رایجترین اصطلاح در این زمینه «پارک علمی» است. نام بیشتر پارکهای علمی از دو قسمت یا کلیدواژه تشکیل شده است که بیانگر ویژگیهای آنها هستند. کلیدواژة نخست به فضای فیزیکی اشاره دارد و با واژههایی ازقبیل مرکز، پارک، شهرک و غیره مشخص میشود. کلیدواژة دوم به فعالیت اشاره دارد و با واژههایی همچون پژوهشی، علمی، فنّاوری و غیره مشخص میشود؛ با این توصیف میتوان نتیجه گرفت که تعریف استانداردی برای پارکهای علمی وجود ندارد و بین واژههای موجود در ادبیات موضوع، همپوشانی زیادی وجود دارد. متداولترین تعاریف شامل موارد زیر است:
انجمن پارکهای علمی بریتانیا پارک علمی را بهمثابة خوشهای از کسبوکارهای دانشبنیان در کنار مراکز فنّاوری مانند دانشگاهها و نهادهای پژوهشی، تعریف میکند.
در تعریفی که یونسکو ارائه کرده است، پارک علمی مجموعهای اقتصادی و فنّاورانه است که در توسعه و پرورش کاربردهای فنّاوری برتر در صنایع، با اتصال به مراکز دانشگاهی، نقش دارد. ازاینرو یک پارک علمی، بستری برای توسعه مجموعه ارتباطات بین مراکز صنعتی و مراکز دانشی است.
سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعهای نیز از پارک علم و فنّاوری، بسان نهادی نوآور نام میبرد که ارتباط بسیار نزدیکی با مراکز پژوهشی دارد و به شرکتهای فنّاوریمحور یاری میرساند. سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعهای انتقال فنّاوری از مراکز دانشی به مراکز صنعتی را یکی از وظایف اصلی این مراکز میداند.
یکی از جامعترین تعاریف را انجمن بینالمللی پارکهای علمی و مناطق نوآوری داده است. براساس تعریف این انجمن پارک علمی (و فنّاوری) سازمانی است که بهوسیله متخصصان حرفهای اداره میشود و هدف اصلی آن، افزایش ثروت در جامعه از راه تشویق و ارتقای فرهنگ نوآوری و افزایش توان رقابت در میان شرکتها و مؤسساتی است که متکی بر علم و دانش در محیط پارک، فعالیت میکنند. برای دستیابی به این هدف، پارک علمی با ایجاد انگیزش و مدیریت جریان دانش و فنّاوری، در میان دانشگاهها، مراکز پژوهش و توسعه، شرکتهای خصوصی و بازار، ایجاد و رشد شرکتهای متکی بر نوآوری را با کمک مراکز رشد و فرایندهای زایشی، آسان میکند. پارکهای علمی همچنین خدمات با ارزش افزوده بالا و فضاهای کاری و تأسیسات مناسب و کیفی به مؤسسات مستقر در پارک ارائه میکند.
درحالحاضر تعریف انجمن یادشده از پارکهای علم و فنّاوری، بهطور گسترده مورد پذیرش واقع شده و مورد استفاده قرار میگیرد. این تعریف همة انواع گوناگون پارکها مانند پارکهای پژوهشی، قطبهای فنّاوری و شهرکهای علمی را دربر میگیرد. اگرچه ممکن است هریک از موارد بالا دارای تفاوتهایی باشند، اما این تفاوتها، به اندازهای نیستند که نیازی به ارائه تعاریف گوناگون باشد، بلکه هریک از این موارد زیرمجموعههایی از یک مفهوم هستند.
اهداف
پارکهای علم و فنّاوری، دستیابی به اقتصاد دانشبنیان، دستیابی به نوآوری، فنّاوری و کارآفرینی پایدار و دستیابی به کسبوکار توسعهیافته در بستر شبکه پویای نوآوری و فنّاوری را بهطور ویژه، جزء اهداف اصلی خود قرار دادهاند. با دستیابی به این اهداف، برقراری رفاه اجتماعی و توسعهیافتگی ملی ممکن میشود. در کنار اهداف اصلی یادشده، سایر اهداف پارکها را میتوان به شرح زیر چکیده کرد:
- حمایت از ایجاد و توسعه مؤسسات دانشبنیان و کمک به تکمیل زنجیرة تبدیل ایده به محصول برای توسعة فنّاوری و اقتصادی منطقه؛
- دستیابی به زیرساختهای مطلوب برای جذب قویترین شرکتهای فنّاوری ملی و مطرح بینالمللی؛
- بهرهمندی واحدهای فنّاور از دانش و فنّاوری روز دنیا؛
- کمک به ارتباط مؤثر اجزای زنجیره ایده- محصول؛
- آفرینش و توسعة فنّاوریهای نوین، مبتنیبر مزیتهای منطقهای؛
- حمایت از مؤسسهها و شرکتهای پژوهشی و کمک به رشد و موفقیت آنها؛
- تجاریسازی نتایج پژوهشها؛
- یکپارچه کردن سرمایههای فکری و اقتصادی موجود در منطقهای که پارک در آن واقع شده؛
- جذب شرکتهای خارجی فعال در زمینههای گوناگون علمی و فنّاوری در منطقهای که پارک در آن واقع شده؛
- استفاده از تواناییهای فنی دانشگاههای منطقه؛
- تشویق نوآوری و ایجاد محیط اقتصادی و فنی مطلوب؛
- تشویق به ایجاد و تأمین مالی شرکتهای جدید؛
- ایجاد اقتصاد مبتنیبر دانش و نوآوری.
مأموریتها
مأموریت پارکهای علم و فنّاوری، بسان حلقه گمشده اصلی در زنجیرة توسعة اقتصادی مبتنیبر دانایی، ایفای نقشی محوری در فرایند ایجاد و نشر دانش، نوآوری و توسعه و تجاریسازی فنّاوری- بهعنوان یکی از اجزای نظام ملی نوآوری و توسعه فنّاوری- است.
ازسویدیگر با دستهبندی راهبردهای مدیریت و توسعه فنّاوری به 1. توسعه درونزا که ازطریق سرمایهگذاری کلان ملی، در فعالیتهای پژوهشی مراکز پژوهشی و آموزشی، اتکای هرچه بیشتر، به تواناییهای علمی و فنی داخلی به فنّاوری مورد نظر دسترسی پیدا میکند؛ 2. انتقال فنّاوری از کشورهای دارای فنّاوری که بیشتر، کشورهای درحالتوسعه برای اجرای سیاستهای توسعه صنعتی خود بهکار میبرند؛ و 3. سیاست مشترک «آمیختهای از سیاستهای 1 و 2، پارکهای علم و فنّاوری، توان بالقوة پیادهسازی راهبردهای یادشده را در سازوکارهای خود ایجاد میکند. بهطورکلی مهمترین مأموریتهای پارکها را میتوان چنین چکیده ساخت:
مأموریت پارکها در توسعة نوآوری
یکی از راهبردهای اساسی برای توسعه فنّاوری، بهرهگیری از پارکهای علم و فنّاوری است. پارکهای فنّاوری بهدلیل نقش واسطهای که دارند، نمونهای از سازمانهای واسطهای بزرگ- مقیاس هستند که با جذب حمایتهای چندجانبه در نظام ملی نوآوری، برای رفع مسائل و چالشهای عناصر دیگر، با بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود فعالیت میکنند. پارکها با جذب منابع انسانی، مالی و زیرساختی، توسعة دانش و انتقال نوآوری و فنّاوری، جذب شرکتها و سازمانهای دانشبنیان داخلی و خارجی، ایجاد فرصتهای سرمایهگذاری برای متقاضیان و عرضهکنندگان نوآوری و فنّاوری و فراهم آوردن زمینههای شکلگیری و رشد شرکتهای دانشبنیان موجبات توسعه نوآوری را فراهم میکنند. در واقع، پارکها در فرایند ایجاد و تبدیل ایده به محصول، بهطور واسطهای نقشآفرینی میکنند. علت اطلاق واژه سازمان واسطهای بزرگ- مقیاس در مورد پارکهای علم و فنّاوری، وسعت محدودة زیر پوشش و تنوع کارکردهای آنهاست؛ بهگونهایکه همة عناصر نظام ملی نوآوری را ذینفع خود قرار میدهند و تأثیر زیادی در اتصال، انسجام و پویایی این نظام دارند.
مأموریتهای پارکها در تجاریسازی دستاوردهای پژوهش و توسعه
دو عامل کشش بازار و فشار دانش، به همراه یکدیگر به تغییر و تحولات فنّاوری کمک میکنند. همهنگام هریک از این دو عامل، به توسعه و ارتقای یکدیگر نیز یاری میرسانند. بنابراین میتوانند حلقه مثبتی را در تغییر و تحولات فنّاوری پدید آورند.
بنابراین، پارکهای علم و فنّاوری بهگونهای طراحی و احداث میشوند که بتوانند هر دو عامل یادشده را تقویت و بهگونهای همافزا کنند.
درواقع پارکها تواناییهای پژوهشی و اطلاعاتی دانشگاهها، صنایع، مؤسسات عمومی و خصوصی را در مکانی گردهم میآورد. با همکاری استادان، صاحبنظران علمی، متخصصین و پژوهشگران داخلی و خارجی و با بهرهگیری از اطلاعات و تجربیات دیگر کشورها و مراکز پژوهشی و سرانجام با آفرینش فنّاوریهای برتر، شاید بتواند به توسعه صنعتی و پویایی فنّاوری یاری رساند.
مأموریت پارکها در انتقال فنّاوری
یکی از راههای توسعه فنّاوری هر کشوری، انتقال فنّاوریهای برتر به آن کشور است؛ پارکها با استفاده از نیروهای کارآزموده و متخصص و همکاری نزدیک با صـنعت و دانشـگاه، زمینة مناسـبی را بـرای انتقال فنّاوری فراهم میآورند. پارکها با داشتن مراکز پژوهش و توسعه فنّاوری، میتوانند زمینة مناسـبی را بـرای انتخاب و انتقال فنّاوری به داخل کشور و جذب و بومیسازی آن فراهم کنند.
مأموریت پارکها در جذب سرمایههای خارجی
تجربه پارکهای چین و هند در جذب سرمایههای خارجی و فراهم آوردن محیطی مناسب، میتوانـد بیانگر چنین نقشی باشد؛ برای مثال پارک ژونگ گوان چون، در چین، افزونبر استفادههایی که از عواملی مانند نیـروی انسـانی متخصـص، زیرساختهای قوی فیزیکی و سازمانی، بازار گسترده داخلی و مدیریت قوی و نزدیکی به دانشگاهها و غیـره میبرد، از سیاستهای تشویقی و محرکهای مالی و قانونگذاری نیز در جذب سرمایهگذار خارجی بهره میبرد. حتـی یکـی از این محرکها، تشویق واسطههایی است که در جذب سرمایهگذاری خارجی به پارک فعالاند.
مأموریت پارکها در توسعۀ منابع انسانی
توسعۀ منابع انسانی، یکی از زیرساختهای نظام ملی نوآوری بهشمار میآید. بر پایه برخی نظرهای کارشناسان و متخصصین جهانی، پارکهای علمی و فنّاوری، باتوجهبه خصوصیاتی کـه دارنـد، مـیتواننـد برای کارآفرینی و اشتغالزایی نقش مهمی ایفا کنند.
توسعۀ منابع انسانی در پارکهای علمی و فنّاوری، متأثر از چند عامل دربرگیرنده زیرساختهای موجـود در پـارک، زمینة فعالیتی شرکتهای عضو و موفقیت در جذب شرکتهای غیربومی و خارجی است. چنانچه این عوامل بـا دقـت برگزیده شوند، پارکها میتوانند در توسعۀ منابع انسانی مؤثر باشند؛ همچنین هریک از این عوامل ارتباط نزدیکی با سایر اهداف پارکها دارند که با برنامهریزی درست، میتوانند به توسعه منابع انسانی نیز کمک کنند.
کارکردها و خدمات محوری
پارکهای علم و فنّاوری میتوانند خدمات گوناگونی به نهادها و افراد حاضر در پارک ارائه کنند. این خدمات طیف گستردهای دارند و بسته به نوع دریافتکنندة آن، میتوانند سطوح متفاوتی نیز داشته باشند. کارکردها و خدمات محوری پارکهای علم و فنّاوری را میتوان به هفت دسته تقسیم کرد: 1. شبکهسازی و بههمرسانی؛ 2. پشتیبانی از کسبوکار؛ 3. انتقال فنّاوری؛ 4. توسعه منطقهای؛ 5. ترویج جوّ پرورش نوآوری و فنّاوری؛ 6. خدمات رفاهی؛ و 7. مشوقها. هریک از موارد یادشده خدمات بسیاری را دربر میگیرند.
پارکها در ایجاد ارتباط مؤثر بین عناصر اصلی دانشی و صنعتی وابسته به خود، نقش اساسی ایفا میکنند. کارکرد شبکهسازی با هدایت نرم عناصر، میتواند به تقویت و ایجاد همکاری مطمئن، تکامل ارتباطات و تبادل اطلاعات بهصورت افقی و به دور از سلسلهمراتب بینجامد. نمونة بارز آن را میتوان در اَبَر پارک/ منطقه دره سیلیکون دید.
پارکها در کارکرد شبکهسازی حضور قوی از خود نشان میدهند و خدمات محوری عرضه میکنند. مزایای همکاری شبکهای در پارکها دارای رابطه مستقیم با توسعه نوآوری، فنّاوری، کارآفرینی و بهطورکلی تسهیل و تسریع در انجام مأموریت و دستیابی به اهداف آنها دارد.
شبکه داخلی پارکها دربرگیرندة دانشگاهها، صنایع و شرکتهای سرمایهگذاری است که میتواند به همکنشیهای آنها بینجامد. اتصال عناصر داخلی پارکها در چهارچوب شبکه، در همافزایی فعالیتها اثرگذار است. سیاستگذاری در پارکها، باید بهگونهای باشد که با هدایت نرم و با کاربست چهارچوبها و قوانین پیشران همکاری، به انسجام همکنشیها بیفزاید. همکاری در چهارچوب شبکه بین بازیگران پارکها، میتواند بستر مناسبی برای بروز نوآوری باز و یادگیری جمعی ایجاد کند.
افزونبر شبکههای داخلی، برای گسترش همکاریهای عناصر در خارج از پارک شبکههای خارجی نیز میتوانند پدیدار شوند. این شبکهها به دو گونه میتوانند شکل بگیرند: در نوع نخست، عناصر داخلی به دنبال تفاهم، اتصال و همکنشی با عناصری مؤثر، در خارج از پارک هستند تا فعالیتهای خود را گسترش دهند. البته ممکن است سرچشمة این همکنشی، از خارج به داخل نیز باشد؛ نوع دوم، عناصر شبکه خود پارکها هستند که در همکنشی و همکاری با دیگر پارکها، محیطهای نوآوری را گسترش میدهند.
شبکهها به فراخور شرایط، سازماندهی متفاوتی دارند، اما همواره با بههمرسانی اعضا، فرصتهای همکاری ویژهای میتواند شکل بگیرد. این کارکرد سازماندهی، بههمرسانی و فرصتسازی امکان اتصال عناصر مشابه و مکمل (عرضه و تقاضا)، ارتباط شرکتهای نوپا و بنگاههای کوچک و متوسط با سرمایهگذاران، ترکیب و تولید دانش را برای بازیگران فراهم میآورد. کارکرد تأثیرگذار دیگر، توانمندسازی و پرورش عناصر است؛ به بیان دیگر، این کارکرد ناظر بر «یادگیری» عناصر است. بهطورکلی، یادگیری در قالب شبکهها به روشهای مستقیم و غیرمستقیم انجام میشود. روش مستقیم، برنامههای آموزشی و توانمندسازی را دربر میگیرد که در قالب همایشها، دورههای یادگیری و نظایر آن عرضه میشود، اما در روش غیرمستقیم، همکنشیها و ارتباطات شبکه است که بهطور ضمنی، موجب یادگیری جمعی میشود.
برخی از پارکهای علم و فنّاوری، به انتقال نوآوری و فنّاوری از دیگر نقاط جهان به داخل پارک میپردازند. این امر، میتواند به تسریع در دسترسی به نوآوری و فنّاوریهای جدید و نیز فرصتسازی برای بهرهبرداری از آنها بینجامد.
از دیگر خدماتی که با قوت و ضعف در برخی پارکها ارائه میشود، پشتیبانی از کسبوکار دانشبنیان است این کارکرد خدماتی مانند خدمات اداری، مشاوره، پشتیبانی سرمایهای، توسعة ارتباطات دانشی با مراکز دانشگاهی و پژوهشی، ارائه زیرساختهای اساسی مانند فضای فیزیکی و فضای آزمایشگاهی را دربر میگیرد؛ بهعبارتدیگر، این کارکرد میتواند همه آنچه را که ساکنان پارک نیاز دارند تا محیطی دلخواه برای فعالیت و همکنشیها با عوامل داخلی و خارجی همکاری داشته باشند، را در همة مراحل، فرایند تجاریسازی نوآوری و فنّاوری، پشتیبان و توانمندساز مراکز دانشی و صنعتی دربر بگیرد. پارک علم و فنّاوری بدون چنین ویژگیهایی را نمیتوان پارک انگاشت.
همة عناصری که در پارکها ساکناند، به دنبال پیشرفت هستند؛ در این راستا، پارکهای علم و فنّاوری، همواره به دنبال گسترش فعالیت شرکتها به مناطق پیرامونی و حتی در سطح جهانی هستند. این انگیزه میتواند به برخی همکاریهای فرامنطقهای منجر شود و بازارهای جدید را به همراه داشته باشد، برای نمونه پارک علمی دائدوک در سال 2011 با شهرهای نوآوری دائگو و گوانگجو، که در پیرامون این شهر قرار داشتند، به هم آمیختند و مجموعه شهر نوآوری تازهای را ایجاد کردند.
خدمات رفاهی برای اسکان (امکانات اقامت دائم و موقت) و یا ارائة فضاها و برنامههای تفریحی و سرگرمی (سینما، شهربازی، رستوران و غیره) برای ایجاد محیط شاداب، بسیار پراهمیت هستند. این نوع خدمات در پارکهای علم و فنّاوری در داخل شهرها گاه بهگونهای دلخواهتر ارائه شده است که از نمونههای آن، میتوان به شهر علمی تسوکوبا در ژاپن اشاره کرد.
کمکهای مستقیم مانند معافیتهای مالیاتی و عوارض و غیره نیز میتوانند نقشی انگیزشی در پارکها داشته باشند.
پارکهای علم و فنّاوری میتوانند در پردازش، تولید و ترکیب دانش و فنّاوری، توسعة سرمایهگذاری و تأمین مالی، توانمندسازی و پرورش عناصر و توسعة مدیریت نقشآفرینی داشته باشند. این مراکز، همچنین میتوانند ارزیابی دانش و فنّاوری، شبکهسازی، سازماندهی و بههمرسانی، مدیریت شبکه، هدایت نرم عناصر، دیدهبانی و توسعة بازار و فروش را به دوش بگیرند.
عوامل موفقیت
باتوجهبه اهمیتی که پارکهای علم و فنّاوری در توسعه فنّاوری و رشد شرکتهای دانشبنیان دارند، درک بهتر عوامل موفقیت آنها ضرورت دارد. پارکها مانند سایر نهادهای نظام نوآوری باید دارای ویژگیهایی باشند که بدون آنها نمیتوان انتظار عملکرد مؤثری از آنها داشت. این ویژگیها عوامل اصلی و پایهای عملکرد موفق پارکها هستند که در پنج ویژگی میتوان آنها را طبقهبندی کرد.
1. عوامل مکانی: این دسته از عوامل میتوانند در جذب شرکتهای دانشبنیان و کارکنان دانشی به پارک، بسیار تأثیرگذار باشند. آنها نشان میدهند که اگرچه یک نما و چشمانداز از پارک کافی نیست ولی برای جذب شرکتهای دانشبنیان و کارکنان، دانشی مهم پنداشته میشوند.
دسترسی به امکانات حملونقل مناسب، دسترسی به مراکز و تأسیسات شهری و دسترسی به شبکههای ارتباطی با کیفیت بالا و فرودگاه مناسب و نزدیکی به، دستکم، یک دانشگاه، از مهمترین عوامل مکانی موفقیت پارکها بهشمار میآید.
2. عوامل مدیریتی: یکی دیگر از عوامل کامیابی پارکها را میتوان در مدیریت حرفهای، توانمند، متعهد و تماموقت آنها برشمرد. گروه مدیریتی توانمند توان جذب و جلب حمایت سازمانهای گوناگون را دارد و با کمک دیگر بازیگران میتواند در برنامهریزی و اداره پارک اثربخش باشد. ارائه تسهیلات و حمایتهایی که مبتنیبر برنامهریزی صحیح باشد میتواند اثربخشی حمایتها را افزایش داده و به جذابیت بیشتر پارک بینجامد. مدیریت مشارکتی پارک میتواند در کامیابی آن اثرگذار باشد.
مشارکت اعضا در مدیریت میتواند با برنامهریزی بلندمدت و راهبردی، هم چگونگی پذیرش مؤسسات را بهصورت مناسب سازماندهی کنند و هم با بازاریابی صحیح و هدفگذاری جمعی در عملکرد بهینه پارک اثرگذار باشد.
مسئله مهم دیگری که گروه مدیریتی پارک را حائز اهمیت میسازد، موضوع ذینفعان است. پارکهای علم و فنّاوری بازیگران گوناگونی را دربر میگیرد که در شرایط متفاوت، متولیان و مسئولین آنها متفاوت خواهند بود. ازجمله این بازیگران، میتوان به دانشگاهها، حکومتهای محلی، حکومت مرکزی، شرکتهای مستقر در پارکها و همچنین مؤسسات علمی و پژوهشی دیگر اشاره کرد. گوناگونی این بازیگران چشمداشتهای ناهمگرایی را از عملکرد پارکها به همراه خواهد داشت. بنابراین مدیریت پارکها، میتواند در برقراری توازنی پویا میان این چشمداشتهای ناهمگرا نقشی بسزا داشته باشد. چشمداشتهایی که میتواند برای برخی از بازیگران اصلی پارکها برشمرد، عبارتاند از:
- دانشگاهها: استفاده از فرصتهای جدید کسبوکار و تبادل دانشجو و استادان در این ارتباط، ثبت امتیازات مربوط به اختراعات و نوآوریهای جدید؛
- حکومتهای محلی: بازسازی و نوسازی صنایع منطقه، بهبود وضعیت توسعه اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی مناطق کمتر توسعهیافته، ارزشافزایی و توسعة فرهنگ نوآوری و شایستگیهای شغلی منطقهای؛
- حکومت مرکزی: اجرای سیاستهای نوآوری دولت، انتقال فنّاوری در شرکتها و ایجاد توازن توسعهای در کشور؛
- شرکتهای تجاری مستقر در پارک: انتقال فنّاوری و استفاده از فنّاوریهای نوین تولیدشده در صنایع، انتقال بخشهای پژوهش و توسعه شرکتها به پارک و بالا بردن سطح نوآوری و سودآوری آنها.
در اینجا میتوان به وظیفة دشوار و مهم دیگر مدیریت اشاره کرد؛ یعنی توانایی شناسایی همه بازیگران پارکها و کوششی بهمنظور برآورده ساختن چشمداشتهای دستیابی به انتظارات واقعی آنها برای گنجاندن در بیانیه مأموریت و راهبردهای پارکهای علم و فنّاوری. مدیریت افزونبر این تواناییها باید دارای توان برقراری ارتباطات مؤثر میان صنعت و دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی نیز باشد. برقراری ارتباطات نزدیک با دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی میتواند زمینه را برای دستیابی پارکها به دانش و توانمندیهای نوآورانه فراهم کند که مبتنیبر پژوهش و توسعه است. ازدیگرسو، برقراری این همکنشیها، باعث دستیابی به نیروهای انسانی دانشی و باتجربه میشود که در صنعت و دانشگاهها حضور دارند و به بهبود و توسعه نوآوری کمک میکنند.
در مجموع، عوامل مدیریتی مؤثر در موفقیت پارکها را به شرح زیر میتوان خلاصه کرد:
- شکلگیری مدیریتی مشارکتی، متخصص، متعهد و مسلط به مباحث پارکها؛
- داشتن دید آیندهنگر، سیاسی، تجاری و علمی حرفهای ازسوی مدیران پارکها؛
- برقراری همکنشی و همکاری بین واحدهای مستقر در پارک با دانشگاهها و مراکز پژوهشی منطقه؛
- داشتن راهبرد، اهداف و برنامههای مشخص؛
- ضوابط شفاف و رسمی درخصوص پذیرش، فعالیت و ارزیابی شرکتهای مستقر در پارک؛
- شتاب بخشیدن به توسعه شرکتهای دانشبنیان؛
- تلاش برای جذب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی؛
- حمایت از روند تجاریسازی فنّاوریها؛
- ایجاد فضای همافزای کاری.
3. عوامل حمایتی و خدماتی: مهمترین این عوامل به این شرح هستند: دسترسی به زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری، ارائه خدمات مالی، فنی و تخصصی، عرضة خدمات عمومی و پشتیبانی، عرضة خدمات انتقال فنّاوری و فروش دانش فنی، دادن آموزشهای حرفهای، دادن تسهیلات مالی، حمایت از سرمایهگذاریها، فضای انکوباتوری ارزانقیمت، شبکة تبادل اطلاعات بین شرکتهای مستقر در پارک، وجود شرکتهای بزرگ در منطقه، کمک مشاوران و مدیران کسبوکارهای موفق به شرکتهای نوپا و عرضه تخصصهای بازاریابی و مهارتهای مدیریتی، به شرکتهای مستقر.
4. عوامل انسانی: منابع انسانی کارآزموده و متخصص، مرتبط با فعالیتهای پارک و میزان انگیزه، تواناییها و ظرفیتها، پویایی و روحیه کارآفرینی کارکنان پارک از اصلیترین عوامل انسانی هستند.
5. عوامل خارجی: عوامل خارجی طیف گستردهای از عوامل را دربر میگیرد که برخی از مهمترین آنها را میتوان چنین برشمرد: فرهنگ نوآوری و کارآفرینی، فرهنگ خطرپذیری، در دسترس بودن سرمایههای مخاطرهآمیز، پذیرش مالکیت فکری در جامعه، امنیت سرمایهگذاری، حمایت از سرمایهگذاری خارجی، ارتباط بینالمللی، دسترسی به بازارهای سرمایه و کالا، حمایت سیاستگذاران و تصمیمگیرندگان محلی و ملی از پارکها، سرمایهگذاریهای اولیه دولت، فعالان اقتصادی قوی، پویا و استوار مانند مؤسسات مالی، نهادهای سیاسی و دانشگاهی محلی، فعالیتهای پژوهش و توسعه و فنّاوری بالا در منطقه، دانشگاههای مهم و بزرگ در منطقه، سازمانها و مراکز پژوهشی مهم در منطقه، ابعاد اقتصادی منطقه، توسعة زیرساختهای مرتبط با فنّاوری در منطقه، نیروی کار ماهر و متخصص مرتبط با فعالیتهای پارک در منطقه و مشاوران محلی.
پارکهای علم و فنّاوری در ایران
ایده پارکهای علم و فنّاوری در ایران نیز از دو دهه پیش گسترش یافت و مورد استقبال برخی از بازیگران آن قرار گرفت.
رویهمرفته، 36 پارک علم و فنّاوری دارای مجوز، در ایران مشغول فعالیتاند. نخستین پارک فنّاوری ایران در سال 1372 با عنوان «شهرک علمی و پژوهشی اصفهان» شروع به فعالیت کرد که تنها پارک در دهة هفتاد شمسی است. بیشترین شمار پارکهای علم و فنّاوری ایران، در دهة هشتاد شمسی گشایش یافتند که 23 پارک را دربر میگیرد. دهه نود شمسی یعنی از سال 1390 تاکنون نیز 12 پارک مشغول بهکار شدهاند.
اهداف و وظایف پارکهای علم و فنّاوری ایران
براساس مصوبه وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری اهداف و وظایف پارکهای علم و فنّاوری ایران با عنوان «آییننامة تأسیس و اساسنامة پارکهای علم و فنّاوری» به شرح زیر است:
اهداف
- کمک به افزایش ثروت در جامعه ازطریق توسعة اقتصاد دانشمحور؛
- تجاریسازی نتایج پژوهشها و تحقق ارتباط بخشهای پژوهشی و تولیدی و خدماتی جامعه؛
- افزایش قدرت رقابت و رشد شرکتهای متکی بر دانش؛
- کمک به جلب دانش فنی و سرمایههای بینالمللی و داخلی؛
- افزایش حضور و مشارکت تخصصی شرکتهای فنّاوری داخلی در سطح بینالمللی؛
- حمایت از ایجاد و توسعة شرکتهای کوچک و متوسط فنّاوری و حمایت از مؤسسهها و شرکتهای پژوهشی و مهندسی نوآور، با هدف توسعة فنّاوری و کارآفرینی.
وظایف
- کمک به ارتقای دانش فنی واحدهای فنّاوری بهمنظور رقابت در عرصه جهانی؛
- سازماندهی برای ارائه خدمات مؤثر و مورد نیاز به واحدهای فنّاوری بهمنظور کمک به رشد آنها؛
- سازماندهی تواناییها و امکانات موجود در منطقه برای ایجاد پیوند بین امکانات و منابع دانشگاهها و مراکز علمی و فنّاوری و صنعتی منطقه و تواناییهای واحدهای فنّاوری؛
- کمک در جهتدهی مراکز علمی مرتبط با پارک بهسوی پژوهش در رشتههای مورد نیاز واحدهای فنّاوری؛
- ایجاد فضای مناسب فعالیت علمی و مهندسی برای جذب دانشمندان و متخصصان داخل و خارج از کشور؛
- ایجاد بستر مناسب برای فعالیت واحدهای پژوهش و توسعه دولتی و غیردولتی در پارک؛
- ایجاد بستر مناسب حضور و همکاری واحدهای فنّاوری خارجی در پارک برای توسعه فنّاوری شرکتهای بومی؛
- ایجاد بستر مناسب برای فعالیت مشترک واحدهای فنّاوری داخلی و خارجی؛
- تشویق پژوهش با هدف توسعة محصولات و فرایندها؛
- تشویق پژوهش با هدف دستیابی به فنّاوری؛
- کمک به ایجاد شرکتها و بنگاههای اقتصادی جدید ازطریق مراکز رشد واحدهای فنّاوری.
مراکز رشد علم و فنّاوری
تعریف
مراکز رشد علم و فنّاوری، ابزار ایجاد شرایط کنترلشده برای توسعه شرکتهای دانشبنیان نوپا و حمایت از افراد با ایدههای نوآورانه هستند. تعریف رایج و مورد قبول مراکز رشد، ازطرف انجمن بینالمللی مراکز رشد به این شرح ارائه شده است.
«مرکز رشد، توسعه شرکتهای کارآفرین را تسهیل میکند و به آنها در برزیستی و رشد، بهویژه در زمان راهاندازی که از آسیبپذیری بیشتری برخوردار هستند، کمک میکند. مرکز رشد برای شرکتهای مستقر خدمات و منابع پشتیبانی کسبوکار متناسب با نیاز شرکتهای تازهکار فراهم میکند. مهمترین اهداف مرکز رشد، ایجاد اشتغال، ترویج فضای کارآفرینی، حفظ کسبوکارها، ایجاد و یا تسریع رشد صنایع محلی و تنوع بخشی به اقتصاد محلی است.
خدمات و کارکردهای اساسی
برای حمایت و پشتیبانی از شرکتهای نوپا، مراکز رشد میبایست کارکردهای زیر را داشته باشند:
- یاری رساندن در هدایت مطالعات امکانسنجی، بازاریابی و فنّاوری و آمادهسازی برنامة پژوهش و توسعه؛
- کمک در بهکارگیری سرمایه و آمادهسازی برای بازاریابی و تجاریسازی ایدههای نو، تجاریسازی پژوهش و توسعه فعالیتهای نوآورانه؛
- ارتباط با سایر مراکز علمی و پژوهشی و نیز صنایع و سازمانهای اجرایی مختلف؛
- فراهمسازی امکانات فیزیکی مناسب، برای انجام طرحهای نوآورانه و فنّاورانه شامل امکانات خدماتی، اداری و فنی و تخصصی؛
- ارائه راهنماییهای مدیریتی، بازاریابی و ایجاد یک فضای حرفهای؛
- فراهم کردن زمینههای انتقال فنّاوری ازجمله ثبت اختراع و تجاریسازی دستاوردها؛
- پرورش، جذب و نگهداری پژوهشگران برجستة شرکتهای دانشبنیان که کیفیت کاری بالایی دارند؛
- تلاش برای جهت جذب سرمایههای دولتی و خصوصی.
مراکز رشد علم و فنّاوری در ایران
درحالحاضر، بیش از 180 مرکز رشد علم و فنّاوری در ایران مشغول فعالیتاند که کلیه استانهای کشور را پوشش میدهند و زمینههای گوناگونی از فعالیت از فنّاوری ارتباطات و اطلاعات تا گردشگری، شیلات و محصولات کشاورزی را دربر میگیرند. اهداف و وظایف مراکز رشد علم و فنّاوری ایران براساس مصوبه وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری، با عنوان «آییننامه تأسیس و اساسنامه مراکز رشد واحدهای فنّاوری» به شرح زیر است:
اهداف
- بسترسازی برای تجاری کردن دستاوردهای پژوهشی؛
- ایجاد زمینة کارآفرینی و حمایت از نوآوری و خلاقیت نیروهای پژوهشگر جوان؛
- کمک به رونق اقتصاد محلی مبتنیبر فنّاوری؛
- ایجاد فضای لازم برای گسترش و رشد واحدهای کوچک و متوسط دانشمدار و فنّاور فعال در زمینههای فنّاوری؛
- بسترسازی برای ایجاد فرصتهای شغلی مناسب جهت جذب کارآفرینان و دانشآموختگان دانشگاهی در زمینة فنّاوری؛
- تولید و توسعة محصولات و فرایندهای فنّاوری قابل عرضه به بازار.
وظایف
- حمایت مالی از واحدهای مستقر در مرکز رشد؛
- تلاش برای فراهم آوردن حمایتهای قانونی برای تسریع رشد واحدهای مستقر در مرکز رشد؛
- ارائه خدمات و مشاورههای مورد نیاز واحدها در راستای تبدیل ایدههای نو به محصولات قابل تجاری شدن و تجاریسازی آنها؛
- نظارت بر روند رشد واحدها و تحلیل مستمر دستاوردها با هدف افزایش کارایی مرکز رشد؛
- نظارت بر فعالیتهای واحدهای فنّاوری در تحقق ایدهمحوری آنها؛
- ایجاد بخش رشد مقدماتی در صورت نیاز.
کتابشناسی
پیشوایی، میرسامان و غفاریمقدم، علیرضا. (1392). پارکهای علم و فنّاوری، مفاهیم، راهبردها، مدلها و نمونهها. تهران: تولید دانش.
حاجیزاده، پیمان؛ طباطباییان، سیدحبیباله و نقیزاده، رضا. (1389). «زنجیره نوآوری در پارکهای علم و فنّاوری». در مجموعه مقالات: چهارمین کنفرانس ملی مدیریت تکنولوژی. مقالات منتشر شده در چهارمین کنفرانس ملی مدیریت، همایشهای بینالمللی رازی. تهران: انجمن مدیریت تکنولوژی ایران.
خاکباز، حسن و دانش، اعظم. (1393).گزارش آماری از وضعیت پارکهای علم و فنّاری و کشورهای مختلف. اصفهان: شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان.
رمضانی، فاطمه؛ آقاجانی، حسنعلی و صفایی قادیکلایی، عبدالحمید. (1392). «ارزیابی عملکرد پارکهای علم و فنّاوری در بعد پیامدهای حضور پارک در منطقه». رشد فنّاوری، 37(10)، 44-52.
سلامی، سیدرضا؛ به گزین، سیداحمد و شفیعی، مهرداد. (1390). «شناسایی و ارزیابی عوامل حیاتی موفقیت پارکهای علم و فنّاوری در ایران از دیدگاه خبرگان». رشد فنّاوری، 29(8)، 63-72.
شادان، سعید؛ پورسراجیان، داریوش و زارع، رامین. (1392). «تحلیل و طراحی ساختار مناسب پارکهای علم و فنّاوری ایران». رشد فنّاوری، 37(10)، 22-33.
شمس، مسعود؛ گلرد، پروانه و بندریان، رضا. (1393). «راهکارهای پارکهای علم و فنّاوری جهت حمایت از شرکتهای دانشبنیان نوپا». دانشنامه کاربردی تجاریسازی فنّاوری، پارک علم و فنّاوری. تهران: دانشگاه تهران.
کشمیری، مهدی. (1393). «مراکز رشد و پارکهای علم و فنّاوری در ایران از ابتدا تا امروز و مروری بر تجربه شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان». مقاله ارائه شده در نخستین کنفرانس فارغالتحصیلان شریف، همایشهای جابربن حیان، تهران.
Carlsson, B. (2006). “Internationalization of Innovation Systems: A Survey of the Literature”. Research Policy, 35(1), 56-67.
Joint Venture Silicon Valley Network and Silicon Valley Community Foundation. (2012). Index of Silicon Valley. Retrieved from: https://jointventure.org/images/stories/pdf/ index2012.pdf.
Squicciarini, M. (2009). “Science Parks: Seedbeds of Innovation? A Duration Analysis of Firms' Patenting Activity”. Small Business Economics, 32(2), 169-190.
