دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

اعزام دانشجو به خارج

نویسندگان
میترا اسماعیلی
فرهاد همتی
چکیده
مهاجرت برای دانش‌اندوزی از‌‌جمله پدیده‌هایی است که ریشة تاریخی کهن دارد. حتی در زمان‌های بسیار دور نیز همواره کسانی بوده‌اند که به هر علتی نظیر نبودن امکانات در محل زندگی، یا پایین بودن سطح اطلاعات صاحبان فن و مدرسان موجود، برای فرا‌گرفتن حرفه‌و‌فن و علوم عملی یا نظری از جایی به ‌جای دیگر می‌رفته‌اند. پس از رواج کاغذ و متداول شدن آموزش رسمی، رفتن از روستایی به روستای دیگر، از روستا به شهر، از شهری به شهر دیگر و از کشوری به کشور دیگر، برای دانش و مهارت‌اندوزی، یکی از گونه‌های مهاجرت بوده است که می‌توان آن را «مهاجرت علمی» نامید. هنوز هم نمونه‌های این نوع مهاجرت هم در زمینة علوم مذهبی و هم علوم غیرمذهبی از ویژگی‌های بیشتر جوامع و ازجمله نظام تربیتی ایران، از دورة ابتدایی تا آخرین مراحل تحصیلات عالی، به‌شمار می‌آید.
با گذشت زمان و پیشرفت جوامع، نقش آموزش در سطوح بالا، در توسعة جوامع روشن‌تر شد و لزوم ارتقای سطح علمی- تخصصی و فراهم کردن زمینه‌های لازم برای توسعة پژوهش‌ها، نوآوری و انتقال و جذب فنّاوری، مورد توجه خاص قرار گرفت (کمیتة برنامه‌ریزی آموزش عالی، 1368).
مسئلة مهاجرت برای کسب علم و فن، تا قبل از 1226ق، تنها به ذوق و سلیقة اشخاص بستگی داشت؛ بنابراین، از بستر نظارت دولت خارج بود. درصورتی‌که از آن پس، قضیه ابعاد دیگری یافت و این دو نظام، به‌صورت موازی در کنار هم رواج پیدا کردند (اسماعیلی، 1376، ص 9).

مراحل تاریخی اعزام دانشجو به خارج
اعزام دانشجو به خارج از آغاز تاکنون، چهار مرحلة زیر را پشت سر گذاشته است (همان: 9):
1. از زمان عباس میرزا، از 1190 تا سال‌های 1300ش؛
2. دورة بیست‌ساله از 1320-1300ش؛
3. از 1357-1320ش؛
4. از انقلاب اسلامی تاکنون.

· از زمان عباس میرزا: سال‌های 1300-1190ش
آغاز این اقدام را باید به شاه عباس دوم، نسبت داد. او نخستین کسی بود که به‌دلیل علاقة شدید به نقاشی اروپایی، کسانی را برای فراگیری این هنر به رم فرستاد (حاضری، 1372، ص 26). پس از آن، تا زمان فتحعلی‌شاه، ظاهراً به‌علت نبود ثبات سیاسی، این جریان تعقیب نشد. نخستین کسانی که برای آموزش علوم و فنون به‌معنای خاص آن به اروپا فرستاده شدند، در زمان عباس میرزا ولیعهد و به پیشنهاد قائم مقام فراهانی، در رشته‌های طب و نقاشی بوده است. در حقیقت، این دو رشته، پاسخ‌گوی نیازهای دربار و در جهت دستیابی به امکانات برتر اختصاصی در طب و ارضای نیازهای کاذب بود (حاضری، 1372، ص 37).
دومین اقدام عباس میرزا در این زمینه، پنج سال بعد یعنی در 1192 شمسی صورت گرفت که طی آن پنج نفر به‌همراه کلنل دارسی، به انگستان اعزام شدند؛ همچنین در 1198 شمسی نیز حاجی عباس شیرازی را که نقاش بود، برای فرا گرفتن گل‌سازی از کاغذ و پارچه به پاریس فرستادند (حاضری، 1372، ص 41).
پس از اقدامات عباس میرزا بیش از بیست سال (1220-1200) به‌علت اینکه اعزام محصلان به خارج، تهدیدی برای فرهنگ، مذهب و سیاست کشور به‌شمار می‌رفته است، در امر اعزام وقفه به وجود می‌آید (عزیزی و عزیزی، 1390، ص 121)، و از زمان محمدشاه نیز چرخشی در انتخاب محل تحصیل روی می‌دهد، و جریان عمدة اعزام، متوجه پاریس می‌شود. در 1224 شمسی به‌موجب دستخط محمدشاه، پنج نفر به پاریس اعزام شدند.
به‌ظاهر، هم‌زمان با همین ایام است که کسانی از روشنفکران نیز به خرج خود فرزندانشان را به اروپا فرستادند و در 1234ش نیز سه نفر برای تحصیلات طب و در 1237 شمسی 42 نفر (پنج نفر برای دوره‌های طب) به فرانسه رفتند و در پاریس مشغول به تحصیل شدند (عزیزی و عزیزی، 1390، ص 121).
باوجوداین، زمان کوتاهی بعد از انقلاب مشروطه (1290-1284) مجلس قانونی را تصویب کرد که به‌موجب آن سی دانشجو، باید با کمک‌هزینة دانشجویی به خارج از کشور اعزام شوند. از نخستین گروه سی نفره که در طول حکومت احمدشاه قاجار (1304-1288) به اروپا فرستاده شدند: پانزده نفر در علوم پیشرفته، هشت نفر در فنّاوری نظامی، دو نفر در کشاورزی، دو نفر در مهندسی، دو نفر در صنعت و هنر و یک نفر در رشتة شیمی تربیت شدند. متأسفانه این دانشجویان به‌علت وقوع جنگ جهانی اول، نتوانستند تحصیلات خود را کامل کنند و بیشتر آنها به ایران بازگشتند. (عزیزی و عزیزی، 1390، ص 121).
جدول 1، نشان‌دهندة تعداد دانشجویانی است که از 1290-1190 در طول سلسلة قاجار، با حمایت مالی دولت به خارج از کشور اعزام شدند (عزیزی و عزیزی، 1390، ص 122.(
جدول 1.





کشور


سال


تعداد دانشجویان اعزام‌شده


تعداد دانشجویان پزشکی




انگلستان


1190


2


1




انگلستان


1194


4


1




فرانسه


1224


5


1




فرانسه


1238


42


5




فرانسه


1290


30


-




جمع





83


8






اعزام به خارج برای تحصیلات تکمیلی
پس از ایجاد مدرسة دارالفنون در 1230ش، اعزام دانشجویان به خارج از کشور، وارد مرحلة جدیدی ‌شد. از آن پس، اعزام‌شدگان مانند گذشته، دوره‌های اولیة تحصیل را نیز نمی‌بایست در خارج بگذرانند، بلکه برای اولین‌بار، باید کسانی اعزام می‌شدند که دورة متوسطه را در ایران طی کرده بودند و سپس برای تحصیلات خود، در سطح عالی، به خارج می‌رفتند. ازنظر تعداد نیز تغییر عمده‌ای صورت گرفت؛ به‌طوری‌که در 1237ش، از اولین دانش‌آموختگان دارالفنون، 42 نفر به فرانسه و سی نفر به تفلیس اعزام شدند که دورة آموزشی آنها یک سال بوده است.
یکی از نتایج پیروزی مشروطه در باب معارف جدید، آغاز مجدد اعزام محصل به خارج بود که پس از مشروطیت، در اردیبهشت 1290ش، برای اولین‌بار، قانون آن، به تصویب مجلس شورای ملی رسید و براساس آن، وزارت معارف موظف شد در آن سال سی نفر محصل را برای تحصیل به اروپا اعزام کند. در این قانون، ضوابط و شرایطی برای این امر معین شد و نکتة قابل‌توجه اینکه وزارت معارف شش نفر از شاگردان را بدون امتحان جزو این سی نفر قرار داد؛ زیرا که پدر یا کسان آنها، خدمات شایانی به تأسیس حکومت ملی و مشروطه کرده و جان خویش را در این راه از دست داده بودند (حاضری، 1364، ص 46).
از بررسی اعزام دانشجو در این دوره نتایج زیر حاصل می‌شود:
- اختصاص بودجة دولتی (مستقیم و غیر‌مستقیم) نقش مهمی در تأمین هزینة تحصیل خارج از کشور داشته است.
- اختصاص بودجه برای تحصیل به‌وسیلة وزارت فرهنگ با اهداف آموزشی (تأمین آموزشگر و استاد) همراه بوده است.
- نقش و اهمیت رشته‌های تحصیلی اعزام‌شوندگان برای آشنایی با تمدن غرب بوده نه فرهنگ غرب.
- قبل از مشروطیت، پایگاه اجتماعی و اقتصادی افرادی که به خارج اعزام می‌شوند حائز اهمیت بود، لیکن بعد از آن اهمیت خاص نداشته است. اما پس از پیروزی مشروطیت، سطح تحصیلات قبلی اعزام‌شوندگان اهمیت داشته است.
- محل تحصیل اعزام‌شوندگان، نشان از حسن ارتباط سیاسی با آن کشور بود.

· دورة رضا خان و تحول در امر اعزام (1300-1320ش)
با روی کار آمدن رضا خان، تحول عظیمی در این کار حاصل شد؛ به‌طوری‌که در 1301ش، که هنوز رضا خان به‌طور رسمی به حکومت نرسیده بود، شصت نفر را برای فراگیری فنون نظامی به فرانسه فرستاد. در 1307ش، قانون اعزام محصل به خارج وضع و مقرر شد که تا شش سال هر سال دست‌کم صد نفر از میان دانش‌آموختگان دبیرستان‌ها برای فراگیری فنون مختلف از‌طریق مسابقه و به هزینة دولت به اروپا روانه شوند. با تصویب این قانون، ظرف شش سال، 640 نفر به اروپا فرستاده شدند (حاضری، 1364، ص 48).
افزون‌بر وزارت فرهنگ، وزارتخانه‌های جنگ، دادگستری و شرکت نفت ایران و انگلیس نیز برای رفع نیازمندی‌های خود، عده‌ای را به خارج اعزام کردند. همچنین دولت برای افرادی که می‌خواستند فرزندان خود را با هزینة شخصی برای ادامه تحصیل به خارج بفرستند، تسهیلاتی فراهم می‌کرد.
در مجموع از 1310-1307ش که تقریباً نیمی از این مهلت است، در جمع 391 نفر ازطرف وزارت معارف و حدود صد نفر ازطرف سایر مؤسسه‌های دولتی، به خارج فرستاده شدند و در 1310 جمع دانشجویان غیر‌دولتی که به هزینة شخصی در خارج تحصیل می‌کردند 1165 نفر بوده است؛ این در حالی بود که کل دانش‌آموختگان متوسطه در ایران، در 1307 به 150 نفر هم نمی‌رسید (اسماعیلی، 1376، ص 14).

· روند سی‌سالة اعزام (از 1357-1320ش)
از 1313ش، که جریان اعزام براساس قانون 1307ش به پایان رسید، برحسب پیشنهاد وزارت فرهنگ، شاگردان اول و دوم دانشکده‌های دانشگاه تهران و سایر مدارس عالی، برای اعزام به خارج در نظر گرفته ‌شدند و این روند تا پیروزی انقلاب اسلامی با تغییری در جزئیات امر، ادامه یافت. افزون‌بر این موارد، کسانی که مایل بودند به هزینة شخصی در خارج از کشور تحصیل کنند، براساس اصلاحیة قانونی مربوط به 1339ش، و با رعایت شرایط، به خارج از کشور عزیمت کردند. این سیاست موجب شد تحصیلات خارج از کشور، به‌طور عمده ازسوی کسانی تعقیب شود که امکانات مالی خانواده آنان این اجازه را بدهد؛ برای نمونه در 1338ش بیش از شانزده هزار نفر در خارج از کشور تحصیل می‌کرده‌اند که 350 نفر از آنها با هزینه دولت، 426 نفر با کمک‌هزینه و نزدیک 15000 نفر با هزینة شخصی و استفاده از تسهیلات دولتی تحصیل می‌کرده‌اند.
روند رو به افزایش این جریان، همچنان ادامه داشت تا اینکه در سال‌های آخر رژیم پهلوی، تعداد این قبیل دانشجویان از مرز یکصد هزار تن گذشت.
ازسوی‌دیگر سیاست دولت امریکا، موجب تسریع در مدرن‌سازی ارتش ایران برای ایجاد کمربند امنیتی در مرزهای شوروی و تصدی مسئولیت ژاندارم منطقه، بیشترین تعداد مستشار نظامی خارجی به‌ویژه امریکایی در داخل و بیشترین اعزام به خارج به امریکا را نسبت به سایر دوره‌های تاریخ نظامی کشور داشته است (مشفقی‌فر).
در 1327 اولین گروه نظامیان به قصد فراگیری آموزش‌های ویژه، به خارج از کشور اعزام شدند، و از 1334 تعداد زیادی از افسران ارتش، برای مقابله با عملیات چریکی تعلیم دیدند. تا 1352 حدود 11000 افسر و کارمند نظامی در امریکا آموزش دیدند.
- امریکا عمده‌ترین مرکز جلب دانشجوی نظامی در این دوره است (مشقی‌فر، 1392).
- انتخاب محل تحصیل برای اعزام دانشجو نشان‌دهندة حسن رابطه با آن کشور است (حاضری، 1372، ص 105)
- کشور انگلیس و امریکا، بیشترین دانشجوی ایرانی را در این دوره در خود جای داده بودند (حاضری، 1372، صص 132-145).
- مسئله مهم در اعزام دانشجو به خارج در رژیم شاهنشاهی بازنگشتن اعزام‌شوندگان بود (حاضری، 1372، ص 167).
· از انقلاب اسلامی تاکنون
اولین امتحان اعزام دانشجو به خارج به هزینة شخصی در 1361ش برگزار شد که در آن، گزینش اخلاقی دانشجویان نیز مطرح بود که تا پایان 1363ش، طبق آمارهای موجود، 1131 نفر با تحصیلات دیپلم و 1127 نفر برای دوره‌های بعد از کارشناسی با هزینة شخصی اعزام شد. در مجموع دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل، در خارج از کشور، در 1363 در جمع 65133 نفر بوده است (اسماعیلی، 1376، ص 17).
اولین قانون اعزام دانشجو به خارج از کشور در تاریخ 5/2/1364 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید به‌موجب این قانون، دوره تحصیلی اعزام‌شوندگان به دوره‌های بالاتر از کارشناسی منحصر شد.
پس از تصویب، این قانون و آیین‌نامه‌های داخلی وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مرجع اصلی گزینش دانشجو و اعزام به خارج بوده است.
در مرحلة اول، داوطلبان، پس از شرکت در آزمون‌های سراسری، در دوره‌های کارشناسی ارشد و گاهی دکتری، در رشته‌های مورد نیاز، اعزام می‌شدند که در سال‌های اخیر، پس از توسعة دوره‌های کارشناسی ارشد در داخل، فقط در دوره‌های دکتری اعزام صورت گرفت.
جدول 2 نشان می‌دهد که بیشترین دانشجو برای رشته‌های فنی مهندسی و کمترین آنها برای رشته‌های هنر بوده است که این مسئله موجب بروز مشکلات زیادی در رشته‌های هنر در دانشگاه‌ها شد.
در این دوره، اعزام دانشجو به کشورهایی مجاز شناخته می‌شد که در زمرة کشور‌های استعمارگر نباشند ازاین‌رو کشورهای فرانسه، آلمان، انگلیس و امریکا کمتر مورد توجه بودند و دانشجویان، بیشتر به کشورهای استرالیا، کانادا، سوئد، ژاپن و انگلستان اعزام می‌شدند (اسماعیلی، 1376، ص 18).

جدول 2. توزیع دانشجویان اعزام‌شده به خارج از کشور در سال‌های 72 تا 74 برحسب گروه‌‌های مختلف تحصیلی





سال
گروه تحصیلی


72


73


74




فنی مهندسی


223


142


73




علوم پایه


86


58


35




علوم انسانی


82


89


24




کشاورزی


67


53


20




دامپزشکی


13


10


3




معماری


4


6


2




هنر


1


1


2




جمع


475


370


159





(اسماعیلی،1376)

جدول 3 تعداد دانشجویان اعزامی به خارج از کشور را طی سال‌های 69 تا 89 نشان می‌دهد (اسماعیلی و همکاران، 1392، ص 52).

جدول 3.





سال


تعداد


سال


تعداد


سال


تعداد




69


1300


76


210


83


270




70


1199


77


206


84


122




71


917


78


268


85


37




72


483


79


277


86


27




73


375


80


225


87


112




74


159


81


360


88


113




75


164


82


281


89


131






در مجموع، طی سال‌های بعد از انقلاب اسلامی با توسعة تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌های داخل، اعزام دانشجو به خارج از کشور با هزینه‌های دولتی روند نزولی داشته است.
هم‌اکنون، براساس سیاست‌های آموزش عالی، مبتنی‌بر تقویت و توسعة دوره‌های دکتری داخل و حمایت از نخبگان علمی و استعداد‌های درخشان، رویکرد اعزام دانشجو به خارج از کشور، با معرفی نخبگان علمی برای ادامه تحصیل در دوره‌های دکتری در رشته‌های اولویت‌دار تغییر یافته است. همچنین دراین‌راستا، اعزام دانشجویان دوره‌های دکتری داخل به خارج از کشور، برای استفاده از فرصت‌های پژوهشی شش‌ماهه توسعه یافته، و سیاست جذب نخبگان و دانشجویان ممتاز خارج از کشور در اولویت برنامه‌ها قرار گرفته است.

کتاب‌شناسی
اسماعیلی، میترا. (1376). بررسی برخی عوامل مؤثر در موفقیت تحصیلی دانشجویان اعزامی به خارج از کشور در دوره‌های دکتری (1370-1375) (پایان‌نامة منتشر نشده کارشناسی‌ ارشد). دانشگاه شهید بهشتی، تهران.
اسماعیلی، میترا؛ خوشگفتار، حمید و ملاباشی، محمود. (1392). نگرشی بر سه دهه فعالیت‌های آموزش عالی در حوزه دانشجویی1390-1360. تهران: سازمان امور دانشجویان.
حاضری، علی‌محمد. (1364). بررسی روند سیاست اعزام دانشجو به خارج در ایران (پایان‌نامة منتشر نشده دکتری). دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
حاضری، علی‌محمد. (1372). روند اعزام دانشجو در ایران. تهران: سمت.
سرمد، غلامعلی. (1371). «مروری بر اعزام دانشجو به خارج». پژوهش‌های تربیتی، 2(1).
عزیزی، محمدحسین و عزیزی، فرزانه. (1390). «پیشینه اعزام دانشجویان پزشکی به خارج از کشور در عصر قاجار و پهلوی». ره‌آورد گیل، 8(16/17)، 109-124.
کمیتة برنامه‌ریزی آموزش‌ عالی. (1368). اهداف، استراتژ‌ی‌ها، سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی آموزش ‌عالی در برنامة پنج‌ساله (1372-1368).
مشفقی‌فر، ابراهیم. (1392).تاریخچه تعلیمات و تحصیلات نظامی در ایران: دوره پهلوی ایران. بازیابی شده در: http://22bahman.ir/ show.php?page=post&id=10954