نوع مدخل : مدخل دانشنامه
نویسنده
چکیده
پایتخت: زاگرب
نوع حکومت: جمهوری چندحزبی
زبان رسمی: کروواتی
مساحت: 56610 کیلومترمربع
جمعیت: 4435054 نفر (2009م)
تعداد دانشجویان: 185479 نفر (2011م)
تعداد اعضای هیئت علمی: 16319 نفر (2011م)
تولید ناخالص ملی: 93/48 میلیارد دلار (2015م)
هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 6/4% (2013م)
هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 5/9% (2013م)
ویژگیهای جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
جمهوری کروواسی در منطقهای بین اروپای مرکزی و جنوبشرقی اروپا، جای گرفته است. مرزهای این کشور در شمال رودخانههای دراوا و دانوب، و دریای آدریاتیک در جنوب واقع شدهاند. وسعت این سرزمین 56538 کیلومترمربع، وسعت آبهای آن 33450 کیلومترمربع و در مجموع، 89998 کیلومترمربع است.
در 1991م، جمهوری کروواسی بهمنزلة کشوری مستقل و با حاکمیت اعلام شد. از 1992م، استقلال این کشور، در سطح بینالمللی به رسمیت شناخته شد و به عضویت رسمی سازمان ملل متحد درآمد. بهموجب قانون اساسی (مصوب 22 دسامبر 1990)، جمهوری کروواسی بهمثابة دولتی متحد و مردمسالار شناخته شد. همة قوا در این کشور، متعلق به مردمی هستند که در قانون، اعضای جامعهای آزاد و شهروندانی برابر، قلمداد شدهاند. ریاست این کشور برعهدة رئیسجمهور است. قوة مقننة آن سابور نام دارد و قوة مجریه زیر نظر دولت اداره میشود.
پایتخت جمهوری کروواسی زاگرب نام دارد که جمعیت آن حدود یک میلیون نفر است. کروواسی توانسته است پس از استقلال از یوگسلاوی، به ایجاد اقتصاد مبتنیبر بازار دست یابد. درهای آن بر روی همة کشورها باز است و درحالحاضر، به بازار جهانی، که اساس آن مالکیت خصوصی و آزادی بنگاههاست، پیوسته است. مهمترین زمینههای فعالیت اقتصادی در این کشور عبارتاند از: صنایع دستی (40%) جهانگردی و تولید غذا (13%)، کشاورزی و ماهیگیری (12%) حملونقل (9%).
درحالحاضر، اقتصاد این کشور یکی از توسعهیافتهترین اقتصادها در اروپای جنوبشرقی بهشمار میرود و از ویژگیهایی مانند ثبات و رشد تولید ناخالص داخلی، نرخ تورم پایین، نرخ مبادلۀ ارزی ثابت و کاهش نرخ بیکاری برخوردار است. کروواسی در ماه ژوئن سال 2004، به نامزدی پذیرش در اتحادیه اروپا برگزیده شد. فرایند گفتوگوها برای پیوستن به این اتحادیه، از سال 2005 آغاز شد و از آن پس، تحولات زیادی در قلمرو اقتصاد و همچنین سیاستهای علم و فنّاوری این کشور به وجود آمده است.
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
اصول و اهداف کلی نظام آموزش کروواسی، در طی چند سال گذشته، تحولات زیادی را پشت سرگذاشته است. این تحولات که از رخدادها و پدیدههای نوینی بسان توسعة جامعه دانش، فرایند جهانیشدن و رقابتپذیری در عرصۀ جهانی ناشی شده است، سیاستگذاران و برنامهریزان نظام آموزشی این کشور را بر آن داشته است تا برمبنای نیازهای نوین پدیدآمده در افراد و جامعه، در قلمروهای گوناگون فرهنگی، توسعة فنّاوری، اقتصاد، درهم تنیدگی اجتماعی، موقعیت و نقش افراد بهمثابة شهروند و توسعه فردی به بازنگری در نظام آموزشی خود بپردازند. برایناساس، سندی با نام «چهارچوب برنامه آموزش ملی» در ژوئیه سال 2010 تدوین شده است که در آن ارزشها، اهداف، اصول، محتوا و اهداف عمومی آموزش، چگونگی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، ارزیابی و خودارزیابی، از دوره پیشدبستانی تا میانی گنجانده شده است.
سیاستهای آموزشی جمهوری کروواسی که ناشی از تحولات اخیر در عرصۀ جهانی و فرایند پیوستن به اتحادیه اروپاست و بر نیازهای همچون دانش نوین، مهارتها، توانمندیها، ارزشها و پندارههایی بسان مهارتهای نوین فردی که بر نوآوری، آفرینشگری، حل مسئله، تفکر نقاد، کارآفرینی، سواد اطلاعاتی و مهارتهای اجتماعی پای میفشارد، چنین برشمرده شدهاند:
· توان ایجاد ارتباط با زبان مادری؛
· توان ایجاد ارتباط با زبانهای خارجی؛
· مهارتهای ریاضی و مهارتهای پایه در علم و فنّاوری؛
· مهارتهای دیجیتالی؛
· یادگیریِ یادگیری؛
· مهارتهای اجتماعی و مدنی؛
· نواندیشی و کارآفرینی؛
· برخورداری از آگاهی فرهنگی و توانایی بیان اندیشه.
اهداف آموزش
ارزشهای چهارگانه فرهنگی- اجتماعی که بر توسعة جامعه دانش، همبستگی اجتماعی، هویت ملی و جهانی و مسئولیتپذیری پای میفشارد، موجب شکلگیری اهداف آموزشی زیر شده است:
· فراهم ساختن آموزش روشمند که به توسعه فکری، جسمانی، زیباشناختی، اجتماعی، اخلاقی و روحی همگرا با مهارتها و پندارهای فراگیران میانجامد؛
· افزایش آگاهی فراگیران برای حفظ هویت ملی و همچنین پاسداری از میراث مادی، معنوی، تاریخی و فرهنگی جمهوری کروواسی؛
· افزایش و توسعة آگاهی به زبان کرووات، بهمثابة عامل اساسی هویت کروواسی، و گسترش زبان استاندارد کروواتی در همة قلمروها و دورههای گوناگون نظام آموزشی؛
· آموزش فراگیران برمبنای ارزشهای عمومی فرهنگی و مدنی، دربرگیرندۀ ارزشهای حقوق بشر و کودکان، پرورش توانمندی کودکان، برای زیست در جهان چند فرهنگی، احترام به تفاوتها و مشارکتی کوشا و پایبندانه در توسعه مردمسالارانة جامعه؛
· اطمینان از اینکه فراگیران از مهارتهای اساسی (آموزش عمومی) و حرفهای برخوردار میشوند، و آنها را توانمند میسازند تا در زمینة اجتماعی و فرهنگی تغییرات، برمبنای بایستههای اقتصاد بازار، فنّاوریهای نوین اطلاعاتی و ارتباطی و دانش علمی به زندگی و کار بپردازند؛
· برانگیختن و توسعۀ استقلال، خودباوری، مسئولیتپذیری و آفرینشگری در فراگیران؛
· آموزش فراگیران برای یادگیری در سراسر زندگی.
اصولی را که به شکل دادن چهارچوب برنامة آموزش ملی انجامیده است، چنین برشمردهاند:
· آموزش کیفی برای همگان؛
· فرصتهای برابر آموزشی برای همگان؛
· آموزش عمومی کیفی اجباری؛
· جابهجایی افقی و عمودی در نظام آموزشی؛
· زیر پوشش قراردادن همة فراگیران در نظام آموزشی؛
· پی نهادن بنیان علمی و تغییر، پیشبرد تمامیت نظام آموزشی همگام با دانش نوین علمی؛
· مردمسالاری، کثرتگرایی و تصمیمگیری مردمسالارانه؛
· استقلال نهادهای آموزشی (مدارس)؛
· کثرتگرایی در تعلیموتربیت و مدارس؛
· برخورداری از ابعاد اروپایی آموزش؛
· آموزش میانفرهنگی برای کاهش نابرابریها و پیشداوریها نسبت به اعضای فرهنگهای دیگر.
در چهارچوب برنامهریزی آموزش ملی که دستیابی به هدفهای یادشده و توسعه آموزش فراگیر- محور را نشانه رفته است، اصول زیر به کار بسته خواهند شد:
· همسوسازی گونههای آموزشی و تدریس، روشها و منابع کاری با نیازهای فردی فراگیران و توانمندیهای آنها برای بهدست آوردن اطمینان از عملکرد آموزشی هر فراگیر؛
· برنامهریزی و آمادهسازی مدارس برمبنای توانمندیهای فراگیران، با فراهمسازی گونههایی از محتوای آموزشی، و الگوی سازمانی همگرای با آن؛
· پذیرش تفاوت الگوی یادگیری در افراد و تفاوتهای توسعهای میان دختران و پسران و میان همة فراگیران بهطورکلی؛
· کاربست گونهها و روشهای مناسب یاددهی- یادگیری که به یادگیری مستقل و پویا و کاربست سرخطهای اصول آموزش بینجامد؛
· استفاده از منابع دانش و ابزار آموزشی مناسب که به برانگیختن مشارکتپذیری، مشاهده، پژوهش مستقل، تجربهاندوزی، اکتشاف، بازیادگیری، کنجکاوی و یاد گرفتن یادگیری بینجامد؛
· ایجاد محیط آموزشی خوشایند که به برانگیختن انگیزه و علاقه به یادگیری در فراگیران و احساس و احترام به یکدیگر بینجامد؛
· بازشناسی و رفتار مناسب با کودکان/ فراگیران هوشمند و با کودکان/ فراگیرانی که از مشکلات یادگیری و رفتاری برخوردارند؛
· یاری رساندن به کودکان/ فراگیران دارای مشکل و افزایش آگاهی دیگر کودکان و فراگیران درباره نیازهای آنها و یاری رساندن و همکاری با آنها.
ساختار نظام آموزشی
ساختار نوین نظام آموزشی کروواسی، دربرگیرندۀ سه دوره آموزش پیشدبستانی، آموزش عمومی ابتدایی اجباری و آموزش عمومی میانی اجباری است.
آموزش پیشدبستانی
آموزش پیشدبستانی برای همة کودکان در این ردۀ سنین اجباری نیست. این آموزش به سه دوره (نگاره 1) تقسیم میشود و کودکان ششماهه تا ششونیمساله میتوانند در دورههای آن شرکت کنند.
گرانیگاه فعالیتهای آموزشی دورة پیشدبستانی پرورش درک مطلب و رشد آوایی و توسعه تمامیت شخصیت کودک: جسمانی، هیجانی، اجتماعی، فکری، اخلاقی و روحی متناسب با سطوح توسعهای کودکان است.
آموزش عمومی در مدارس ابتدایی و میانی
آموزش عمومی در همة دورههای آموزشی از پیشدبستانی تا میانی فراگرفته میشود. ازآنجاکه هشت سال آموزش رسمی برای بهدست آوردن توانمندیهای اساسی بسنده نمیکند، آموزش عمومی در همة دورههای تحصیلی، مورد توجه قرار میگیرد. آموزش عمومی، برمبنای سطح توسعهیافتگی توانمندیها و مهارتهای هر دانشآموز، برمبنای ارزیابی آموزشگران از هر فراگیر انجام میشود.
دورههای آموزش عمومی و اجباری
برمبنای چهارچوب برنامه آموزش ملی، بهدست آوردن توانمندیها و مهارتهای عمومی، در چهار دوره طراحی شده است (نگاره 2).
دورة ابتدایی
در این دوره، فراگیران توانمندیهای اساسی را در دورهای چهارساله فرا میگیرند. برنامههای درسی متمایزی، در عرصة ملی و یا سطوح مدرسهای آموزش داده میشوند. این برنامة استاندارد، برای همۀ فراگیران در نظر گرفته شده است و ارزیابی برمبنای نمره انجام و در کارنامه فراگیران ثبت میشود. این برنامة درسی با همکاری کارکنان مدارس، والدین دانشآموزان و اجتماعات محلی تدوین میشود. برنامة درسی دربرگیرندۀ موضوعات، پودمانها و برنامههای آموزشی، آموزشهای اضافی، طرحهای مدرسهای، طرحهای کلاسی، سفر و برنامههای فرادرسی اختیاری نیز است. اگرچه برنامههای یادشده اختیاری است، اما ارزیابیهای انجامشده از آن، ممکن است در کارنامۀ جداگانهای ثبت شود و دراینصورت، آغاز هر سال تحصیلی انتشار مییابد.
برنامههای فرادرسی و فرامدرسهای، بخشی از برنامه درسی را تشکیل میدهند و در ارزیابی از مهارتهای آموختهشده ازسوی فراگیران بهکار برده میشوند.
آموزش حرفهای
برنامة درسی آموزش حرفهای، دربرگیرندۀ تمامیت آموزش عمومی و اجزای تشکیلدهندة آموزش حرفهای اجباری است؛ همچون دوره ابتدایی، آموزش حرفهای دربرگیرنده برنامههای فرادرسی و فرامدرسهای نیز است. دورة میانی آموزش حرفهای با ارائه پایاننامه، که بخشی از بار کاری دانشآموزان است، پایان میپذیرد.
دانشآموختگان این دورة آموزشی، میتوانند با پشت سرگذاشتن آزمون مرحلۀ رشدیافتگی که در عرصة ملی برگزار میشود، به دورههای آموزش عالی راه یابند. در طول دوره آموزش حرفهای، دانشآموزان برای شرکت در آزمون مرحلۀ رشدیافتگی نیز آموزش میبینند.
دورة میانی آموزش عمومی
این مدارس به آموزشهای عمومی میپردازند و مواد اصلی درسی برای همة دانشآموزان، یکسان است. همهنگام مواد درسی متفاوت، موجب میشود که آنها در موضوع خاصی تخصص یابند (عمومی، زبان، ریاضی، ورزش و...)، این دوره آموزشی چهارساله است و ساختار برنامة درسی برمبنای موضوع مانند ریاضیات، شیمی، فیزیک، تاریخ، و زبان کروات شکل میگیرد. دورة میانی آموزش عمومی، با پشت سر گذاشتن آزمون دولتی رشدیافتگی پایان مییابد و دانشآموزان در طول دورة آموزشی خود، برای شرکت در این آزمون ملی نیز آموزش داده میشوند.
موضوعات اختیاری و غیراجباری
برای موزونسازی استانداردهای آموزشی، لازم است که حجم کاری دانشآموزان، یکسان باشد. افزونبر آموزشهایی که برای همگان اجباری است. موضوعات اختیاری و غیراجباری نیز در برنامه درسی گنجانده میشوند. تفاوت موضوعات اختیاری با غیراجباری در آن است که دانشآموزان، در طول دورة تحصیلی لازم است شماری از موضوعات اختیاری را از مجموعه این موضوعات بهصورت یکسان برگزینند. در واقع این موضوعات، اگرچه برمبنای علاقه دانشآموزان برگزیده میشوند، اما جزئی از برنامه درسی استاندارد اجباری تلقی میشوند.
موضوعات غیراجباری، میتوانند دربرگیرنده موضوعاتی باشند که سوگیری حرفهای افراد در آینده را جهت میدهند؛ مانند: فنّاوری اطلاعات و ارتباطات، آموزش مدنی، فرهنگ سخنرانی و گوش دادن، فرهنگ رسانهای، فرهنگ و سنتهای کروواسی، معماری، میراث فرهنگی و بومی، تئاتر، بازداری از اعتیاد، خانهداری، صنایع دستی، زبانهای خارجی و بسیاری دیگر از موضوعات باتوجهبه نیازهای دانشآموزان، ارزشهای آموزش عمومی، اهداف و توانمندیهای اساسی توسعهای. مدارس میتوانند به انتخاب خود موضوعات، پودمانها، طرحها و فعالیتهای گوناگونی را برگزینند.
ساختار موضوعی برنامة درسی ملی که دربرگیرندۀ موضوعات اجباری، اختیاری و غیراجباری است در گام بعدی تدوین چهارچوب ملی آموزش قرار دارد که پس از آماده شدن طرح آموزشی، این ساختار موضوعی تعیین خواهد شد.
گونهشناسی نهادهای آموزش میانی
مدارس دوره میانی دربرگیرندۀ موارد زیر است:
· مدارس دستور و زبان؛
· مدارس فنی؛
· مدارس هنری؛
· مدارس صنعتی و حرفهای.
در نقاطی که اقلیتهای ملی زندگی میکنند، آموزش در دوره ابتدایی و میانی، به خط و زبان بومی آنها تدریس میشود.
آموزش عالی
آموزش عالی یا دوره سوم آموزش، در کروواسی دو پایه است و به دو صورت حرفهای و دانشگاهی عرضه میشود:
دوره نخست آموزش عالی بهطور معمول، دستکم، شش نیمسال است و دانشجویان باید 180 واحد درسی را بگذرانند. در برخی رشتهها و برخی نهادهای آموزشی، مانند رشتة اقتصاد در دانشکده اقتصاد دانشگاه زاگرب، این دوره دستکم 8 نیمسال است و دانشجویان باید 240 واحد درسی را بگذرانند. به دانشآموختگان این دوره، مدرک کارشناسی داده میشود. این دوره آموزشی، میتواند دربرگیرندۀ موارد زیر باشد:
آموزش دانشگاهی: که دانشجویان را برای کار در علوم و آموزش عالی، تجارت، بخش عمومی و جامعه بهطورکلی آماده میسازد. این دورة آموزشی، ازسوی «دانشگاهها» عرضه میشود.
آموزش حرفهای: که دانشآموختگان خود را با سطحی از دانش و مهارت لازم، برای ورود مستقیم به بازار کار آماده میکند. اینگونه از آموزشها در مدارس عالی حرفهای یا پلیتکنیکها عرضه میشوند. این نهادهای آموزشی، همچنین میتوانند برای افرادی که آموزش حرفهای یا دوره نخست دانشگاهی را گذراندهاند، دورههای ویژه تخصصی- حرفهای برگزار کنند، که میتوان آن را با کارشناسی ارشد حرفهای برابر دانست. نگاره 3 سیمای کاملی از دورههای آموزش عالی را به تصویر میکشد.
ایجاد نظام دو پایه (دانشگاهی- حرفهای) توان جابهجایی و انتقال از نوع رشته یا نهاد آموزشی را نیز فراهم ساخته است. شرایط این جابهجایی و انتقال ازسوی نهادهای آموزش عالی، تعیین میشوند. برخی از مدارس عالی حرفهای و پلیتکنیکها تنها به برگزاری دوره کارشناسی بسنده میکنند.
دانشآموختگان دبیرستانها و مدارس آموزش حرفهای میتوانند در دورههای آموزش عالی نیز ثبتنام کنند.
سهمیه پذیرش دانشجو در دانشگاهها برمبنای پیشنهاد و دانشکدهها ازسوی هیئتامنا (سنای دانشگاه) و سهمیه پذیرش نهادهای آموزش عالی و حرفهای، ازسوی شورای این نهادها تعیین میشود.
شرایط پذیرش دانشجو نیز بهوسیلة خود دانشگاهها و نهادهای آموزش عالی تعیین میشوند که معمولاً دربرگیرنده بررسی نمرات دوره دبیرستان و شرکت در آزمون ورودی آنهاست. آزمون ورودی 60% و نمرات دوره دبیرستان 40% امتیاز ورود به دانشگاه را تشکیل میدهند.
از سال 2009، با شکلگیری «آزمون ملی رشدیافتگی» برای دانشآموزان سال پایانی دوره میانی، جانشین آزمون ورودی نهادهای آموزشی شده است. در این آزمون، سه موضوع زبان کرووات، ریاضی و زبان خارجی اجباری است و سایر موارد بنا به درخواست ویژه نهادهای آموزش عالی انجام میشود.
از زمانیکه کروواسی بهمثابة عضو کامل اتحادیه اروپا بهشمار آید، شهروندان عضو اتحادیه از حق برابر برای ثبتنام در نهادهای آموزش عالی برخوردار خواهند شد. تنها ادامة تحصیل در دورههای پلیسی و نظامی، میتواند برمبنای امنیت ملی برای شهروندان خارجی محدود شود.
شرایط ورود به دوره کارشناسی ارشد، معمولاً گذراندن رشتههای مربوط در دوره کارشناسی است که ازسوی نهادهای آموزش عالی پذیرنده تعیین میشوند. ثبتنام در این دورهها، میتواند برمبنای آزمون ورودی انجام شود.
ثبتنام در دوره دکتری نیز نیازمند موفقیت در دوره کارشناسی ارشد مربوط به رشته تحصیلی است. دانشگاهها میتوانند شرایط ویژهای برای ثبتنام در این دوره اعلام کنند.
دادههای آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
آخرین دادههای آماری سال 2010، شمار نهادهای آموزش عالی را 132 نهاد نشان میدهد که دربرگیرندۀ 15 پلیتکنیک، 29 مدرسه آموزش عالی حرفهای، 82 دانشکده و 6 آکادمی هنر است. کروواسی دارای 7 دانشگاه است که پنج دانشگاه آن، برمبنای دانشکده و دو دانشگاه آن، برمبنای گروه آموزشی سازماندهی شدهاند. در واقع همة دانشگاهها به بخش عمومی وابستهاند و تنها 21 مدرسه آموزش عالی حرفهای و 2 پلیتکنیک در اختیار بخش خصوصی است.
بهمنظور ایجاد توازن در توسعة آموزش عالی و جلوگیری از رشد قارچگونۀ نهادهای آموزش عالی، شورای ملی آموزش عالی، سندی را با نام «طراحی شبکه نهادهای آموزش عالی در جمهوری کروواسی» انتشار داده است. این سند شرایط و معیارهای گشایش نهادهای آموزش عالی نوین را تعیین میکند.
سیر تحول جمعیت دانشجویی، در پنج سال گذشته، (2010-2005م) در جدول 1 بازتاب یافته است. شمار دانشجویان دختر، بسان بسیاری از کشورهای جهان، بر شمار پسران پیشی گرفته است. در سال تحصیلی 2010-2009، 56% دانشجویان این کشور را دختران تشکیل میدهند. تنها در پلیتکنیکها و مدارس آموزش عالی حرفهای، شمار پسران، بهترتیب 4% و 5% بیش از دختران است. در عوض شمار دختران در دانشگاهها 9% و در آکادمیهای هنر 12% بیش از پسران است. نکتۀ درخور درنگ دیگر در این دادهها، افزایش شتابان دانشجویان سال نخست است که در سال 2010 نسبت به سال 2005، حدود 126% رشد را نشان میدهد.
جدول 2، شمار دانشجویان را برمبنای گونهشناسی نهادهای آموزش عالی نشان میدهد. نکتة درخور درنگ در جدول 2، شمار فزاینده دانشجویان ثبتنامشده در نظام دانشگاهی است که حدود 77% جمعیت دانشجویی را تشکیل میدهد.
پراکندگی جمعیت دانشجویی برمبنای قلمرو آموزشی در جدول 3 نمایش داده شده است. نسبت دانشجویان ثبتنامشده در علوم اجتماعی درخور درنگ است.
جمعیت دانشجویی در علوم اجتماعی بیش از 50% دانشجویان کشور را پوشش میدهد، که حدود 55% آنها، در علوم اقتصادی تحصیل میکنند. حقوق، آموزش فنّاوری اطلاعات و ارتباطات و خدمات اجتماعی، ازجمله رشتههایی هستند که پس از اقتصاد، بیشترین دانشجو را در علوم اجتماعی به خود کشاندهاند (بهترتیب، 6/9%، 4%، 9/3% و 4/1%).
جدول 3. پراکندگی جمعیت دانشجویی در قلمروهای گوناگون علمی (2010-2009م)
قلمرو علمی
شمار دانشجویان
درصد به کل جمعیت دانشجویی
زیست پزشکی و بهداشت
12415
7/6
علوم زیست فنی
9024
9/4
علوم اجتماعی
95282
3/51
علوم انسانی
14432
8/7
علوم طبیعی
6602
5/3
علوم فنی- مهندسی
43371
23
هنر
3257
7/1
میان رشتهای
1096
6/0
جمع
185479
100
دانشجویان دورههای کارشناسی ارشد و دکتری، درصد اندکی از جمعیت دانشجویی را تشکیل میدهند. دانشجویان دوره کارشناسی ارشد و کارشناسی ارشد علوم تنها در سال 2009 نیمدرصد دانشجویان را تشکیل میدهند. سهم دانشجویان دختر 58% است. این جمعیت در بازة زمانی پنجساله 2009-2005م نهتنها رشدی نداشته که اندکی نیز کاهش یافته است (جدول 4).
شمار دانشجویان دورههای تکمیلی تخصصی در جدول 5 بازتاب یافته است. به نظر میرسد بهدلیل ساختار نظام آموزشی، شمار این دانشجویان در بازۀ زمانی پنجساله 2009-2004م فرایندی کاهنده را پشت سر گذاشته است، اگرچه در دورههای کارشناسی ارشد نیز رشدی دیده نمیشود. جمعیت دانشجویان علوم اجتماعی، همچنان حدود نیمدرصد این دانشجویان را تشکیل میدهد.
جمعیت دانشجویان دوره دکتری، در بازة زمانی چهارساله 2009-2005م افزایش چشمگیری داشته است و جمعیت دختران نسبت به پسران در همین دوره زمانی نیز افزایش نشان میدهد. دانشجویان دکترای علوم اجتماعی و انسانی، در سال 2009، بهترتیب بیشترین شمار این دانشجویان (20% و 21%) را تشکیل میدهند. جدول 6، مسیر تحول جمعیت دانشجویی دوره دکتری را برمبنای قلمرو علمی آنها به تصویر میکشاند.
جدول 7، سیر تحول جمعیت دانشآموختگان در دوره کارشناسی در بازة زمانی چهارساله 2009-2006م را به تصویر میکشاند. دادههای آماری نشانگر پیشی گرفتن دختران در جمعیت دانشآموختگان کروواسی است. همانگونه که انتظار میرود، جمعیت دانشآموختگان در بازه زمانی یادشده، فرایند منظم رشد را پشت سر نهادهاند.
وضعیت آماری اعضای علمی نهادهای آموزش عالی در سال 2011-2009 در جدولهای 8 و 9 نمایش داده شده است. تفاوت جنسیتی در این جمعیت به نفع مردان گرایش دارد، اگرچه این تفاوت چندان هم فاصلهدار نیست. آموزشگران پارهوقت کمتر از 28% آنها را تشکیل میدهند. آخرین وضعیت دادههای مربوط به اعضای علمی در سال 2011-2010 در جدول 9 نمایش داده شده است که نسبت به سال گذشته، رشد نسبتاً چشمگیری دارد. افزونبرآن، شمار اعضای هیئتعلمی استاد تمام و پس از آن استادیار، بیشترین جمعیت اعضای علمی را تشکیل میدهند.
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
نظام آموزشی در کروواسی، بخشی از نظام علمی کشور بهشمار میآید. ازاینرو اصول بنیادین و راهنمای علوم و سیاستهای آموزش عالی، ازسوی مجلس این کشور به شکل قانون تدوین و تصویب میشوند. مجلس همچنین «کمیتة آموزش، علم و فرهنگ» را برای پایش کاربست سیاستها زیر نظر وزارت علوم، آموزش و ورزش تعیین میکند. وزارت علوم، آموزش و ورزش، اصلیترین بدنۀ اداری این قلمرو بهشمار میآید و برنامهریزی، تأمین منابع مالی و پایش تمامیت نظام آموزش را برعهده دارد.
کارویژههای وزارت یادشده عبارتاند از:
·
انجام کل امور اداری مربوط به فعالیتهای توسعه علوم، موزونسازی تأمین منابع برنامههای همیشگی پژوهشی و تأمین منابع مالی طرحهای ویژة ملی؛
· برنامهریزی، موزونسازی و توسعه فعالیتهای فنّاوری اطلاعات برای ایجاد نظام یکپارچه اطلاعات؛
· برنامهریزی و موزونسازی توسعه فنّاوریها در کروواسی؛
· انجام امور اداری مربوط به توسعة نظام آموزش از پیشدبستانی تا آموزش عالی؛
· انجام امور اداری توسعة نظام ورزشی و بهبود سلامت جوانان و بزرگسالان؛
· انجام امور اداری توسعة فرهنگ فنی جوانان و بزرگسالان؛
· انجام امور اداری مربوط به پایش، مستندسازی و همکاریهای بینالمللی در قلمرو علوم، پژوهش، آموزش عالی، ورزش و فنّاوری.
درخور یادآوری است که این وزارت، لوایح قانونی مربوط به علوم، پژوهش، فنّاوری، آموزش و ورزش را تهیه و در اختیار مجلس میگذارد؛ همچنین مدیریت منابع بودجه این قلمروها، بردوش وزارت علوم، آموزش و ورزش است. تدوین و اجرای سیاستهای دولت در زمینههای یادشده نیز ازسوی این وزارت انجام میشود؛ شرح وظایف وزارتخانهها و دیگر نهادهای اداری دولتی، ازجمله وزارت علوم، آموزش و ورزش در قانون تعیین شده است.
ساختار اصلی وزارت علوم، آموزش و ورزش، دربرگیرندۀ چهار دبیرخانه زیر است:
· دبیرخانه دولتی برای آموزش پایه؛
· دبیرخانه دولتی برای آموزش میانی؛
· دبیرخانه دولتی برای آموزش عالی؛
· دبیرخانه دولتی برای علوم و فنّاوری.
وزیر که در رأس این نهاد قرار دارد، 13 دستیار در زمینههای گوناگون دارد و دفتر وزیر و دبیرخانه عمومی کارهای وی را سامان میدهند. وزارتخانه 11 مدیریت دارد: امور مالی، امور حقوقی و اداری، جامعة اطلاعاتی، همکاریهای علمی بینالمللی، آموزش عالی، علوم، آموزش میانی، پیشدبستانی و آموزش پایه، ورزش، برنامههای مشترک، بازرسی و کنترل داخلی و گروه مستقل حسابرسی داخلی.
کارکنان وزارت 340 نفر هستند و بودجة سالانۀ آن
128 میلیون یورو (2008م) بوده است. سایر نهادهایی که در امور مربوط به سیاستهای علوم، فنّاوری مشارکت دارند عبارتاند از:
شورای ملی علوم: بالاترین و راهبردیترین بدنۀ رایزنی در نظام پژوهشهای علمی، ازجمله پژوهشهای دانشگاهی بهشمار میرود. این شورا که مستقل از وزارت علوم، آموزش و ورزش فعالیت میکند، اولویتهای راهبردی پژوهشی را تعیین میکند. افزونبرآن پایش و ارزیابی کیفیت نهادهای علمی و ارزیابی طرحها و برنامههای علمی بردوش این شوراست. از دیگر کارویژههای مهم این شورا، پیشنهاد سالانة منابع بودجهای علوم و آموزش عالی کروواسی است که با همکاری شورای عالی آموزش عالی انجام میشود.
این شورا دارای 12 عضو و یک رئیس است که ازسوی دولت به مجلس کروواسی پیشنهاد میدهد و مجلس آنها را منصوب میکند. اعضای شورا عبارتاند از: 4 نفر از دانشمندان نهادهای عمومی علمی، 16 استاد دانشگاه و 3 نفر بیرون از نظام علمی، یعنی شرکتهای خصوصی، بخش صنعت و غیر آن. اعضای این شورا برای چهار سال برگزیده میشوند.
این شورا هیچ کارمند دائمی ندارد و وظایف اداری آنها، بردوش وزارت علوم و بنگاه علوم و آموزش عالی است. بودجة سالانه این شورا 81 میلیون (2008م) یوروست که برای امور اجرایی هزینه میشود.
شورای ملی آموزش عالی: توسعة آموزش عالی کشور را برعهده دارد و در تعیین پیشنهاد بودجه علوم و آموزش عالی به دولت، با شورای ملی علوم همکاری میکند.
بنگاه علوم و آموزش عالی: در سال 2004 بهمثابه نهادی واسطه میان سیاستهای دولتی و اجتماعات علمی شکل گرفت. مأموریت اصلی این نهاد، بهبود کیفیت آموزش عالی و نظام علمی کشور است. در واقع این بنگاه حرفهای و اداری، از فرایند ارزیابی علمی سازمانها و نهادهای آموزش عالی حمایت و برنامههای نوین علمی را تأیید میکند؛ بهگونهای که نظام علمی و آموزش عالی، بهسمت یکپارچگی با نظامهای بینالمللی و انجمن اروپایی تضمین کیفیت آموزش عالی گام بردارد. این بنگاه دارای 8 دفتر، 49 کارمند و بودجه آن 9/2 میلیون یورو (2009م) بوده است.
بنیاد ملی علوم، آموزش عالی و توسعة فنی: در سال 2001 بهوسیلة مجلس کروواسی گشایش یافت، اصلیترین فعالیتهایی که این بنیاد، از آنها حمایت میکند، عبارتانداز: اصلاح آموزش عالی، جذب نخبگان و افزایش توان جابهجایی آنها، کارآموزی، تابستانی دانشجویان دکتری، طرحهای بینالمللی، ایجاد مشارکت میان علوم و صنعت، تعیین جوایز برای دانشمندان جوان، تقویت زبان علمی ملی و آمادهسازی اجتماعی فرهنگی برای گذر از جامعه صنعتی بهسوی جامعه دانش. این بنیاد دارای 5 عضو و 4/1 میلیون دلار بودجه (2008م) سالانه است.
ساختار کلی نظام علمی و آموزش عالی کروواسی، برمبنای عملکرد و سطوح اجرایی آن در نگاره 4 به تصویر کشیده شده است.
گشایش نهادهای آموزش عالی در چهارچوب «سند قانونی فعالیتهای علمی و آموزش عالی» و مقررات مربوط به سنجش و معیارهای نهادهای آموزش عالی امکانپذیر است.
دانشگاهها، پلیتکنیکها و مدارس حرفهای آموزش عالی، بهمثابة نهادی مستقل ایجاد میشوند. ایجاد دانشگاههای بخش عمومی بهوسیلة دولت و برمبنای قوانین مصوب انجام میشود، درحالیکه پلیتکنیکهای عمومی و مدارس عالی حرفهای میتوانند برمبنای حکم دولت گشایش یابند. گشایش نهادهای آموزش عالی خصوصی، برمبنای تصمیم بنیادگذاران آن و در چهارچوب مقررات امکانپذیر است. مقامات محلی نیز میتوانند در مناطق زیر نظر خود مدارس حرفهای آموزش عالی ایجاد کنند.
دانشگاههای تأسیسشده برمبنای قانون، میتوانند از دانشکدهها، آکادمیهای هنر و گروههای علمی برخوردار باشند.
بههرحال، آغاز فعالیت هر نهاد آموزش عالی، نیازمند ثبت و گذراندن مراحل قانونی ازطریق وزارت علوم، آموزش و ورزش است که نیازمند فراهم آوردن اسنادی است که نشان دهد این نهاد از منابع انسانی، علمی، فیزیکی و تجهیزات لازم برخوردار است. شورای ملی آموزش، پس از اعتبارسنجی در فرایندی سهماهه نظر خود را درباره درخواستها اعلام میکند.
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
بیشترین بخش از منابع مالی وزارت علوم، آموزش، یعنی حدود 90% آن، برای بخش آموزش (عالی، میانی و ابتدایی) صرف میشود. 10% آن را هزینههای فعالیتهای پژوهشی، تشکیل میدهند و 1% نیز برای فعالیتهای فنّاوری، در نظر گرفته میشود. بیشترین بودجة پژوهشی وزارت علوم، آموزش و ورزش، برای تأمین منابع مالی نهادهای آموزش عالی و نهادهای پژوهشی عمومی اختصاص مییابد که دربرگیرنده حقوق پژوهشگران نیز است.
حدود 17% این بودجه، برای برنامة طرحهای پژوهشی و 30% آن در چهارچوب برنامة پژوهشگران جوان هزینه میشود. بقیة این منابع مالی زیر نظر وزارت برای فعالیتهای پشتیبانی پژوهشی، بسان تأمین تجهیزات علمی، انتشارات علمی و حمایت از همایشهای علمی و اتحادیهها هزینه میشود.
چرخۀ تأمین منابع مالی وزارت علوم، آموزش و ورزش برمبنای طرحهای سالانۀ بودجه انجام میشود. وزارت بودجه، درخواست خود را برای گنجاندن در بودجة دولت، به دولت میدهد. منابع مالی طرحهای علمی و تجهیزات علمی مورد نیاز از بودجه دولت تأمین و با دو بار اعلام عمومی در سال، تأمین میشوند. منابع مالی کودکستانها، مدارس پایه، دبیرستانها و آموزش بزرگسالان، برمبنای مصوبات قانونی بهوسیلة دولت کروواسی، واحدهای خودگردان محلی و منطقهای، اجتماعات دینی یا دیگر افراد حقیقی و حقوقی، تأمین میشوند.
دادههای آماری منسجم و دقیقی درباره منابع مالی بخش علوم و آموزش عالی در دسترس نیست. و تنها برخی دادههای آماری پراکنده و کلان را میتوان از منابع گوناگون گردآوری کرد. بودجة فعالیتهای علمی وزارت در سال 2008 حدود 65/1 میلیارد یورو اعلام شده است.
آخرین دادههای آماری مالی انتشاریافته، مربوط به ترکیب درآمدهای نهادهای آموزش عالی، در بازۀ زمانی پنجساله (2007-2003م) در جدول 10 نشان داده شده است.
سهم هزینههای پژوهشی و توسعه، نسبت به تولید ناخالص داخلی در جدول 11 بازتاب یافته است.
جدول 10. ترکیب درآمدی نهادهای آموزش عالی در سالهای 2007-2003 (به میلیون کونا)*
سال تحصیلی
منابع درآمد
2003
2004
2005
2006
2007
درآمد از بودجه
1554
1786
1922
2242
2300
درآمد اختصاصی
660
753
775
870
996
جمع درآمدها
2214
2539
2697
3111
3296
نسبت درآمدها به جمع درآمدها (درصد)
درآمد از بودجه
70
70
71
72
70
درآمد اختصاصی
30
30
29
28
30
جمع درآمدها
100
100
100
100
100
نسبت درآمدها به تولید ناخالص داخلی
درآمد از بودجه
78/0
83/0
83/0
89/0
86/0
درآمد اختصاصی
33/0
35/0
33/0
35/0
37/0
جمع درآمدها
12/1
18/1
17/1
24/1
24/1
درآمد ناخالص داخلی (به میلیون)
198422
214983
231349
250590
266627*
(Bajo, 2009, p. 8)
* هر یورو برابر 1/7 کونا واحد پول کروواسی است.
جدول 11. سرانه تولید ناخالص داخلی و سهم پژوهش و توسعه از آن در بخش عمومی و خصوصی (2008م)
تولید سرانه ناخالص داخلی
10800 یورو
(به درصد)
سهم هزینههای پژوهشی و توسعه از تولید خالص داخلی
9/0
سهم بخش عمومی از هزینههای پژوهشی و توسعه
6/55
سهم بخش خصوصی از هزینههای پژوهشی و توسعه
3/44
(Ministry of Science, Education and Sports, 2009)
یادآوری میشود که بخشی از بودجههای نهادهای آموزش عالی، بهموجب قوانین، باید برای هزینههای رفاهی دانشجویان هزینه شود؛ به بیانی دیگر، بخشی از بودجهای که دولت کروواسی در اختیار نهادهای آموزش عالی قرار میدهد، باید صرف حفظ استانداردهای زندگی و کار آنان شود، که دربرگیرنده معیارهایی برای خوابگاههای دانشجویی، غذا، فعالیتهای فرهنگی و جوایز و بورسیههای دانشجویی است.
برنامهها و اصلاحات پیشرو
برنامه اصلاحات در نظام آموزش، از اوایل دهة 1990 آغاز شده است، اما در سالهای گذشته که این کشور فرایند پیوستن به اتحادیه اروپا را پشت میگذاشت، این اصلاحات، شتاب بیشتری به خود گرفته است. اولویتهای این اصلاحات، ازسوی وزارت علوم، آموزش و ورزش چنین اعلام شده است:
1. ایجاد مدارس یادگیرنده با تغییر در محتوا و روش آموزش؛
2. بهبود بخشیدن به مدیریت و رهبری، با ایجاد تمهیدات نظاممند برای توسعه حرفهای و پایش فرایندها و بروندادهای نظام آموزشی؛
3. تقویت پایش و ارزیابی با افزایش پاسخگویی بیرونی؛ بهگونهای که نهادهای آموزشی و مقامات محلی و بومی، نسبت به نتایج عملکرد خود پاسخگو باشند؛
4. حمایت از توسعة منطقهای و نوآوریها که با تأمین منابع مالی طرحهای توسعهای منطقهای، همراه خواهد بود. در واقع تمرکززدایی بیشتر، در نظام آموزشی، هدف اصلی این اولویت بهشمار میآید.
ازجمله برنامههایی که برای دستیابی به اولویتهای نظام آموزشی طراحی شدهاند، میتوان به برنامۀ اتحادیه اروپا «آموزش و مهارتآموزی در اروپا: نظام گوناگون با اهداف مشترک برای 2010» اشاره کرد که بر توسعه سیاستهای آموزشی و طرحهای توسعهای بخش آموزشی، پای میفشارند. این برنامه مجموعهای از نشانگرها را دربر میگیرد که در پایش موفقیت اصلاحات آموزشی، مفید خواهند بود. بسیاری از این نشانگرها در کل 25 کشور عضو کنونی اتحادیه اروپا مورد استفاده قرار میگیرند تا عملکرد نظام آموزشی آنها با یکدیگر مقایسهپذیر شود.
«برنامه پشتیبانی از بخش آموزش»، از دیگر برنامههای اصلاحی نظام آموزشی است که اصلاحات در دورة ابتدایی و میانی را نشانه گرفته است. این برنامه، با همکاری بانک جهانی و وزارت علوم کروواسی، اجرا میشود. اهداف اصلی این برنامه عبارتاند از: تأمین منابع مالی، ظرفیتسازی و توسعة حرفهای کارکنان بخش آموزشی، مدیران و آموزشگران مدارس. توسعه و توزیع برنامههای درسی نوین برای دورههای ابتدایی و میانی. گشایش و تجهیز «مرکز ملی آزمون مدارس» و تأمین منابع ابتکارات توسعهای منطقهای.
پیوستن به برنامة «جوانان و یادگیری در سراسر زندگی» در اتحادیه اروپا از سال 2011 از دیگر برنامههای اصلی نظام آموزشی است. این برنامه، دربرگیرنده طرح اراسموس است که به تأمین منابع مالی برای افزایش توان جابهجایی دانشجویان اروپایی میپردازد. طرح لئوناردو داوینچی که برای افزایش توان جابهجایی فراگیران آموزشهای حرفهای، طرح کمنیوس که برای افزایش مبادله دانشآموزان و طرح گروندویک، برای آموزش بزرگسالان در نظر گرفته شده است.
آموزش عالی کروواسی، در میانه و فرایند اصلاحات گستردهای است. ازجمله میتوان به فرایند بولونیا اشاره کرد که موجب شکلگیری سه دورة آموزشی (کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری)، نظام دو پایه (دانشگاه و پژوهشهای حرفهای) و نظام تضمین کیفیت در نهادهای آموزش عالی شده است.
برنامة راهبردی سال 2014-2010 که ازسوی «بنگاه علوم و آموزش عالی» تدوین شده، ازجمله برنامههای میانمدتی است که برای اصلاحات در نظام آموزش عالی طراحی شده است. این برنامه با مأموریت اصلی این بنگاه که «حمایت پیاپی از بهبود کیفیت در علوم و آموزش عالی است» همسویی دارد و، دو هدف کلی را دنبال میکند.
1. تضمین و توسعة کیفیت آموزش عالی و علوم؛
2. به رسمیت شناساندن کیفیت آموزش عالی در عرصه ملی و بینالمللی.
برنامههای اجرایی این برنامه پنجساله را میتوان چنین برشمرد:
· اطمینان خاطر از اینکه همة نهادهای علمی و آموزشی، از کمینه معیارهای کیفیت برخوردار باشند؛
· افزایش کیفیت نهادها و سازمانهای علمی و آموزش عالی؛
+· پشتیبانی از کوششهای راهبردی و بدنۀ کارشناسی در علوم و آموزش عالی؛
· تأمین پشتیبانی از فنّاوری اطلاعات در قلمرو آموزش عالی و علوم؛
· تأمین حمایت کارشناسی و مهارتآموزی برای بهبود کیفیت آموزش عالی و علوم؛
· بهبود بخشیدن به فرصتهای برابر در دسترسی به آموزش عالی؛
· تشویق برای افزایش جابهجایی اعضای علمی و حرفهای؛
· بهبود کیفیت فرهنگ درونی؛
· عضویت کامل در نهادهای به رسمیت شناخته شدۀ بینالمللی؛
· تقویت نقش «بنگاه علوم و آموزش عالی» در سطح ملی، منطقهای و بینالمللی؛
· حفظ اعتماد ملی به «بنگاه علوم و آموزش عالی».
کتابشناسی
جاودانی، حمید. (1383). «نظام آموزش عالی کروواسی». دایرةالمعارف آموزش عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
Agency for Science and Higher Education. (2008). Short Overview of Higher Education in the Republic of Croatia. Zagreb: Author.
Agency for Science and Higher Education. (2010). Strategy 2010-2014. Retrieved from: https://www.azvo.hr/images/ stories/publikacije/Strategija_ENG-9.pdf.
Agency for Science and Higher Education. (2011). 2010 Annual Report and 2011 Operational Plan. Zagreb: Author.
Bajo, A. (2009). The Funding of Tertiary Education Institutions in Croatia: the Costs of Courses and Tuition Fees. Retrieved from: https://www.researchgate.net/publication/ 265439377_THE_FUNDING_OF_TERTIARY_EDUCATION_INSTITUTIONS_IN_CROATIA_THE_COSTS_OF_COURSES_AND_TUITION_FEES
Croatian Bureau of Statistics. (2010). 2010 Statistical Yearbook of the Republic of Croatia. Retrieved from: https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2010/SLJH2010.pdf.
Croatian Bureau of Statistics. (2011). Teaching Staff at Institutions of Higher Education 2010/2011 Academic Year. Retrieved from: https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ publication/2011/08-01-01_01_2011.htm TEACHING STAFF AT INSTITUTIONS OF HIGHER EDUCATION 2010/2011ACADEMIC YEAR
Ferara, K. (2008). “Internationalization Development of Tertiary Education System in the Republic of Croatia”. Applied Studies in Agribusiness and Commerce (APSTRACT), 2(1-2), 95-97.
Krstelj, V. (1999). Higher Education in the Republic of Croatia. Zagreb: Center of Technology Transfer.
Lnčić, R. B., Rogić, A. B., Šigir, M. D., Dželaja, M., Hitrec, S., Kovačević, S.,…Tatalović, M. (2011). Croatian Qualification Framework: Introduction to Qualificution. Retrieved from: http://www.herdata.org/public/CROHR-Qualifications-Framework.pdf.
Ministry of the Family, Veterans Affairs and Intergenerational Solidarity. (2004). On the Establishment of the Agency for Science and Higher Education. Zagreb: Author.
Ministry of Science, Education and Sports. (2005a). Education Sector Development Plan 2005-2010. Retrieved from: https://mzo.hr/sites/default/files/migrated/education-sector-development-plan-2005-2010.pdf.
Ministry of Science, Education and Sports. (2005b). Towards the European Higher Education Area Bologna Process: National Reports 2004-2005. Retrieved from: http://www.aic.lv/bolona/Bologna/Reports/countrep_05/National_Reports-Croatia_050114.pdf.
Ministry of Science, Education and Sports. (2009). The Action Plan for Mobility of Researchers 2009-2010. Zagreb: Author.
Ministry of Science, Education and Sports. (2010a). The Action Plan for Removing Obstacles and Enhancing International Learning Mobility for the Period 2010-2012. Retrieved from: http://planipolis.iiep.unesco.org/sites/planipolis/files/ ressources/croatia_action_plan_international_learning_mobility_2010-2012.pdf.
Ministry of Science, Education and Sports. (2010b). National Curriculum Framework: for PreSchool Education and General Compulsory and Secondary Education. Retrieved from: http://www.ibe.unesco.org/curricula/croatia/ci_fw_ 2010_eng.pdf.
Polšek, D. (2004). “Higher Education in Croatia and Requirements of the European Union”. In K. Ott (Ed.), Croatian Accession to the European Union (pp.273-300). Retrieved from: http://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/ 5127/1/polsek-institutional_challenges.pdf.
