پایتخت: تفلیس




نوع حکومت: جمهوری دموکراتیک




زبان رسمی: گرجی




مساحت: 69700 کیلومترمربع




جمعیت: 5019538 (2015م)




تعداد دانشجویان: 149819 (2015م)




تعداد اعضای هیئت‌علمی: 6136 (2015م)




تولید ناخالص ملی: 75/13 میلیارد دلار (2015م)




هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 8/3% (2016م)




هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 7/12% (2016م)






ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی‌، اقتصادی و اجتماعی

«گرجستان» در میانه قفقاز جنوبی (ماورای قفقاز) و مرکز منطقه قفقاز واقع شده است. گرجستان در منطقه اوراسیا قرار دارد که مرز میان اروپا و آسیا است. از شمال با فدراسیون روسیه، از شرق با جمهوری آذربایجان، از جنوب با ارمنستان، و از جنوب‌غربی با ترکیه هم‌مرز است و در غرب هم با دریای سیاه همسایه است. پایتخت آن شهر «تفلیس» و زبان رسمی آن «گرجی» است.
مساحت آن 69700 کیلومترمربع و پول رایج آن «لاری» (هر 77/1 لاری معادل یک دلار) است.
جمعیت این کشور، 5019538 نفر است که 8/83% آنان از نژاد گرجی هستند و به زبان گرجی صحبت می‌کنند. این زبان خط ویژة خود را دارد، امّا استفاده از زبان روسی در سنین بزرگسال و زبان انگلیسی در سنین نوجوانان وجوانان رایج است. سایر نژادهای ساکن در گرجستان، آذری، روسی، آبخازی، و اوستیایی هستند. آذری‌ها 5/6%‌، ارامنه 7/5% و سایر اقوام 4% از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. دین و مذهب رسمی گرجستان، مسیحیت ارتدوکس است و 75% مردم، پیرو این دین هستند. مسلمان (شیعه و سنی) 10%، مسیحی ارمنی 8% و سایر ادیان و مذاهب 7% پیرو دارند. 99% مردم این کشور باسواد هستند. نسبت بانوان به آقایان 52 % است.
نظام سیاسی این کشور، جمهوری دموکراتیک و روز ملی آن، 26 ماه مه است. احزاب و گروه‌های مهم و تأثیرگذارآن عبارت‌اند از: رویای گرجی‌، جنبش ملی‌، حزب کارگر، جنبش مسیحی و حزب دموکرات. کشورهای طرف رابطه سیاسی آن، به‌ترتیب اولویت عبارت‌اند از: ایالات متحدة امریکا، کشورهای عضو اتحادیة اروپا (به‌ویژه آلمان و فرانسه)،کشورهای هم‌مرز (ترکیه، آذربایجان و ارمنستان) و همسایگان نزدیک شامل اوکراین و جمهوری اسلامی ایران.
در جمهوری گرجستان، رئیس‌جمهور، رئیس حکومت است و باید از شهروندان گرجستان و حداقل 35 سال سن داشته باشد و مدت اقامتش در گرجستان تا زمان انتخابات کمتر از 15 سال نباشد. رئیس‌جمهور حداکثر دو نوبت می‌تواند انتخاب شود و طول دورة ریاست‌جمهوری پنج سال است. وی فرمانده کل قوا نیز هست.
به‌تازگی با تغییرات ایجادشده در قانون اساسی، بخش زیادی از اختیارات رئیس‌جمهور به نخست‌وزیر واگذار شده است. نخست‌وزیر قدرت اجرایی و مسئولیت برخی از وزراتخانه‌ها را برعهده دارد. مجلس قانون‌گذاری این کشور، 235 کرسی دارد که نمایندگانش براساس انتخابات عمومی و رأی مردم برای دوره‌ای چهارساله انتخاب می‌شوند.
بعد از فروپاشی شوروی، گرجستان دوران پر تنشی را گذراند و مشکلات اجتماعی و اقتصادی دامنگیر مردم شد. اوایل 2004م در تحولی که «انقلاب رز» نامیده می‌شود شرایط سیاسی این کشور تغییر یافت و حزب «حرکت ملی» به قدرت رسید. این تحول بدون خون‌ریزی و اعمال خشونت صورت گرفت. از آن زمان گرجستان حرکت به‌‌سوی مردم‌سالاری را آغاز کرده و آرامش و امنیت در کشور حاکم شده است.
در جریان جنگ 2008م (1383 ه‍‌.ش.) بین گرجستان و روسیه دو منطقة اوستیای جنوبی و آبخازیای جنوبی با پشتیبانی روسیه از گرجستان جدا شده و اعلام استقلال کرده ‌و در اختیار روس‌ها قرار گرفته‌اند، امّا گرجستان همچنان در نقشه‌های خود نام این دو منطقة جدا شده را به‌عنوان بخش اصلی خاک خود درج می‌کند.
گرجستان که در پی جنگ 2008م روابط دیپلماتیک و اقتصادی خود را با روسیه قطع کرد، می‌کوشد روابط اقتصادی محکمی با خارج از مرزهای شوروی سابق برقرار کند.
گرجستان دربرگیرنده دو جمهوری خودمختار آبخازیا (در شمال‌غرب) و جمهوری خودمختار آجارا (در جنوب‌غرب) و نُه استان است که به ۶8 شهرستان، 13 شهر و 37 شهر کوچک تقسیم می‌شوند. شهرهای مهم آن، «باتومی»، «روستاوی» و «مارنئولی» هستند.
دوسوم مساحت گرجستان کوهستانی است و بلندترین قله این کشور، ۵۰۶۹ متر ارتفاع دارد و بر فراز کوه «شخارا» قرار دارد. منابع طبیعی جمهوری شامل زغال‌سنگ، نفت، منگنز، فلزات غیرآهنی و معادن غیرفلزی است.
در بخش زراعت کشور گرجستان، غلات، نباتات صنعتی، سیب‌زمینی، سبزیجات و نباتات علوفه‌ای کشت می‌شود و2/47% از مجموع نیروی کار این کشور در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت هستند.
صنعت، شاخه اصلی اقتصاد گرجستان به‌شمار می‌آید و نقش زیادی در تولید مجموعه اقتصادی این کشور دارد. صنایع گرجستان که با اقتصاد دیگر جمهوری‌های شوروی ارتباط نزدیکی داشت، به لحاظ تأمین مواد خام، انرژی و لوازم یدکی نیز به روسیه و دیگر جمهوری‌های این کشور وابستگی زیادی داشت؛ ازاین‌رو، پس از استقلال، خسارات زیادی را متحمل شد، به‌گونه‌ای که تا ۱۹۹۴م، تقریباً یک‌سوم کارخانجات گرجستان از فعالیت‌های تولیدیشان بازماندند.
در بین محصولات صنعتی گرجستان، علاوه‌بر صنایع غذایی که ۴۰%، صنایع سبک 8/20%‌، ماشین‌سازی و صنایع فلزی 8/13% از حجم تولید صنعتی را به خود اختصاص می‌دهند، مؤسسات صنعتی تولید مصنوعات چوبی نیز در این کشور فعالیت دارند. همچنین تولید ظروف شیشه‌ای و بلوری و مصنوعات سرامیکی از دیگر رشته‌های فعالیت صنعتی گرجستان به‌شمار می‌روند.
گرجستان دارای معادن متعددی است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: زغال‌سنگ، منگنز، خاک نسوز، فلزات آهنی باریت، عقیق، مرمر، سنگ آهن، آرسنیک، مولیبدان، تنگستن و جیوه.
بزرگ‌ترین معدن منگنز جهان در گرجستان قرار دارد. وسعت این معدن که در نزدیکی شهر «چیاتورا» نزدیک «بندر پوتی» واقع شده، ۱۴۰ کیلومترمربع است و ذخایر منگنز آن ۲۵۰ میلیون تن برآورد شده ‌است.
ازنظر منابع نفت و گاز، در حدود ۱۵ میدان نفتی کشف‌شده در گرجستان وجود دارد که سه شرکت عمدة نفتی فعال در گرجستان شامل شرکت نفتی «نینوتسمیندا» در منطقه «نینوتسمیندا»، شرکت نفتی «لاریس» در منطقه «سامگرلو»، و شرکت نفتی دولتی گرجستان به ‌نام شرکت نفت «گرجستان».
معادن زغال‌سنگ متعددی در گرجستان وجود دارد که معدن «تقوارچلی» با ۲۵۰ میلیون تن ذخیرة زغال‌سنگ و «تقیبولی» با ۸۰ میلیون تن ذخیره، از مهم‌ترین آنها به‌شمار می‌روند. میزان تولید ناخالص ملی آن در سال 2015، 75/13 میلیارد دلار بوده است.
صادرات گرجستان بیشتر به کشورهای روسیه، ترکیه، آذربایجان، ترکمنستان، بلغارستان، ارمنستان و اوکراین و واردات این کشور نیز بیشتر از کشورهای روسیه، ترکیه، آذربایجان، اوکراین، آلمان، امریکا و ترکمنستان است.
آمارها نشان می‌دهد اقتصاد گرجستان از فوریه 2013 تا فوریه 2014‌، 1/7% رشد داشته است. سال پیش این عدد 2/2% رشد را نشان می‌داد. از 2006م تا 2013م، متوسط رشد اقتصادی گرجستان 2/4% بوده است.
مهم‌ترین بخش‌های اقتصادی گرجستان به‌ترتیب اهمیت، عبارت‌اند از: کشاورزی‌، معدن و کارخانجات.

پیشینة آموزش
در 2004م، 5/85% از کل دانش‌آموزان دبستان و دبیرستان، در مدارس گرجی‌زبان، 5/5% در مدارس روسی، 4/5% در مدارس آذری‌زبان و 5/3% در مدارس ارمنی‌زبان تحصیل می‌کردند (دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1388؛ صفری، 1389‌).
از 2010م، طرحی به نام «تدریس و آموزش با گرجستان» با موفقیت اجرا می‌شود؛ در قالب این طرح، آموزشگرانی از امریکا، کانادا، انگلیس و استرالیا در کنار آموزشگران گرجی، در همة مناطق گرجستان زبان انگلیسی را تدریس می‌کنند. طی دو سال اخیر بیش از 2500 آموزشگر انگلیسی‌زبان در این طرح شرکت کرده‌اند. در نتیجة این اصلاحات، سطح زبان انگلیسی در مدارس بالا رفته و این امر، بر نتایج امتحانات نهایی مدارس و همچنین کنکور سراسری نیز تأثیر به‌سزایی داشته است. از 2010م دانش‌آموزان گرجستان موفق به کسب جوایز از همة المپیاد‌های بین‌المللی شده‌اند. آنها در ریاضی و فنّاوری اطلاعات نیز به موفقیت‌های خاصی دست‌یافته‌اند و با تقدیرنامه و جوایز نقدی مورد تشویق قرار گرفته‌اند.
از 2011م، مسابقة بین‌المللی دانش‌آموزان مخترع، با نام «لئوناردو داوینچی» برگزار می‌شود.
از 2011م، طرح آموزش ملی جدیدی راه‌اندازی شد که در تدوین آن، آموزشگران شرکت داشته‌اند. این طرح آموزشی، ازسوی کارشناسان بین‌المللی و یونسکو نیز به ‌رسمیت شناخته شده است. براساس طرح آموزش ملی، ورزش جایگزین درس تربیت‌بدنی شده و لیگ‌های ورزشی در مدارس مختلف راه‌اندازی شده است.
براساس این طرح، درس‌های جدید ازجمله فرهنگ جهانی و دفاع غیرنظامی نیز در مدارس تدریس می‌شوند.
از 2012م، طرحی به نام «زبان گرجی برای موفقیت آینده» راه‌اندازی شد که منظور از آن، تقویت آموزش زبان گرجی در مناطق «کومو کارتلی» و «جاواختی» است. حدود 500 آموزشگر داوطلب گرجی، زبان و ادبیات گرجی را با کتب درسی جدید و تدوین‌شده براساس استانداردهای معاصر، در مدارس غیرگرجی تدریس می‌کنند. آموزشگران داوطلب در خانواده‌های محلی اقامت داشته، حتی به ساکنان محلی نیز در آموزش زبان گرجی یاری می‌رسانند. بعد از آغاز این طرح، تعداد نمایندگان اقلیت‌های ملی مایل به ادامه تحصیل در آموزشگاه‌های عالی و مؤسسات حرفه‌ای گرجستان 230 برابر افزایش یافته است. همچنین «خانه‌های زبان گرجی» به‌منظور آموزش زبان گرجی تأسیس شده است.
افزون‌براین از 2012م، به همت وزارت آموزش و علوم و سازمان پژوهش‌های هسته‌ای اروپا اردوهای بین‌المللی تابستانی راه‌اندازی‌ شده، دانش‌آموزان با راهنمایی دانشمندان فعال در آن سازمان، دانش خود را در علوم‌تجربی و فنّاوری اطلاعات افزایش می‌دهند. در اروپا گرجستان برای دانش‌آموزان گرجی بالاترین تعداد رایانه دارد (یک رایانه برای هفت دانش‌آموز) و همه مدارس عمومی و خصوصی در این کشور به شبکه اینترنت دسترسی دارند. همچنین آزمایشگاه‌های فیزیک، شیمی و بیولوژی در مدارس همة شهرها و شهرستان‌ها راه‌اندازی شده است.
در 2012م «اتاق‌های آینده» مجهز به فنّاوری‌ها و دستگاه‌های مدرن در 100 مدرسه افتتاح شد. مطابق پژوهش‌های 2012م که ازسوی سازمان GALLUP صورت گرفته است، 69% مردم گرجستان از اصلاحات انجام‌شده در نظام آموزشی حمایت کرده و نسبت به وزارت آموزش و علوم این کشور، اعتماد خود را ابراز داشته‌اند.
اتحادیة بین‌المللی ناظران امریکا، فعالیت ناظران مدارس گرجستان را عالی ارزیابی کرده است. بنابراین ارزیابی، دربارة عضویت گرجستان در این اتحادیه بین‌المللی، تصمیم گرفته شد.

اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی

در گرجستان، نظام آموزش عالی به‌سوی اقتصاد بازار و مردم‌گرایی بیشتر می‌رود و هدف اصلی این نظام‌، آموزش متخصصان و کارشناسان بسیار ماهر و نیز آموزش و بازآموزی کارکنان است.
یکی از مهم‌ترین وظایف دولت گرجستان بعد از استقلال‌، اصلاح نظام آموزشی و تدوین چهارچوب قانونی جدید برای آموزش بوده است و هیئت وزیران برای رسیدن به این هدف، در 1995م، برنامة دولتی اصلاح آموزش را که شامل اصلاح عمومی خط‌مشی آموزش عمومی و نظام آموزشی در گرجستان بود‌، تصویب کرد. این سند، به‌منزلة پایة اساسی قانون آموزشی مصوب 1997م و نیز به‌منظور آماده‌سازی طرح اجرای اصلاح آموزش به‌کار می‌رود.
سرخط برنامة دولت، دربرگیرنده اطلاعات و حمایت دولتی از اصلاحات، تبصره‌های روش‌شناسی برای اصلاحات، تعریف تبصره‌های هنجاری برای تأمین منابع مالی، راه‌‌های گرفتن مجوز، اعتبارسنجی مؤسسات آموزشی و غیره است.
هدف اصلی اصلاحات‌، تجدید‌نظر در محتوای آموزش در تمام سطوح و بسط استانداردهای آموزشی است.
قانون آموزش مصوب 1997م‌، برای همة شهروندان گرجستانی بدون توجه به نژاد‌، قومیت، جنسیت، مذهب‌، جایگاه اجتماعی و شرایط اقتصادی حق برخورداری از آموزش قائل شده است؛ براساس این قانون‌، اصول اساسی خط‌مشی آموزش عمومی عبارت‌اند از:
· نظام آموزشی یکپارچه در سراسر کشور؛
· مدیریت غیرمتمرکز مؤسسات آموزشی و انتقال آن به دولت‌های محلی واقع در استان‌ها؛
· ماهیت انسان‌گرایانه‌، علمی و مردم‌سالارانة آموزش و پرورش، درک و قدردانی از ارزش‌های ملی و انسانی؛
· استقلال مؤسسات آموزشی از سازمان‌های مذهبی و سیاسی (Ministry of Education and Science of Georgia, 2008).
در نوامبر 1997، بعد از دو سال بررسی، هیئت‌مدیرة وزارت آموزش و علوم، برنامة مطالعاتی جدید و استانداردهای آموزشی را در چهارده موضوع تصویب کرد. یکی از مهم‌ترین وظایف وزارت آموزش و علوم، آماده کردن کتاب‌های درسی براساس طرح مطالعاتی جدید بود. در این رابطه‌، علاوه‌بر دستورالعمل‌هایی برای تشکیل گروه متخصصان و ساز‌وکارهای جدید برای آزمون و چاپ کتاب‌های درسی، قانونی مرتبط با کمیتة رقابت کتاب‌های درسی جدید نیز تهیه شد. این فعالیت با حمایت مالی 5-4 میلیون دلاری «بنیاد سوروس» برای سه سال بعد، انجام شد.
اصلاحات آموزشی در دست اقدام بر اهداف زیر متمرکز است:
· بررسی طرح‌های مطالعاتی در تمام سطوح آموزشی؛
· ترویج گذر به‌سمت برنامة آموزشی ابتدایی (شش‌ساله) و میانی؛
· تشویق روش‌های تدریس تعاملی‌تر؛
· تمرکززدایی از مدیریت آموزشی و بهبود نظام اطلاعاتی بخش آموزش؛
· بهبود ظرفیت مؤسسات آموزشی برای انجام فعالیت‌های مستقل که به آنها آزادی و خودمختاری بیشتری می‌دهد (مدانلو، 1383، ص 1102).
در ژوئن 1997، مجلس گرجستان قانون آموزش را تصویب کرد؛ این قانون، ضمن تعیین اصول اساسی خط‌مشی آموزشی دولت، تأسیس مؤسسات آموزشی خصوصی را امکان‌پذیر نموده و منابع مالی آموزش را از منابع خصوصی و دولتی فراهم کرده است.
وزارت آموزش و علوم در رابطه با قانون 1997م‌، دستورالعملی صادر کرده است که مقررات مربوط به ادارات آموزشی منطقه‌ای، استانداردهای ملی برای انواع مؤسسات آموزشی، مقررات مربوط به دبیرستان‌ها، مقررات مربوط به مؤسسات آموزش حرفه‌ای میانی و ابتدایی‌، مقررات و معیارهای دریافت مجوز مؤسسات پیش‌دبستانی‌، مقررات مربوط به شورای اعتبارسنجی مؤسسات آموزش عالی را دربر می‌گیرد.
براساس قانون مصوب 1997م‌، آموزش ابتدایی در گرجستان اجباری و طول دورة آن شش سال است و کودکان در سن شش‌سالگی برای آموزش ابتدایی پذیرفته می‌شوند. آموزش میانی پایه (دورة سه‌ساله) رایگان است. طبق قانون، آموزش میانی عمومی برای دانش‌آموزان سهمیه‌ای رایگان است. سهمیة این دانش‌آموزان را دولت براساس منابع مالی موجود تعیین کرده است (Ministry of Education and Science of Georgia, 2008).
گرجستان از اعضای «توافق بولونیا» و عضو «کنوانسیون لیسبون» است. سازمان‌های بین‌المللی، گرجستان را جزو پنج کشور اولی دانسته‌اند که مردم آن به‌سهولت به نظام آموزشی دسترسی دارند. گرجستان به‌سبب اصلاحات موفقیت‌آمیز در نظام آموزشی، برای دومین‌بار به‌عنوان معاونت ریاست شورای مرکزی دفتر بین‌المللی آموزش یونسکو انتخاب شده است. ریاست این دفتر درحال‌حاضر به‌عهده کشور «نروژ» است.
ساختار نظام آموزشی
در گرجستان تمامی مدارس و دانشگاه‌ها زیر نظر وزارت آموزش و علوم قرار دارند. مدت آموزش در مدارس آن، در مجموع دوازده سال است؛ از اول تا ششم، دورة ابتدایی، از هفتم تا نهم، دورة پایه و از دهم تا دوازدهم، دورة تحصیلات میانی است و از 2011م هر دانش‌آموزی که وارد مدرسه می‌شود، از رئیس‌جمهور یک دستگاه رایانه (نوت بوک) همراه با برنامه‌ها و بازی‌های‌ آموزشی هدیه می‌گیرد.
براساس اصلاحات صورت گرفته از 2011م، تدریس زبان انگلیسی از سال اول، در مدارس گرجستان اجباری شده است. زبان انگلیسی در این مدارس براساس کتاب «ماک میلان» تدریس می‌شود.
دانش‌آموزان دورة میانی پس از سه سال تحصیل، دیپلم دبیرستان را دریافت می‌کنند.
همة دانش‌آموزان سال آخر برای دریافت دیپلم باید امتحانات نهایی را در هشت مادة درسی ازجمله زبان و ادبیات گرجی، زبان خارجی، ریاضی، شیمی، فیزیک، بیولوژی، تاریخ و جغرافیا، با موفقیت بگذرانند.
امتحانات نهایی مدرسه به‌وسیله رایانه برگزار می‌شود.
دانش‌آموزان می‌‌توانند به‌جای دورة میانی، در رشته‌‌های فنی‌و‌حرفه‌ای نیز تحصیل کنند. همچنین دانش‌آموختگان دبیرستان‌های دورة میانی مجاز به ادامه تحصیل در مؤسسات آموزش عالی هستند.
در گرجستان برای تحصیلات عمومی افزون‌بر شبکة وسیع مدارس روزانه، مدارس شبانه و مکاتبه‌ای نیز ‌وجود دارد که علاقه‌مندان می‌توانند علاوه‌بر اشتغال به کار به دریافت مدرک دورة میانی نیز نائل آیند. مؤسسات تولیدی برای افرادی که درس می‌خوانند شرایط لازم را برای ادامه تحصیل فراهم می‌سازند.
نظام آموزشی گرجستان، به سه دستة عمومی، فنی‌و‌حرفه‌ای و عالی تقسیم شده است. کشورهای اروپایی و ایالات متحده امریکا دیپلم‌های آموزش میانی و کالج فنی‌وحرفه‌ای و مدارک مراکز آموزش عالی گرجستان را به رسمیت شناخته‌اند.

مدارس ویژه
در گرجستان مدارسی به زبان‌های روسی، ارمنی، آذری و آبخازی وجود دارد. «تفلیس» دارای سه مدرسة ویژة ارامنه است. همچنین پنج مدرسة ارمنی- روسی و ارمنی- گرجی وجود دارد که همة آنها علاوه‌بر برنامة آموزشی رایج در مدارس، به آموزش زبان و ادبیات ارمنی نیز می‌پردازند، اما شکایت عمومی در این است که در این برنامه، درس «تاریخ ارمنی» گنجانده نشده است. باوجودآنکه دولت ارمنستان هزاران کتاب درسی را از ارمنستان به مدارس ارمنی گرجستان می‌‌فرستد، امّا این مدارس هنوز با کمبود کتاب و امکانات مواجه بوده، نیاز به بازسازی و اصلاح فوری دارند. سالانه حدود پنجاه نفر با ملیت ارمنی وارد دانشگاه‌های گرجستان می‌شوند.
در تفلیس مجتمعی فارسی‌زبان به نام «مجتمع فردوسی تفلیس» برای فارسی‌زبانان وجود دارد؛ این مجتمع که دارای مدارس ابتدایی، راهنمایی و میانی است با کادری کاملاً ایرانی زیر نظر وزارت آموزش کشور جمهوری اسلامی ایران در گرجستان فعالیت می‌کند.
دانش‌آموزانی که با زبان انگلیسی آشنایی دارند، می‌توانند در مدارس امریکایی و بین‌المللی که در شهرهای مختلف گرجستان به‌وفور یافت می‌شوند، درس بخوانند.

آموزشگران
آموزشگران کودکستان‌ها و مدراس ابتدایی، در دانشکدة خاصی از دانشگاه‌ها و مؤسسات تربیت آموزشگر آموزش می‌‌بینند و مدت زمان تحصیل آنها چهار سال است. آموزشگران دبیرستان‌‌ها نیز در دانشگاه‌‌ها یا مؤسسات تربیت آموزشگر آموزش می‌بینند و مدت زمان تحصیل آنها پنج سال است. آنها 24 تا 30 ساعت در هفته، در مدارس تدریس می‌کنند.

دولت، توسعة حرفه‌ای آموزشگری را کنترل می‌کند. هر آموزشگر فرصت دارد دوره‌های رایگان دانش‌افزایی را در «خانه‌های آموزشگر» مستقر در «تفلیس» و «کوتاییسی» بگذراند.

همچنین دولت به‌منظور ارتقای سطح دانش زبان انگلیسی آموزشگران آنها را به دورة فشردة زبان انگلیسی اعزام می‌کند. آموزشگران فیزیک نیز در مرکز علمی بین‌المللی (سازمان پژوهش‌های هسته‌ای اروپایی) که معروفیت جهانی دارد، دوره‌های دانش‌افزایی را می‌گذارنند.

آزمون‌های ورودی دانشگاه‌ها
در کشور گرجستان نحوة ورود دانشجویان به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، سراسری نیست و مطابق نظام گذشته است؛ بدین‌صورت که دانشجویان پس از انتخاب رشتة مورد نظر باید دو تا پنج امتحان شفاهی و کتبی را با موفقیت بگذرانند. براساس نوع رشتة انتخابی تعداد آزمون‌های ورودی متغیر است. در این نوع از گزینش چنانچه داوطلبی در یکی از آزمون‌ها ناموفق باشد، ناچار خواهد بود سال تحصیلی بعد برای شرکت در امتحانات ورودی دانشگاه‌ها اعلام آمادگی کند.
داوطلبان ورود به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، سه امتحان در زبان گرجی، زبان خارجی، استعدادهای عمومی، و یک امتحان مطابق معیارهای دانشگاه انتخاب‌شده را می‌گذرانند. بانک جهانی، امتحانات ملی را یکی از اصلاحات موفقیت‌آمیز در گرجستان شناخته است. داوطلبان ارمنی‌زبان و آذری‌زبان تبعة گرجستان برای پذیرفته‌شدن در رشته‌های مورد علاقه، در مؤسسات آموزش‌ عالی، فقط امتحان استعدادهای عمومی (به زبان آذری و یا به زبان ارمنی) را می‌گذرانند. آنها به‌مدت یک سال زبان گرجی را به‌صورت فشرده، آموزش می‌بینند و از سال تحصیلی بعد، بدون امتحان، آموزش زبان گرجی را در دانشکدة مورد علاقه ادامه می‌دهند.
مؤسسات آموزش عالی عمومی، در کنار دانشجویانی که تحت پوشش برنامه‌های آموزشی عمومی هستند، دانشجویانی را که شهریه می‌پردازند‌، نیز می‌پذیرند؛ آنها دانشجویانی هستند که آزمون ورودی را دست‌کم با درجة رضایت‌بخشی گذرانده، ولی در بخش‌های عمومی رتبه‌ای به‌دست نیاورده‌اند. بعضی از این بخش‌ها به‌طور مستقل امتحان ورودی برگزار می‌کنند. درخواست‌ها برای ورود به دانشگاه‌های مهندسی که از دانشگاه‌های اولویت‌دار به‌شمار می‌آیند به‌ترتیب 102% و علوم‌تجربی46% افزایش یافته است. دولت پذیرفته‌شدگان در امتحانات و رشته‌های تحصیلی اولویت‌دار را با کمک‌هزینه‌های صد، هفتاد، پنجاه و سی درصدی حمایت مالی می‌کند. از میان دانش‌آموزان 52% وارد دانشگاه‌ها‌، 26% وارد کالج‌های فنی، 10% وارد مؤسسات خصوصی و 12% وارد مؤسسات آموزش عالی عمومی می‌شوند.

دوره‌های‌ تحصیلی‌
در کشور گرجستان آموزش عالی که زیر نظارت وزارت آموزش و علوم است ازسوی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی و غیرعمومی ارائه می‌شود. در این کشور سه سطح آموزش عالی وجود دارد:
1. کارشناسی که شامل چهار سال تحصیل در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و گذراندن 240 واحد درسی است. دانشجویان ممتاز مدرک افتخاری نیز دریافت می‌کنند.
2. کارشناسی ارشد که دو یا سه سال تحصیل پس از دورة کارشناسی‌، گذراندن 120 واحد درسی، گذراندن امتحانات نهایی و دفاع از پایان‌نامه را شامل می‌شود. دانشجویان ممتاز مدرک افتخاری نیز دریافت می‌کنند. دانشجویانی که در این مرحله موفق به دریافت درجة ممتاز شوند، می‌توانند تحصیل خود را در دورة دیگری که حداقل سه سال طول می‌کشد، ادامه دهند و با دفاع از رسالة خود، مدرک دکترای تخصصی دریافت کنند. وزارت آموزش و علوم دانشجویان ممتاز دوره کارشناسی ارشد را برای، اقامت در دانشگاه‌های عالی معتبر جهانی، تأمین مالی می‌کند.
3. دکتری که شامل حداقل سه سال تحصیل با داشتن مدرک کارشناسی ارشد است. دانشجویان در این دوره، ضمن گذراندن 180 واحد درسی، با روش‌های مختلف پژوهش و آموزش آشنا می‌شوند و پس از گذراندن امتحان در برخی از دروس رشتة انتخابی، تهیة رساله دکتری و دفاع از آن، مدرک دریافت می‌کنند.

داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
نظام آموزشی گرجستان، بر پایه‌های نظام آموزشی سوسیالیستی بنا شده است و تا 1991م بیشتر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی آن عمومی بودند، لکن از این سال و بعد از فروپاشی نظام کمونیستی و به‌ویژه در سال‌های اخیر، تغییر و تحولات اساسی و زیادی در نظام آموزشی گرجستان اتفاق افتاد، از‌جمله اینکه دولت به‌دلیل تمایلات غربی خود، حمایت‌های مادی و معنوی‌اش را از رشته‌های شرق‌شناسی برداشت؛ ازاین‌رو بسیاری از رشته‌های شرقی در دانشگاه‌ها و همچنین مؤسسات و انستیتوهای پژوهشی رو به ضعف گذاشتند. علاوه‌برآن، دولت مجوز تأسیس دانشگاه‌های خصوصی را نیز صادر کرد.
گرجستان درحال‌حاضر دارای 20 دانشگاه عمومی و 70 مؤسسة آموزش عالی خصوصی است. تعداد دانشجویان مورد نیاز در دانشگاه‌های عمومی را که تحصیل در آنها رایگان است، دولت مشخص می‌کند.
بیشتر مؤسسات آموزش عالی خصوصی، دوره‌های آموزشی و برنامه‌‌های درسی خود را به سبک غربی (ایالات متحده امریکا و اروپای غربی) ارائه می‌کنند. 64% از مؤسسات آموزش عالی، در «تفلیس» پایتخت این کشور گشایش یافته‌اند.
در جدول 1 تعداد دانشگاه‌های عمومی و خصوصی گرجستان ذکر شده است.

جدول 1. تعداد دانشگاه‌ها وکالج‌های عمومی و خصوصی گرجستان در 2014





دانشگاه

تعداد


دانشگاه‌های عمومی
(خصوصی)


کالج‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی (خصوصی)


جمع دانشگاه‌ها و کالج‌های عمومی (خصوصی)




تعداد


19( 40)


1(12)


20( 52)




جمع


59


13


72





(erasmusplus.org.ge/en/he-in-georgia)

اعضای هیئت‌علمی
اعضای هیئت‌علمی‌ در دانشگاه‌های عمومی، رسمی و در استخدام وزارت آموزش و علوم هستند، امّا آموزشگران دیگری نیز از مراکز پژوهشی و مطالعاتی برای آموزش و تدریس به‌صورت حق‌التدریس دعوت می‌‌شوند.
در 2012م‌، چهل استاد مدعو از دانشگاه‌های معتبر جهانی برای تدریس در دانشگاه عمومی جاواخیشویلی، دانشگاه عمومی فنی، دانشگاه عمومی پزشکی و دانشگاه عمومی ایلیا، وارد گرجستان شدند.













تعداد اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌‌های گرجستان در 2014م نسبت به سال قبل(2013م) حدود 26% افزایش یافته است که در این میان سهم دانشگاه‌‌های خصوصی 32% و دانشگاه‌های عمومی 20% بود. افزون‌براین، تعداد کل دانشجویان، در دانشگاه‌‌های خصوصی 18% و دانشگاه‌‌های عمومی 11% افزایش یافته است.
اعضای هیئت‌علمی در دانشگاه‌‌های خصوصی شرایط کاری مطلوب‌تری دارند، حقوق آنان بالاتر است و کلاس‌‌هایشان هم نسبت به دانشگاه‌‌های عمومی با حضور دانشجویان کمتری تشکیل می‌شود.
تعداد اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌های گرجستان در مجموع 6136 تن است و نسبت دانشجو به استاد 24 به یک است. زنان حدود 50% از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی را تشکیل می‌‌دهند.

دانشجویان
حدود 62% از دانشجویان گرجستان در پنج دانشگاه بزرگ (دانشگاه عمومی تفلیس، دانشگاه فنی گرجستان، دانشگاه عمومی ایلیا، دانشگاه پزشکی تفلیس و دانشگاه کشاورزی گرجستان) تحصیل می‌کنند. در جدول 2 تعداد دانشجویان دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی گرجستان ذکر شده است.

انواع دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی
دو نوع دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی در گرجستان وجود دارد:
1. کالج‌ها و مؤسسات آموزش عالی که آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای ارائه می‌کنند و مدارک کاردانی و کارشناسی اعطا می‌کنند.
2. دانشگاه‌ها که دارای دوره‌های کارشناسی‌، کارشناسی ارشد و دکتری هستند.
در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی گرجستان رشته‌های تخصصی و فوق‌تخصصی از‌جمله «زبان کارتولین» (مربوط به گرجستان)، زبان قفقازی و نیز علوم سنتی تدریس می‌شود. مؤسسات فنی تخصصی نیز رشته‌هایی مثل متالوژی‌، حمل‌و‌نقل، راه‌آهن، صنایع غذایی، شیمی، تولید کرم ابریشم، چای‌کاری و باغداری را عرضه می‌کنند. زبان دانشگاهی «انجازیان»‌، «آذربایجانی»‌، «ارمنی»، «گرجی»‌، «روسی»‌، «انگلیسی» و «آلمانی» است.
در مراکز آموزش عالی استفاده از فنّاوری‌های جدید به‌ویژه اینترنت، بسیار رایج است و از این فنّاوری‌ها برای آموزش‌، فعالیت‌های پژوهشی و نوشتن پایان‌نامه‌ها استفاده می‌شود.
دانشگاه‌‌های عمومی ساختمان‌های قدیمی و گاه ترسناکی دارند و نظام اداری آنها دیوان‌سالار است؛ اما دانشگاه‌های خصوصی این مشکلات را ندارند، اغلب جدید هستند و قدمت تأسیس آنها به دانشگاه‌های عمومی نمی‌رسد.
آموزش زبان انگلیسی در گرجستان با شتاب بسیار زیادی نسبت به چند سال پیش، در مدارس، کالج‌ها و دانشگاه‌های این کشور در حال گسترش است؛ چرا که پس از جنگ چهار روزه گرجستان با روسیه در 2008م و جدا شدن 20% از خاک این کشور ازسوی روسیه‌، دولت و مردم گرجستان علاقه‌مندی خودشان را به‌تدریج از دست دادند و در مدارس، در کنار زبان گرجی، زبان دوم خودشان را از روسی به انگلیسی تغییر دادند.
زبان انگلیسی در دانشگاه‌ها نیز به‌سرعت گسترش یافته و دانشگاه‌های عمومی و آزاد گرجستان اقدام به راه‌اندازی دوره‌های زبان انگلیسی کرده‌اند. البته شهریة سالانة دورة زبان انگلیسی در دانشگاه‌‌های گرجستان گران‌تر از دورة زبان روسی یا گرجی است، اما راه‌اندازی آن در بیشتر رشته‌ها باعث افزایش دانشجویان خارجی در این کشور شده است.
مهم‌ترین دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی گرجستان‌، عبارت‌اند از:
دانشگاه ایالتی تفلیس: نخستین گام را برای ایجاد دانشگاه در گرجستان، گروهی از دانشمندان و دانشجویان تحصیل‌کردة «دانشگاه سن پترزبورگ» و در زمان برقراری اتحاد بین جمهوری‌‌های شوروی سابق برداشته‌اند. این گروه را پروفسور «ایوانه جاواخیشویلی» مورخ و دانشمند برجستة گرجستان رهبری می‌کرد.
این دانشگاه در هشتم فوریه ۱۹۱7 تأسیس شد و در آن زمان اولین و تنها دانشگاه، در کل منطقه قفقاز بود.
این دانشگاه به‌صورت حضوری در دوره‌های تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد. تعداد دانشجویان آن 35 هزار و تعداد اساتید آن (رسمی و مدعو) ۱۷۱۸ تن می‌باشند که به‌ترتیب در 65 رشته تحصیلی مشغول تحصیل و تدریس هستند.
دانشگاه ایالتی ایلیا: در ۲۰۰۶م از ادغام دو دانشگاه تربیت آموزشگر و زبان‌هاى خارجی تأسیس شد و اکنون زبان‌هاى فرانسه، ایتالیایی‌، آذرى، ترکى، عبرى و فارسى در آن تدریس می‌شوند، اما در این دانشگاه، زبان مورد استفاده در تدریس، گرجی است.
این دانشگاه عمومی، به‌صورت حضوری و تمام‌وقت، غیر‌حضوری و مکاتبه‌ای در دوره‌های تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد. تعداد دانشجویان در هر دوره هشت هزار تن و تعداد اعضای هیئت‌علمی آن 310 نفر است. این دانشگاه سه نشریة علمی نیز دارد.
دانشگاه ایالتی پزشکی تفلیس: دانشکدة پزشکی از ۱۹۱۸م در دانشگاه عمومی تفلیس دایر شد. در سال ۱۹۳۰ انستیتوی پزشکی تفلیس با سه دانشکده تأسیس شد و در سال‌های ۱۹۳۱، ۱۹۳۶، ۱۹۹۳ و ۱۹۹۶ دانشکده‌های مختلفی به آن اضافه شدند. در سال ۱۹۹۲ نام این مؤسسه از انستیتوی دولتی پزشکی به دانشگاه ایالتی پزشکی تفلیس تغییر یافت. درحال‌حاضر، پنج دانشکده ازجمله دانشکدة پزشکی، دانشکدة دندانپزشکی، دانشکدة داروسازی، دانشکدة بهداشت و دانشکدة فیزیک و توان‌بخشی در این دانشگاه فعالیت می‌کنند. این دانشگاه عمومی، به‌صورت حضوری و تمام‌وقت، غیرحضوری و مکاتبه‌ای، در دوره‌های تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد و تعداد اعضای هیئت‌علمی آن، 721 نفر است. این دانشگاه‌، امروزه با بیش از شش هزار دانشجوی بومی و خارجی جزو مهم‌ترین دانشگاه پزشکی گرجستان و منطقة قفقاز به‌شمار می‌آید. بیش از نیمی از این تعداد را دانشجویان خارجی (که بیشتر هندی، بنگالی و در کل آسیایی هستند) تشکیل می‌دهند.
دانشگاه فنی گرجستان: این دانشگاه به‌عنوان دانشکدة فنی دانشگاه عمومی تفلیس در شانزدهم ژانویة ۱۹۲۲ تأسیس شد و در ۱۹۲۸م با دانشکدة مهندسی انستیتوی فنی تفلیس، تأسیس‌شده در ۱۹۱۷م، ادغام شد. این دانشگاه از ۱۹۳۶م با نام «انستیتوی صنعتی گرجستان»، از ۱۹۴۸م با نام «انستیتوی فنی گرجستان» و از ششم ژانویة ۱۹۹۰ با نام «دانشگاه فنی گرجستان» فعالیت کرده است.
این دانشگاه که دانشگاهی عمومی است و به‌صورت حضوری و تمام‌وقت و غیر‌حضوری، در دوره‌های تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد، در مجموع دوازده هزار دانشجو و ۱۵۰۰ عضو هیئت‌علمی دارد. زبان‌های مورد استفاده در تدریس در دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد، گرجی است، ولی در دورة دکتری گرجی و انگلیسی است. این دانشگاه دوازده مجلة علمی و پژوهشی و 2242357 جلد کتاب و بیشتر از 60 آزمایشگاه دارد.
دانشگاه قفقاز: این دانشگاه، دانشگاهی نوپا و خصوصی است که با دانشگاه ایالتی «جورجیا» در شهر «آتلانتای» امریکا و با برخى از دانشگاه‌هاى مهم اروپا، قرارداد همکارى دارد. تدریس در این دانشگاه، به زبان انگلیسى است و مدرک آن از دانشگاه‌هاى محل قرارداد یعنی امریکا و اروپا صادر می‌شود.
دانشگاه بین‌المللی دریای سیاه: این دانشگاه که مجوز افتتاح آن، ازسوی وزارت آموزش و علوم گرجستان در ۱۹۹۵م صادر شد ازسوی رئیس‌جمهور گرجستان و نخست‌وزیر ترکیه باتوجه‌به دستور شورای وزیران، افتتاح شد.
هدف این دانشگاه، آموزش گرجی‌ها و دانشجویان خارجی، در زمینه‌های علمی، فنی‌و‌حرفه‌ای است، و بهره‌برداری از این تحصیلات، در راستای پژوهش‌های محض و کاربردی، برای کمک به اقتصاد و ضرورت‌های اجتماعی گرجستان و دیگر کشورهای در حال توسعه است. از زمان آغاز به کار این دانشگاه، زبان آموزش، انگلیسی بوده است.
دانشگاه آزاد تفلیس: این دانشگاه در ۲۰۰۷م از ادغام یک دانشگاه با انستیتو آسیا و افریقاى آکادمى علوم گرجستان، به‌وجود آمده و شامل دانشکدة مدیریت، انستیتو افریقا و آسیا و دانشکده حقوق است. دانشگاه آزاد تفلیس علاوه‌بر دوره‌های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت نیز برگزار می‌کند.
دانشگاه گرجستان: دانشگاه گرجستان در 2004م در تفلیس تأسیس شده است. این دانشگاه به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه خصوصی گرجستان‌، درزمان‌حاضر با بیش از سه‌هزار دانشجو و دویست عضو هیئت‌علمی،‌ در رشته‌های بازرگانی‌، علوم اقتصادی‌، مدیریت، علوم اجتماعی‌، علوم پزشکی و بهداشت اجتماعی، حقوق‌، علوم انسانی‌، فنّاوری اطلاعات، مهندسی و ریاضیات و در سه دورة کارشناسی‌، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می‌پذیرد.
دانشگاه آکاکى تسترلى (دانشگاه عمومی کوتاییسى): این دانشگاه که در شهر قدیمى «کوتاییسى» قرار دارد دانشگاهى بزرگ با بنایى عظیم و بخش‌هایى متفاوت است. از 1992م تاکنون یکی از اتاق‌های آن به زبان فارسى و ایران‌شناسى اختصاص دارد. در پى خواهرخواندگى دو شهر «کوتاییسى» و «رشت»‌، اختصاص اتاقى در دانشگاه گیلان به گرجستان‌، ترجمة فارسی دکتر «یوسف‌پور» استاد دانشگاه گیلان از «پلنگینه‌پوش»، اثر «شوتا روستاولی» که کتاب مهم و حماسی گرجستان در سده دوازدهم میلادی به‌شمار می‌آید و اهدای جایزه به وی ازطرف دولت گرجستان، این دانشگاه با دانشگاه گیلان قرارداد همکارى امضا کرده است و سالیانه کنفرانس‌هایى در دو شهر رشت و کوتاییسى برگزار می‌شود .اتاق ایران در این دانشگاه، دو استاد رسمى و یک مدرس افتخارى و دوازده دانشجو دارد (همدانی، 1388، ص 195).
آکادمی علوم گرجستان: به شکل سازمان‌یافته‌ای از اتحاد دانشمندان گرجی در فوریه 1941 تأسیس شد و ازنظر ساختار اداری، هیئت‌رئیسه‌ای شامل ریاست آکادمی‌، سه معاون‌، یک دبیر آکادمی‌، نُه دبیر دایره‌های علمی، چهار عضو شعبة زبان و ادبیات و چهار مشاور هیئت‌رئیسه دارد.
این آکادمی از شش انستیتوی علمی- پژوهشی به نام‌های شعبة ریاضیات و فیزیک، شعبة علوم زمین، شعبة مکانیک عملی و ماشین‌سازی، شعبة علوم کشاورزی، شعبة علوم اجتماعی و شعبة زبان و ادبیات تشکیل شده است (دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1388؛ صفری، 1389‌).

دانشجویان خارجی
به‌تازگی تعداد داوطلبان خارجی تحصیل در دانشگاه‌های گرجستان 300% افزایش یافته است. در سپتامبر 2012 دانشگاه فنی بین‌المللی در «باتومی» ‌افتتاح شد که درزمان‌حاضر زیرساخت‌های آن برای تبدیل شدن به شعبه دانشگاه امریکایی معتبر، در حال ایجاد است.

مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی

نظام آموزشی گرجستان، زیر نظر وزارت آموزش و علوم اداره می‌شود که وظایف اصلی آن، مطابق قوانین آموزشی و مقررات مربوط به این وزارتخانه که رئیس‌جمهور آن را تصویب کرده‌، تعیین شده است.
مجلس گرجستان، خط‌مشی‌ها‌، سیاست‌ها‌، نحوه مدیریت دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و خطوط راهنمای آموزش عالی را معین کرده، اقدامات مناسبی را برای اجرای آنها انجام می‌دهد.
دولت گرجستان علاوه‌بر آنکه مقدار کمک‌هزینة تحصیلی را تعیین کرده، برنامه‌های اجتماعی و برنامه‌ریزان را برای اجرای اهداف آموزش عالی هدایت می‌کند. همچنین می‌تواند طرح‌هایی برای آموزش عالی ارائه بدهد. نخست‌وزیر نیز می‌تواند در زمینة آزمون‌ها و رفع موانع کیفی تحصیلات اقداماتی انجام دهد.
وزارت آموزش و علوم گرجستان دارای ده اداره، ازجمله ادارة آموزش عالی حرفه‌ای است. این وزارتخانه، تدوین استانداردهای آموزشی مؤسسات آموزش عالی و نیز مقررات و اصول پذیرش دانشجویان‌، انتصاب کارکنان آموزشی و اعطای مدارک و دیپلم‌ها را نیز برعهده دارد.
براساس قانون مصوب 1997م‌، وظایف عمدة وزارت آموزش و علوم عبارت‌اند از:
· اجرای خط‌مشی یکسان در بخش آموزش؛
· تعریف طرح‌های مطالعاتی و استانداردهای آموزشی ملی و نظارت برکارکرد آنها؛
· تصویب معیارها، قوانین و شرایط صدور گواهی‌نامه در مؤسسات آموزشی؛
· تصویب معیارها و قوانین برای دادن گواهی‌نامه به دانش‌آموزان و کارکنان آموزشی؛
· تصویب مدارج دانشگاهی و تنظیم پذیرش آنها؛
· به ‌رسمیت شناختن مدارک و گواهی‌نامه‌های اخذشده در خارج از کشور.
افزون‌‌براین، وزارت آموزش و علوم، ایجاد پایگاه فنی و سازماندهی مواد لازم را برعهده دارد. همچنین خدمات اطلاعاتی و روش‌شناسی- علمی را فراهم کرده کتاب‌های درسی و سایر منابع کمک آموزشی را تصویب و منتشر می‌کند.
گرجستان از ده منطقه و هفتاد ناحیه تشکیل شده است. ادارة آموزش منطقه و ادارات آموزشی در سطح ناحیه، مسئول اجرا و مدیریت کودکستان‌ها و مدارس هستند. اداره و هماهنگی همة فعالیت‌های مربوط به مؤسسات آموزش عالی عمومی، ازجمله مسئولیت‌های وزارت آموزش و علوم به‌شمار می‌رود.
در گرجستان دو جمهوری مستقل نیز وجود دارد که هرکدام وزارت آموزش و علوم جداگانه‌ای دارند. این وزارتخانه‌ها‌، تشکیلات دولتی اصلی نظام آموزشی در درون مناطق تحت اختیار این جمهوری‌ها هستند. آنها در تدوین و اجرای خط‌مشی‌های آموزشی یکپارچة دولتی نیز مشارکت کرده برنامه‌های آموزشی را تعریف و تصریح و اجرای آنها را در درون قلمرو تحت اختیار خود، کنترل می‌کنند (Government of Georgia, 2011).
مدارس عمومی در گرجستان ازسوی هیئت‌امنا که ترکیبی است از والدین‌، آموزشگران و دانش‌آموزان اداره می‌شوند. هیئت‌امنا علاوه‌بر تدوین بودجه و آیین‌نامة داخلی مدرسه، مدیر مدرسه را منصوب یا برکنار می‌کند. نامزدهای دارای مجوز، ازسوی وزیر آموزش و علوم گرجستان به این هیئت معرفی می‌شوند (Government of Georgia, 2011).
از 1991م‌، تعدادی مؤسسة آموزش عالی خصوصی تأسیس شده که بهینه‌سازی شبکة این مؤسسات در حال انجام است. قانون آموزشی مصوب 1997م تعیین می‌کند که تمام تشکیلات آموزشی باید براساس استانداردها و مقررات جدید، دوباره مجوز قانونی بگیرند و فقط مؤسسات آموزشی مجاز، حق صدور مدرک و گواهی‌نامه را دارند. این مؤسسات به شرط داشتن گواهی اعتبار می‌توانند مدرکی اعطا کنند که دولت آن را به رسمیت بشناسد. به‌تازگی هیچ مؤسسة خصوصی ازنظر دولت معتبر شناخته نشده است. در سال‌های اخیر تعداد دانشجویان مدارس میانی حرفه‌ای و مؤسسات آموزش عالی کاهش یافته، زیرا تشکیلات بخش‌های خصوصی در مؤسسات آموزشی عمومی، پایگاه فنی- مادی مناسبی ندارند (مدانلو، 1383‌، ص 1105).
از 1992م به بعد مؤسسات آموزش عالی در تصمیم‌گیری درباره سیاست‌های مالی سازمانی و علمی ‌خود مستقل شده‌اند. بدین‌ترتیب که اعضای هیئت‌علمی، شورای علمی را از میان خود و از‌طریق رأی‌گیری انتخاب می‌کنند و شورای علمی نیز رئیس دانشگاه را انتخاب می‌کند. همچنین این شورا درباره واحدهای ساختاری، کارکنان، محتوای دوره‌ها، معضلات تحصیلی، پژوهش‌ها، مذاکره با دانشگاه‌های خارجی برای عقد قراردادهای علمی و دیگر مسائل سازمانی تصمیمات مستقلی اتخاذ می‌کند. علاوه‌براین، شوراهای اداری، آموزشی یا علمی (در سطح آموزش عالی)، ادارة قسمت‌های مختلف این مراکز را برعهده دارند. معمولاً در هر مؤسسة آموزشی یک هیئت، مسئول جمع‌آوری اعانات و توزیع منطقی وجوه نقد است.

منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی

در گرجستان منابع مالی نظام آموزشی ازطریق بودجة دولتی‌، بودجه‌های محلی و شهریه‌ها فراهم می‌شوند.
براساس قانون اساسی گرجستان، تحصیلات در مدارس تا کلاس نهم اجباری و رایگان ‌است و از سال دهم تا دوازدهم هم دولت بخشی از هزینه‌ها را فراهم می‌کند (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 7) حدود 11% از کل بودجة کشور به وزارت آموزش و علوم اختصاص داده می‌شود که این مقدار اعتبار برای برآوردن نیازهای موجود کافی نیست (European Commission, 2012, p. 5).
در گرجستان، دولت برای هر دانش‌آموز سرانة مالی تعیین می‌کند که مختص او بوده، به‌طور رایگان در اختیارش قرار می‌گیرد و دانش‌آموز خود تصمیم می‌گیرد که در مدرسة عمومی یا خصوصی درس بخواند. درحال‌حاضر مطابق قانون بودجه‌، 30% از دانش‌آموزان، برای ادامه تحصیلات خود درصدهای مختلفی را به‌طور رایگان دریافت می‌کنند.11% مدارس گرجستان خصوصی هستند که حدود 10% از دانش‌آموزان در آنها تحصیل می‌کنند. در دانشگاه‌های عمومی، دانشجویان از امکانات تحصیل رایگان برخوردار هستند (www.mes.gov.ge).
گرجستان ازلحاظ هزینه‌های آموزش عالی یکی از ارزان‌ترین کشورها به‌شمار می‌آید و هزینه تحصیل در دانشگاه‌های این کشور، در مقایسه با دیگر کشورها مانند ترکیه، مالزی و هند کمتر است. به‌طور متوسط میزان شهریه در دانشگاه‌ها بین 2500 الی 4000 دلار در یک‌سال است.
دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی، 90% از کل هزینه‌های خود را ازطریق دولت و یا بودجه‌های محلی دریافت می‌کنند. بقیه نیز از‌طریق یارانه‌های دولتی، سرانة مالی دانشجویان و پرداخت‌های غیر‌مستقیم از‌طریق کمک‌های مالی دولتی به دانش‌آموزانی که در این مؤسسات ثبت‌نام می‌کنند، فراهم می‌شود. دانشجویان مهندسی و علوم طبیعی بیشترین (70% تا 100%) و دانشجویان رشته‌های حقوق و بازرگانی کمترین کمک‌هزینه‌ها (30%) را دریافت می‌کنند. در چنین رشته‌هایی کمک‌هزینه‌ها فقط به افراد دارای نمرات بالا داده می‌شود.
اعطای کوپن‌ها، اختصاص وجوه نقدی به نمره‌های بالا، کسب درآمد از راه قانون کسب‌وکار صنایع‌، سهام شرکت‌ها و هزینه‌های پژوهشی از دیگر منابع درآمدی دانشگاه‌های این کشور است (The World Bank, 2011).
در دانشگاه‌های عمومی علاوه‌بر آنکه دریافت شهریه، مرسوم است، برای دانشجویان خانواده‌های بی‌بضاعت کمک‌هزینة اضافی نیز پرداخت می‌شود. (European Commission, 2012, p. 5).
با آنکه بیشتر مؤسسات آموزش عالی خصوصی گرجستان بودجة خود را ازطریق شهریة دانشجویان فراهم می‌کنند، به‌طور غیرمستقیم از دولت کمک‌هایی دریافت می‌کنند (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 7).
مؤسسات آموزش عالی علاوه‌بر کمک‌های مالی دولتی، حق دریافت منابع مالی از‌طریق کمک‌های مالی خصوصی‌، کمک‌های پژوهشی عمومی، تأمین مالی برنامة اختصاص داده شده ازسوی وزارتخانه‌ها را در زمینة مورد نظر دارند (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 5; Researching Virtual Initiatives in Education, 2014).

گرجستان از 2006م تاکنون با همکاری چند بانک تجاری به دانش‌آموزان و دانشجویان، وام‌های مختلف با شرایط و میزان بهرة متفاوت پرداخت می‌کند.
از 2012 م هر تبعة گرجستان که مایل به گذراندن آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای جدید در کالج‌های فنی‌حرفه‌ای عمومی و خصوصی است، از دولت کمک‌هزینه‌ای به مبلغ هزار لاری دریافت می‌کند. دریافت این کمک‌هزینه‌ها از‌طریق مرکز اطلاع‌رسانی کالج‌های فنی‌وحرفه‌ای وزارت آموزش و علوم صورت می‌گیرد (www.mes.gov.ge).
دو کالج فنی‌و‌حرفه‌ای (در کاچرتی، در کابولتی) خوابگاه‌های رایگان در اختیار دانشجویان مناطق کوهستانی قرار می‌دهند.
در سال تحصیلی 2015-2014، دولت گرجستان 126 میلیون لاری، کمک مالی برای دانشگاه‌های عمومی اختصاص داد. کارت‌های تخفیف دانشجویی، معروف به «زندگی ساده‌تر شما»‌، نیز از دیگر برنامه‌های مالی اجرا شده است. این کارت‌ها ازسوی رئیس‌جمهور گرجستان به تمام دانشجویانی که ازسوی مراکز آموزش عالی معرفی می‌شوند، اعطا می‌شود. دانشجویان از‌طریق این کارت‌ها می‌توانند از تخفیف خدمات عمومی ‌نظیر راه‌آهن‌، مترو‌، اتوبوس، مراکز بهداشتی- درمانی‌، مراکز تفریحی، سینماها‌، سالن‌های تئاتر‌، موزه‌ها‌، فروشگاه‌های کتاب، رستوران‌ها و مراکز تجاری برخوردار شوند (www.mes.gov.ge).
سهم آموزش از تولید ناخالص داخلی 8/1% است و حدود 5. % از تولید ناخالص داخلی (5/21 میلیون دلار)، به فعالیت‌های پژوهشی در دانشگاه‌های گرجستان اختصاص می‌یابد که نشان‌گر نامناسب بودن بودجة پژوهش در این کشور است (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 10).
کشورهای قفقاز و آسیای میانه از‌جمله گرجستان، بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق (1991م) با بحران‌های فراوانی دست به گریبان شدند. ازجمله اینکه کاهش تولید ناخالص داخلی و پایین آمدن کارایی اقتصاد، نظام‌های آموزشی این کشورها را در فرایند گذر، با مشکلات متعددی مواجه کرد. سطح فرهنگی و آموزشی آنها در معرض خطر جدی قرار گرفت و نظام آموزشی آنها از دوره‌های ابتدایی تا عالی با بحران روبه‌رو شد که دلیل عمدة آنها را می‌توان در کم‌توجهی به حقوق آموزشگران و استادان مدارس و دانشگاه‌ها و مجبور بودن دانش‌آموزان و دانشجویان به کار برای تأمین هزینه‌های زندگیشان جستجو کرد.

برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو

هرچند بیشتر دانشگاه‌های گرجستان با دانشگاه‌های بین‌المللی و انجمن‌های معتبر علمی در جهان همکاری نزدیک و مستمری دارند و این موضوع، نقطه قوت و نکته مثبت آنهاست، ولی در‌عین‌حال دانشگاه‌های این کشور سطح علمی و جایگاه جهانی مهمی ندارند. در نظام‌های بین‌المللی رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان نام یا اثری از دانشگاه‌های گرجستان به چشم نمی‌خورد، یا اینکه رتبه‌های بسیار پایینی برای آنها تعریف شده است. گرجستان به‌ویژه در سال‌های پیش از «انقلاب رز» با پدیده فرار مغزها مواجه بوده است و بسیاری از دانشمندان و افراد نخبه این کشور به روسیه یا کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 15).
هرچند گرجستان از زمان استقلال از شوروی سابق، اصلاحاتی در نظام آموزشی انجام داده است، امّا همچنان با مشکلات مختلف در ارتباط با آموزش پیش‌دبستانی، ادغام اقلیت‌های قومی و بیکاری روبه‌رو است. برای آموزش کودکان گرجی کودکستان به تعداد کافی وجود ندارد و برخی از والدین، مرکز پیش‌دبستانی را نه محلی برای آموزش، بلکه جایی می‌دانند که کودکان‌شان را نگه می‌دارد تا آنها بتوانند کار کنند. باتوجه‌به فقدان مهد‌کودک، حدود ۷۰% کودکان به آموزش پیش‌دبستانی دسترسی ندارند. یونیسف در همکاری با نهادهای غیر‌عمومی همانند سیویتا، در شهرداری‌ها مراکز جایگزینی برای ارائة این آموزش‌ها به کودکان ایجاد کرده‌اند، اما نور کم، فقدان منابع مالی و زمستان سرد، وضعیت را بدتر کرده است (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 17).

مقامات دولتی به‌منظور بهبود وضعیت جوانان درصدد برآمده‌اند آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای این کشور را طبق استانداردهای اروپایی و با یاری اتحادیة اروپا تدوین کنند؛ به‌طوری‌که هر کالج فنی‌و‌حرفه‌ای را مجهز به وسایل لازم برای پاسخ‌گویی به درخواست‌های جدید چنین آموزش‌هایی کردند (Ministry of Education and Science of Georgia, 2008; www.mes.gov.ge).
همچنین به ابتکار وزارت آموزش و علوم، طرح جدید «دوره‌های بازآموزی» اجرا می‌شود که در قالب آن، در بیست شهر گرجستان دوره‌های بازآموزی برای بیست هزار نفر برگزار می‌شود. شرکت‌کنندگان در این طرح، دوره‌های آموزش زبان انگلیسی و رایانه و همچنین دورة تخصص حرفه‌ای را می‌گذرانند. اما در این کشور، آمار اشتغال بعد از کسب آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای 64% است. امکانات ناکافی کتابخانه‌ها و زیرساخت‌ها، کم بودن فعالیت‌های پژوهشی در دانشگاه‌ها‌، توسعه نیافتن فرهنگ پژوهش، نبود تجربه‌های عملی در میان استادان و دانشجویان در زمینة کسب‌و‌کار‌، نبود برنامة توسعة راهبردی و عقب‌ماندگی آموزش، پژوهش و نوآوری گرجستان از کشورهای پیشرفته‌، از‌ دیگر مشکلات این کشور است (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 17).
گرجستان پس از استقلال از شوروی سابق با تصویب قانون اساسی در 1995م تلاش کرد از نظام برنامه‌ریزی متمرکز، به‌سمت اقتصاد بازار آزاد گذر کند. برای دست‌یافتن به این مهم، به وضع قوانینی برای مردمی کردن نظام سیاسی، نظیر استقرار نظام چندحزبی، انتخابات آزاد، تکثرگرایی‌، احترام به حقوق و آزادی‌های مردم و انتقال به اقتصاد مبتنی‌بر بازار، نظیر واگذاری طرح‌ها به بخش خصوصی‌، ایجاد بازارهای سرمایه‌گذاری، انجام اصلاحات مالی‌، آزادسازی بهای کالاها‌، قانونی کردن بهای اجناس و نیز جذب هرچه بیشتر سرمایه‌های خارجی پرداخت و بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی را به شرکت‌های خصوصی واگذار کرد (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013).
هدف بلندمدت دولت گرجستان، آمادگی برای پیوستن به سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) و اتحادیه اروپا است و به نظر می‌رسد تحولات اخیر اوکراین فضای مناسب‌تر و بهتری را برای این کشور برای پیوستن به این اتحادیه مهیا کرده است. چیزی که درحال‌حاضر در گرجستان به چشم می‌خورد، تلاش حداکثری تمام سطوح دولت، مجلس، مقامات مذهبی و مردم برای پیوستن به اتحادیه اروپاست و در این مسیر، با فراهم ساختن ساختارها و زمینه‌های لازم برای توسعة پایدار مدنی و اقتصادی گرجستان تلاش می‌کنند تا چشم‌انداز مثبتی را فراروی گرجیان متصور سازند (Bertelsmann Stiftung, 2014).
اصلاح و تکمیل نظام آموزشی کشور از مهم‌ترین اولویت دولت گرجستان است. اصلاحات همه‌گیر نظام آموزشی کشور، برای افزایش کیفیت آموزش‌های متوسط، عالی و حرفه‌ای و کمک به ایجاد جامعة مبتنی‌بر دانش، انجام می‌شود. در این راستا، ایجاد فضای مناسب برای توسعة علمی و مشارکت فعال بخش خصوصی در نظام آموزشی از ضروریات کشور به‌شمار می‌آید. نظام آموزشی گرجستان باید برای شهروندان این کشور فرصت‌های شغلی و امکان استفاده از دانش را مهیا کند. یکی از بخش‌های اصلاحات انجام‌شده در نظام آموزشی اجرای برنامه‌های آموزش زبان‌های خارجی به‌ویژه زبان انگلیسی و آموزش رایانه در مدارس متوسطه است (www.mes.gov.ge).
گرجستان که مایل است هرچه بیشتر خود را از روسیه دور و به اروپا نزدیک کند، درصدد استخدام ده هزار آموزشگر انگلیسی خارجی، برای آموزش نسل‌های جدید برای صحبت کردن به زبان انگلیسی است. از ابتدای اجرای این طرح تاکنون صدها آموزشگر از امریکا، کانادا، استرالیا، انگلیس و ایرلند وارد گرجستان شده‌اند.
دولت گرجستان برای تضمین موفقیت این طرح، و به‌منظور جذب این آموزشگران مشوق‌های زیادی نظیر مسکن و بیمه بهداشتی رایگان به همراه حقوق ماهانه‌ای بیش از حقوق آموزشگران گرجی در نظر گرفته است. و میان این افراد تفاوتی ازلحاظ سنی و مرد و زن بودن قائل نشده و تنها مدرک قابل قبول را مدرک آموزشی آنها اعلام کرده است (www.mes.gov.ge).
اجرای این برنامة آموزشی با انتقادهای زیادی مواجه شده است. بعضی معتقدند اجرای آن، هزینه‌های زیادی بر دولت تحمیل می‌کند و بهتر بود این هزینه برای آموزش آموزشگران محلی صرف شود. برخی از ناظران بر این عقیده‌اند که اجرای این برنامه، 3200000 دلار برای دولت هزینه دارد، درحالی‌که هزینة آموزش آموزشگران گرجی زبان‌های خارجی، تنها یک‌سوم این رقم است. عدة دیگری از ناظران هم می‌گویند هدف اصلی این برنامه، جدایی کامل گرجستان از گذشته خود به‌عنوان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی سابق است و دولت گرجستان مایل است در آینده عضو اتحادیة اروپا و ناتو شود (www.mes.gov.ge).
یکی دیگر از اولویت‌های اصلاحات نظام آموزشی کشور، توسعة آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای به‌منظور توسعه اقتصادی است. چرا که توسعة اقتصادی، امکانات تازه‌تری برای دانشجویان فراهم می‌کند تا شغل‌های جدیدی پیدا کنند (Ministry of Foreign Affairs of Georgia, 2014).
توسعة آموزش عالی نیز برای پیشرفت کشور اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا دانشگاه‌های گرجستان ازلحاظ سطح علمی در سطح متوسط قرار می‌گیرند، ولی ازسوی‌دیگر، مزیت آنها نزدیکی و ارتباط بسیار قوی با دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی دنیا است (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013, p. 19).
افزایش کیفیت آموزش عالی در گرجستان، یکی از پیش‌شرط‌های توسعة ظرفیت‌های علمی و توسعه اقتصادی کشور است؛ این در حالی ‌است که ضمناً گسترش همکاری‌های بین‌المللی در بخش‌های پژوهشی، علمی و فنّاوری نیز ضروری به نظر می‌رسد. از‌این‌رو، دولت درصدد است که از روش‌های آموزشی مدرن‌تری استفاده کند. در همین ‌راستا برخی از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، دوره‌های آموزشی ویژه‌ای با همکاری دانشگاه‌های خارجی برگزار می‌کنند، تا ضمن برطرف کردن عقب‌ماندگی‌ها، به شبکة دانشگاه‌های اروپایی بپیوندند؛ ازاین‌رو، ضروری است که دولت خدمات مناسبی برای دانشجویان و نهادهای پژوهشی فراهم کند که قابل مقایسه با استانداردهای جهانی باشد، امّا کمبود بودجه و منابع انسانی مانعی بر سر راه پیشرفت دانشگاه‌ها به‌شمار می‌رود. دولت برای اصلاح آموزش عالی و همچنین برای تطبیق دروس دانشگاهی با نیازهای بازار کار تلاش می‌کند. رشته‌های درسی، علوم و رویکردهای زیادی وجود دارند که هنوز در دانشگاه‌های گرجستان تدریس نمی‌شوند.
در کنار همة ضعف‌ها، بالا بودن سطح سواد، توزیع کمک مالی شفاف و رقابت میان دانشگاه‌ها برای ارائة دوره‌های آموزشی براساس استانداردهای غربی از‌جمله نقاط قوت آموزش این کشور است (www.mes.gov.ge).
در‌حالی‌که گرجستان برای توسعه‌اش به داشتن روابط نزدیک و پیوستن به اتحادیه اروپا امیدوار است، این اتحادیه نیز در حال کمک به دولت، برای برقراری ارتباط بهتر میان آموزش با نیازهای بازار کار است. آنها برای توسعه آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای ۲۷ میلیون یورو به دولت گرجستان کمک کرده‌اند.
درحال‌حاضر، در این کشور در کنار دانشگاه‌های گرجی، دانشگاه‌های خارجی از‌جمله دانشگاه‌های امریکایی نیز شروع به فعالیت کرده‌اند. دانشگاه‌های پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و موسیقی از دانشگاه‌های پرطرفدار گرجستان هستند که دانشجویان خارجی زیادی را در خود جای داده‌اند (The International Institute for Education Policy, Planning and Managment, 2013).
دولت گرجستان برای بهبود نظام آموزش عالی خود، درصدد است اقداماتی نظیر فراهم ساختن امکان دسترسی بیشتر مردم به آموزش عالی، حمایت از زمینه‌های راهبردی پژوهش و توسعه برای اطمینان از برآورده ساختن خواسته‌های بازار کار ازسوی آموزش عالی، اعطای کمک‌هزینه‌های تحصیلی برای دانش‌آموزان و دانشجویان براساس نیازهایشان‌، اعطای کمک‌های مالی پژوهشی به دانشگاه‌ها و تدوین برنامه‌هایی برای جذب بودجه از سازمان‌های کمک‌کننده، برای بهبود وضعیت مؤسسات آموزش عالی در کشور انجام دهد (www.mes.gov.ge).
کتاب‌شناسی
دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی. (1388). گرجستان. تهران: وزارت امور خارجه.
صفری، حمید. (1389). گرجستان. تهران: امیر کبیر، کتابهای جیبی.
مدانلو، یاسمن. (1383). «نظام آموزش‌ عالی گرجستان». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج.2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
همدانی، آزیتا. (1388). «وضعیت زبان و ادبیات فارسى و ایران شناسى در گرجستان»‌. دو فصلنامه ایراس‌، 4(5)، 191-199.

Akhalaia, N. (2015). Higher Education in Georgia: Room for Growth. Retrieved from: http://old.georgiatoday.ge/ article_details.php?id=13096
Bertelsmann Stiftung. (2014). BTI 2014: Georgia Country Report. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung.
Education, Science and Culture in Georgia. (2009). Statistical Publication. Tbilisi: Ministry of Economic Development of Georgia, Department of Statistics.
European Commission. (2012). Higher Education in Georgia. Tbilisi: Author.
Government of Georgia. (2011). Constraints Analysis: Georgia. Retrieved from: https://assets.mcc.gov/content/ uploads/2017/05/GeorgiaII_CA_withCover.pdf.
Ministry of Education and Science of Georgia. (2008). Development and State of the Adult Learning and Education (ALE) in Georia. Retrieved from: http://uil.unesco.org/fileadmin/multimedia/uil/confintea/ pdf/National_Reports/Europe%20-%20North%20America/ Georgia.pdf.
Ministry of Foreign Affairs of Georgia. (2014). National Security Concept of Georgia. Retrieved from: http://www.mfa.gov.ge/MainNav/ForeignPolicy/NationalSecurityConcept.aspx?lang=en-US
Researching Virtual Initiatives in Education. (2014). Georgia. Retrieved from: http://www.virtualschoolsandcolleges.eu/ index.php/Georgia
The Atlantic Council of the United States. (2011). Georgia in the West: A Policy Road Map to Georgia’s Euro-Atlantic Future. Retrieved from: http://www.atlanticcouncil.org/ images/files/publication_pdfs/403/101311_ACUS_GeorgiaWest.PDF.
The International Institute for Education Policy, Planning and Management. (2013). Strategic Development of Higher Education and Science in Georgia: Policy Analysis of Higher Education according to Five Strategic Directions. Retrieved from: http://css.ge/files/Papers/5%29_HE_and_ Employment_-Tamar_Bregvadze_ENG.pdf.
The World Bank. (2011). Georgia: An Agenda for Sustaining Growth. Washington, DC: Author.
http://erasmusplus.org.ge/en/he-in-georgia
http://www.mes.gov.ge