نوع مدخل : مدخل دانشنامه
نویسنده
چکیده
پایتخت: ریاض
نوع حکومت: سلطنتی مطلقة اسلامی
زبان رسمی: عربی
مساحت: 2149690 کیلومترمربع
جمعیت: 27345986 نفر (2014م)
تعداد دانشجویان: 1165091 نفر (2013م)
تعداد اعضای هیئتعلمی: 66255 نفر (2013م)
تولید ناخالص ملی: 5/655 میلیارد دلار (2015م)
ویژگیهای جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
عربستان سعودی در نیمکرة شمالی، در جنوبغربی آسیا، در منطقة خاورمیانه، در میان خلیج فارس و دریای سرخ، در شبهجزیرة عربستان و همسایگی کشورهای کویت، عراق و اردن در شمال، یمن در جنوب، امارات متحدة عربی و قطر در شمالشرقی، و عمان در شرق واقع شده و ازنظر پهناوری سیزدهمین کشور بزرگ جهان است.
این کشور شبهجزیره عربستان را دربرگرفته است و برروی سرزمینی پوشیده از فلاتها و بیابانهای وسیع قرار دارد. کوههای آن بیشتر در نواحی غربی کشور و به موازات دریای سرخ کشیده شدهاند. رودهای کشور عربستان فصلی و اتفاقی هستند. آبوهوای آن در نواحی ساحلی، گرمومرطوب و در سایر نواحی، گرموخشک و کمباران است.
این کشور در سال 1932 از انگلستان جدا شد و روز ملی آن برابر با دوم نوامبر است و دولت جدید نیز در همان سال ازسوی عبدالعزیز بن عبدالرحمان آلسعود (ابن سعود) تأسیس شد.
حکومت کشور عربستان سلطنتی مطلقه اسلامی است. در عربستان قانون اساسی مدون و رسمی وجود نداشته و قوانین و مقررات مدون سال 1926 و همچنین مصوبات سال 1953 و اصلاحات بعدی، روی هم پایههای اصلی قانون اساسی کشور را تشکیل میدهند. در این کشور مجلس قانونگذاری وجود ندارد و هیئت وزیران انتصابی که بیشتر از میان شاهزادگان انتخاب میشوند نوعی نهاد قانونگذاری را تشکیل میدهند.
کشور عربستان از قسمتهایی تشکیل شده که هر قسمت زیرنظر یک امیر اداره میشود و این «امیرها» تنها در برابر پادشاه پاسخگویند. پادشاه، رئیس رسمی کشور است که مسئولیت خود را به کمک شورای وزیران انجام میدهد. تا پیش از سال 1992 همه قوانین ازسوی پادشاه و شورای وزیران تصویب میشد، این در حالی است که در مارس 1992، پادشاه طرحی بهنام «شیوه رهبری» بهمنزله نخستین قانون نوشتاری عربستان تقدیم کرد. با وجود این، «قرآن» همچنان مهمترین مرجع تصمیمگیری ملی است.
عبداللهبنعبدالعزیز پادشاه 91 ساله عربستان در 31 دسامبر 2014 درگذشت. در پی آن، سلمانبنعبدالعزیز برادر عبدالله، شاه جدید عربستان شد و مقرنبنعبدالعزیز که جانشین ولیعهد بود، ولیعهد جدید عربستان نام گرفت.
زبان رسمی این کشور عربی است. زبان دوم مردم عربستان انگلیسی است که گاه در برخی از دستگاههای دولتی، مراکز تجاری و دانشگاهها از آن استفاده میشود. افزونبراین دو زبان اردو و پشتو نیز در میان مهاجران رایج است. دین رسمی مردم عربستان اسلام است (90%-85% سنی، 10%-15% شیعه). گروههای قومی در این کشور شامل 90% عرب و 10% افریقایی- آسیایی است.
عربستان ازنظر جمعیتی چهلوهفتمین کشور جهان است. رشد سالانه جمعیت آن 49/1% (2014م) است. حدود 3/82% از جمعیت این کشور در شهرها زندگی میکنند. ریاض بزرگترین شهر و پایتخت کشور است که 7/5 میلیون نفر (2014م) جمعیت دارد.
مهمترین بنادر آن شامل بندر جده در ساحل دریای سرخ و بندر ظهران در ساحل خلیج فارس است.
ازجمله مهمترین صنایع کشور میتوان از پالایش نفت، صنایع الکترونیکی، فلزکاری، سیمان، آهن و پولاد و کود شیمیایی نام برد. خرما، گندم، جو، قهوه و سبزیجات مهمترین محصولات کشاورزی کشور هستند. ازجمله مهمترین معادن عربستان میتوان به منابع نفتی(دومین کشور تولیدکننده جهان)، گاز طبیعی، طلا، نقره، آهن، مس، نمک، منگنز، سولفور، سرب و سنگ گچ اشاره کرد.
واحد پول کشور عربستان ریال سعودی است که هر 75/3 واحد آن برابر 1 دلار امریکاست.
تولید ناخالص ملی عربستان 757 میلیار دلار (2013م)، سرانه تولید ناخالص داخلی 31300 دلار (2013م)، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی 6/3% و نرخ تورم 7/3% اعلام شده است.
نیروی کار در عربستان، در سال 2013، 412/8 میلیون نفر بوده که در حدود 80% از آنها غیربومیاند. میزان بیکاری 8/11% (2013م) بوده است (Central Intelligence Agency, 2014).
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
سیاستهای دولت در این زمینه براساس اعتقاد محکم ایدئولوژیک که آموزش را برای عموم واجب میداند، بنا شده است.
در سند مربوط به خطمشی آموزشی که در سال 1969 ازسوی شورای وزیران به تصویب رسیده است، مراحل آموزش، اهداف هرکدام از مراحل، طول مدت هریک، تقسیمبندیها و نوع مطالب آنها نیز در آن مشخص شده است.
ازجمله سیاستهای آموزشی عربستان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. توزیع عادلانه امکانات و حق انتخاب تحصیلی؛
2. همسویی تحصیلات با مذهب و استواری آن بر اصول مذهبی؛
3. تخصیص منابع مالی گسترده برای اجرای برنامههای تحصیلی؛
4. معرفی آموزش همگانی بسان یکی از جنبههای مهم زندگی خانوادگی و اجتماعی؛
5. برقراری رابطه نزدیک میان خانه و مدرسه برای قوام جامعه و رسیدن به اهداف و سیاستهای تحصیلی عربستان؛
6. اطمینان از کارایی دانشآموزان با برخورداری از آموزش مذهبی و پوشش دادن به نیازهای اقتصادی و اجتماعی کشور و نابودی بیسوادی.
ساختار نظام آموزشی
نظام آموزشوپرورش عربستان سعودی از دوره یک تا دوساله پیشدبستانی، دوره ششساله ابتدایی، دوره نخست سهساله میانی (راهنمایی) و دوره دوم سهساله میانی تشکیل شده است.
آموزش پیشدبستانی
آموزش پیشدبستانی برای کودکان 5-3 سال فراهم شده و در زمرة آموزش اجباری و نظام آموزش رسمی بهشمار نمیآید.
مهمترین اهداف این سطح عبارتاند از:
· پرورش ابعاد جسمی، ذهنی و اخلاقی کودکان؛
· آشناسازی کودکان با جو مدرسه و آماده کردن آنها برای زندگی تحصیلی؛
· آموزش مبانی ساده مربوط به محیط زندگی آنان؛
· تشویق کودکان به تفکر سازنده؛
· حمایت از کودکان در مقابل خطرات و مشکلات (International Bureau of Education, 2011).
در سال 2012، تعداد ثبتنامشدگان 241831 نفر بوده است.
آموزش ابتدایی
این مرحله شش سال طول میکشد (طی سنین 12-6 سال). همچنین کودکانی که سن آنها سه ماه کمتر از شش سال است نیز میتوانند وارد کلاس اول شوند خصوصاً اگر آموزشهای
اولیه را دیده باشند. همه مدارس در این مرحله روزانه هستند. برنامههای آموزشی شامل زبان عربی، آموزش هنر، جغرافیا، تاریخ، اقتصاد خانواده (برای دختران)، ریاضیات، تربیتبدنی (برای پسران) آموزش اسلامی و علوم است. به دانشآموزانی که دوره ششساله ابتدایی را با موفقیت سپری کنند مدرک آموزش ابتدایی داده میشود که وی را مجاز به ادامه تحصیل در دوره نخست میانی میکند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
جدول 1 تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره ابتدایی در هر پایه را در سال 2013 نشان میدهد.
جدول 1. تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره ابتدایی
برحسب پایه (2013م)
پایه
پسر
دختر
کل
اول
329684
314147
643831
دوم
311452
292901
604353
سوم
307778
279388
587166
چهارم
316198
299186
615384
پنجم
299628
277177
576805
ششم
286700
269249
555949
کل
1851440
1732048
3583488
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
دوره نخست میانی
این مرحله سه سال بهطول میانجامد (طی سنین 15-12سال). دانشآموزانی که در مرحله ابتدایی موفق شدهاند، معمولاً در دوازدهسالگی به مدت سه سال وارد مرحله میانی میشوند. این مرحله شرایط بیشتری را برای پرورش ظرفیتهای دانشآموزان برای ورود به مرحله بعدی فراهم میکند. کسانیکه بهدلیل سن یا موقعیت اجتماعی یا دلایل کاری نمیتوانند به مدارس میانی بروند امکان گذراندن کلاسهای شبانه را دارند. امتحانات نیز میتواند به روش غیرعادی معمول (در خانه) برگزار شود. برنامههای آموزشی شامل زبان عربی، آموزش هنر، زبان انگلیسی، جغرافیا، تاریخ، اقتصاد خانواده (برای دختران)، ریاضیات، تربیتبدنی (برای پسران)، تعلیمات دینی و علوم است. دانشآموزان در پایان این دوره مدرک آموزش میانی را دریافت میکنند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
جدول 2 تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره میانی در هر پایه را در سال 2013 نشان میدهد.
جدول 2. تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره میانی
برحسب پایه (2013م)
پایه
پسر
دختر
کل
اول
274076
269789
543865
دوم
280810
261141
541951
سوم
270366
248349
518715
کل
825252
779279
1604531
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
دوره دوم میانی
آموزش میانی عمومی: این دوره سه سال بهطول میانجامد (طی سنین 18-15 سال). دانشآموزان پانزده سال که دوره میانی را با موفقیت به پایان رساندهاند وارد این مرحله میشوند و تحصیلات تخصصیتر و فرهنگ کلیتر و همچنین آمادگی برای ورود به دانشگاهها را فراهم میکند. همه دانشآموزان در سال اول یک برنامه درسی مشترک را مطالعه میکنند و در دو سال پایانی به دو شاخه علمی و ادبی تقسیم میشوند. دانشآموزانی که 60% نمرات دروس سال اول را بهدست آورند میتوانند یکی از دو شاخه را انتخاب کنند و افرادی که زیر 60% این نمرات را کسب کنند ملزم به تحصیل در شاخه ادبی میشوند. کسانی که بهدلیل سن یا موقعیت اجتماعی یا دلایل کاری نمیتوانند به مدارس میانی روزانه راه یابند، امکان گذراندن کلاسهای شبانه را دارند. امتحانات نیز میتواند به روش غیرعادی (در خانه) برگزار شود. برنامههای آموزشی شامل زبان عربی، زیستشناسی، زبان انگلیسی، جغرافیا، تاریخ، اقتصاد خانواده (برای دختران)، ریاضیات، تربیتبدنی (برای پسران) و تعلیمات دینی است. دانشآموزانی که با موفقیت این دوره را به پایان برسانند مدرک آموزش میانی عمومی دریافت میکنند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
دوره میانی علوم دینی: این مرحله سه سال بهطول میانجامد (طی سنین 18-15 سال). برنامه درسی شامل زبان و ادبیات عرب، زبان انگلیسی، فرهنگ عامه، جغرافیا، تاریخ و تعلیمات دینی است. دانشآموزانی که با موفقیت این دوره را به پایان برسانند مدرک آموزش میانی علوم مذهبی دریافت میکنند.
لازم به ذکر است که دانشآموختگان این دوره منحصراً در رشتههای علوم انسانی و اجتماعی دانشگاهها پذیرش میشوند (WENR, 2001).
آموزش میانی فنی: در سطح تحصیلات میانی فنی سه نوع آموزش فنیوحرفهای، بازرگانی و کشاورزی وجود دارد. برای پذیرش در دانشگاههای فنی داشتن مدرک میانی عمومی الزامی است. آموزش فنیوحرفهای زیر نظر سازمان ملی آموزش حرفهای عربستان است. این مرحله سه سال بهطول میانجامد (طی سنین 18-15 سال) (WENR, 2001).
برنامههای درسی عبارتاند از:
فنیوحرفهای: نقشهکشی معماری، اتومکانیک، برق، تعمیرات ماشینآلات، مکانیک فلزات، رادیو و تلویزیون. علاوهبراین موضوعات صنعتی، دانشآموزان دوره یادشده ملزم به فراگیری زبان عربی، شیمی، زبان انگلیسی، ریاضیات، ورزش، فیزیک و تعلیمات دینی هستند.
بازرگانی: زبان عربی، حسابداری، مکاتبات تجاری، اقتصاد، زبان انگلیسی، ریاضیات مالی، ریاضیات عمومی، جغرافیا، مدیریت و تعلیمات دینی.
کشاورزی: اقتصاد کشاورزی، دامداری، زیستشناسی کاربردی، شیمی کاربردی، فیزیک کاربردی، زبان عربی، زبان انگلیسی، مدیریت مزرعه، باغبانی، تعلیمات دینی، بازاریابی و تعلیمات دینی.
دانشآموزانی که با موفقیت این دوره را به پایان برسانند براساس نوع دوره، دیپلم آموزش میانی حرفهای، دیپلم آموزش میانی بازرگانی، دیپلم آموزش میانی کشاورزی دریافت میکنند (WENR, 2001).
جدول 3 تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره میانی در هر پایه را در سال 2013 نشان میدهد.
جدول 3. تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در دوره میانی
برحسب پایه (2013م)
پایه
پسر
دختر
کل
اول
281396
244926
526322
دوم
265518
232481
497999
سوم
251808
218582
470390
کل
798722
695989
1494711
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
آموزش میانی بهداشت: مراکز بهداشتی در دوره میانی زیر نظر وزارت بهداشت عربستان هستند. برنامههای آموزشی شامل فنّاوری آزمایشگاه، دستیار داروخانه و ناظر بهداشت است.
دانشآموزانی که با موفقیت این دوره را به پایان برسانند دیپلم میانی سازمان بهداشت دریافت میکنند.
آموزش عالی
زبان اصلی در دوره آموزش عالی، عربی است. بااینحال برخی از مؤسسات خصوصی از زبان انگلیسی استفاده میکنند. همچنین زبان انگلیسی، زبان آموزشی در بسیاری از رشتههای پزشکی است.
سال تحصیلی در دو نیمسال (از سپتامبر تا ژوئن) برگزار میشود همراه با یک نیمسال تابستانی که اختیاری است. در بخش فنیوحرفهای، سال تحصیلی در سه نیمسال برگزار میشود.
نظام دانشگاهی عربستان از ایالات متحده امریکا الگوبرداری شده که دربرگیرنده دو سال دوره کاردانی، چهار سال دوره کارشناسی و دو سال کارشناسی ارشد است (Clark, 2014).
دورههای آموزش عالی
کارشناسی: بهجز در رشتههای داروسازی و پزشکی که علاوهبر دوره عمومی آموزش چهارساله به آموزش بالینی احتیاج دارند و مهندسی و پزشکی که به دوره آموزش پنجساله، معمولاً چهار سال طول میکشد (WENR, 2001).
کارشناسی ارشد: در بیشتر دانشگاههای عربستان دوره کارشناسی ارشد به مدت دو سال پس از گذراندن دوره کارشناسی است. تحصیل در رشتههای اقتصاد، بازرگانی، حقوق، حسابداری، مهندسی، هنر و علوم انسانی، علوم دریایی، زمینشناسی، هواشناسی، محیطزیست و علوم کشاورزی در دوره کارشناسی ارشد دو سال و تحصیل در رشتههای قانون اسلامی، زبان عربی و علوم اجتماعی سه سال است. در این دوره ارائه پایاننامه الزامی است (WENR, 2001).
دکتری: دوره پس از دوره کارشناسی ارشد در قالب برنامههای سهساله به علاقهمندان عرضه میشود. داوطلبان باید پایاننامه (براساس پژوهشهای مستقل) عرضه کنند. فقط در رشتههای قانون اسلامی، مطالعات عربی و اسلامی، علوم اجتماعی، تبلیغات اسلامی، ارتباطات و شرقشناسی دوره دکتری برگزار میشود (WENR, 2001).
گونهشناسی نهادهای آموزش عالی
دانشگاهها: دانشگاههای عمومی نسبت به دانشگاههای خصوصی بزرگتر هستند و از تعداد زیادی دانشکده و اعضای هیئتعلمی تشکیل شدهاند. بعضی از آنها تکجنسی هستند. بیشتر فعالیتهای پژوهشی در دانشگاههای عمومی انجام میشود. دانشگاههای عمومی زیر نظر فرمان سلطنتی اداره میشوند.
دانشگاههای خصوصی در دوره کارشناسی، در رشتههای خاص متمرکز شدهاند. این دانشگاهها زیر نظر وزارت آموزش عالی اداره میشوند (Clark, 2014).
براساس گزارش سازمان مرکزی آمار و اطلاعات عربستان سعودی در سال 2013 دارای 25 دانشگاه عمومی و 9 دانشگاه خصوصی بوده است که 1165091 دانشجو در آنها ثبتنام کردهاند که از این میان 1064880 نفر در دوره کارشناسی مشغول به تحصیل هستند. دانشگاه ملک عبدالعزیر (177234)، ملک فیصل (134942) و امام محمدبنسعود (9733) بهترتیب بیشترین ثبتنامکننده را دارند. ثبتنامکنندگان جدید در دوره کارشناسی از 82075 نفر در سال 2000-1999م (31524 پسر، 50551 دختر) به 339836 در سال 2014-2013م (176332 پسر، 163504 دختر) و در دوره کارشناسی ارشد از 1640 نفر در سال 2000-1999م به 10844 در سال 2014-2013م افزایش یافته است (Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013).
مدرسه عالی دوساله (آموزشگاه کاردانی): مدارس عالی دوساله بهطورکلی ورودی کمتری نسبت به دانشگاهها دارند و برنامههای تحصیلی دو الی سهسالهای را در رشتههای مختلف عرضه میکنند. آنها بیشتر به دانشگاههای عمومی وابستهاند و مسیری را برای ادامه تحصیل در دوره کارشناسی ایجاد میکنند (Clark, 2014).
نهادهای آموزش عالی زنان: وزارت آموزش عالی برطبق اهداف توسعه عربستان، از زنان در آموزش عالی حمایت و آنها را در دنیای کار سهیم میکند. ازاینرو نقش حیاتی در اقتصاد، فرهنگ و توسعه اجتماعی عربستان دارد. دولت عربستان اقداماتی را برای افزایش فرصتهای آموزش عالی برای زنان انجام داده ازجمله تأسیس دانشگاه شاهزاده نورا بنت عبدالرحمان که بزرگترین دانشگاه زنان در جهان است. امروزه بیش از 300 دانشکده و مؤسسه آموزش عالی برای زنان در سراسر کشور عربستان وجود دارد. همه این 300 مؤسسه زیر نظر وزارت آموزش عالی هستند.
پس از پایان دورههای آموزشی این مراکز مدرک مهارت معادل مدرک کارشناسی را در رشتههای علوم انسانی، اجتماعی و آموزش عرضه میکنند (Clark, 2014).
نهادها و دانشکدههای فنیوحرفهای: آموزش در نهادهای آموزش فنیوحرفهای بر نیازهای بازار کار تمرکز دارند. آنها فقط پسران را میپذیرند. در سال 2013م، 70 مؤسسه فنیوحرفهای در سراسر کشور وجود داشته است.
دانشکدههای فنیوحرفهای مدرک کارشناسی را به داوطلبان عرضه میکنند. آنها تنها پسران را میپذیرند.
نهادهای عالی فنی دختران نیز دیپلمهایی در رشتههای گوناگون عرضه میکنند (Clark, 2014).
نهادهای آموزش عالی خصوصی: بیشتر نهادهای آموزشی فنیوحرفهای در عربستان خصوصیاند. تمایل به ورود به این بخش نسبت به مؤسسات و دانشکدههای عمومی کمتر است. دانشکدههای خصوصی به چهار نوع طبقهبندی میشوند:
· نهادهای آموزش عالی که دیپلم و گواهینامه عرضه میکنند؛
· مراکز آموزشی که دورههای آموزشی کوتاهمدت عرضه میکنند؛
· نهادهای آموزشی که برنامههای آموزشی کوتاه و میانمدت را عرضه میکنند؛
· نهادهای فنی که برنامههای فنی دوره میانی را عرضه میکنند (Clark, 2014).
جدول 4 تعداد دانشجویان در مؤسسات آموزش عالی را در بازه زمانی 2013-2000م نشان میدهد و اینکه تعداد دانشجویان در نهادهای آموزش عالی عربستان از سال 2000 سه برابر شده است.
جدول 4. تعداد دانشجویان در مؤسسات آموزش عالی
(2013-2000م)
سال
پسر
دختر
کل
2000
178099
225995
404094
2005
253551
350216
603767
2009
343337
414433
757770
2010
429842
473725
903567
2011
429796
513479
943275
2012
527080
589150
1116230
2013
565907
599184
1165091
(Ministry of Higher Education, 2013, p. 32)
جدول 5 و 6 تعداد مؤسسات و دانشکدههای فنی را (2013-2009م) نشان میدهد.
جدول 5. تعداد نهادهای آموزشی فنی عمومی و خصوصی
(2013-2009م)
سال
نهادهای عمومی
نهادهای خصوصی
کل
2010-2009
63
868
931
2011-2010
63
963
1026
2012-2011
70
967
1037
2013-2012
67
936
1003
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
جدول 6. تعداد دانشکدههای فنی پسرانه و دخترانه
(2013-2009م)
سال
دانشکدههای فنی برای پسران
دانشکدههای فنی برای دختران
کل
2010-2009
35
14
49
2011-2010
35
14
49
2012-2011
35
14
49
2013-2012
36
17
53
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
جدول 7 تعداد اعضای هیئتعلمی را در نهادهای آموزش عالی در بازه زمانی 2013-2000 م نشان میدهد.
جدول 7. تعداد اعضای هیئتعلمی در نهادهای آموزش عالی (2013-2000م)
سال
مرد
زن
کل
2000
12483
6442
18925
2005
17813
8753
26566
2009
27488
14101
41589
2010
31439
18089
49528
2011
28526
19832
48358
2012
29128
19660
48788
2013
34601
31654
66255
(Ministry of Higher Education, 2013, p. 35)
جدول 7 نشان میدهد که تعداد اعضای هیئتعلمی از سال 2013-2000م، 250% افزایش یافته که این امر نشاندهنده توسعه دانشگاهها و کالجها در عربستان سعودی است.
آموزش استثنایی
آموزش استثنایی بهصورت موازی با آموزش پایه جریان دارد. این نوع آموزش برای افرادی با معلولیتهای ذهنی، شنوایی و بینایی است. آموزش استثنایی برای دختران و پسران برعهده وزارت آموزش است. آموزش حرفهای و توانبخشی برای معلولان برعهده سازمان کل آموزش فنیوحرفهای است.
مطالب تحصیلی، برنامه آموزشی و تعداد سالهای تحصیلی باتوجهبه نوع معلولیت افراد متفاوت است. معلولین ذهنی و ناشنوایان میتوانند در آموزش ابتدایی (ششساله) و آموزش میانی (سهساله) بعد از دو سال آمادگی با هدف آمادهسازی کودکان برای ورود به مؤسسات آموزشی خاص شرکت کنند. این کودکان آموزشهایی درباره فرهنگ عمومی و همچنین مسائل اسلامی را در چهارچوب تواناییهای خود دریافت میکنند و در مرحله میانی بیشتر بر آموزشهای حرفهای تأکید میشود.
آموزش نابینایان از دوره ابتدایی آغاز میشود و سپس به دوره نخست میانی (راهنمایی) و دوره دوم میانی میرسد. همان دورهها و تعداد سالهای تحصیلی و مدارک مساوی در این نوع آموزش نیز وجود دارد.
سند سیاست آموزشی کشور، بر برخورداری معلولان از فرصتهای آموزشی و پیشرفت براساس تواناییهایشان در چهارچوب قوانین اسلام تأکید دارد. در اجرای این سیاست، دولت امکانات و تجهیزات برای تأسیس مؤسسات و مجهز کردن آنها به آخرین ابزار پیشرفته آموزشی و کتابخانههای خاص را فراهم کرده است.
هدف از عرضه این نوع آموزش عبارتاند از:
1. کمک به معلولین در تجربهاندوزی، دانشاندوزی و مهارتهای مناسب؛
2. عرضه دانش و فرهنگ لازم براساس شرایط هریک از گروهها؛
3. شناسایی و پرورش استعدادها و تواناییهای معلولان و تأمین مهارتهای پایه برای زندگی روزمره آنان؛
4. تأمین مهارتهای حرفهای خاص معلولان مطابق با تواناییهای آنان؛
5. تأمین خدمات بهداشتی، روانشناختی و اجتماعی ویژه معلولان در تعامل با سایر افراد؛
6. رفع موانعی که معلولان را از مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی باز میدارد (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
آموزش خصوصی
آموزش خصوصی در عربستان یکی از عناصر حمایتی از آموزش عمومی در همه دورهها بهشمار میآید. این نوع آموزش نقش مهمی در آمادهسازی و آموزش نیروی انسانی فنی دارد. دولت آموزش خصوصی را زیر نظر مقامات اجرایی و فنی مربوطه در همه دورهها تقویت میکند و برای این منظور قانون خاصی نیز تهیه کرده است.
فقط به شهروندان عربستان مجوز تأسیس مدارس خصوصی داده میشود. اداره کل آموزش خصوصی در وزارت آموزش بر مداس خصوصی دختران و پسران نظارت دارد. علاوهبراین دولت مدارس خصوصی با کتاب درسی رایگان و کمکهای مالی سالانه ایجاد میکند و برای هر مدرسه خصوصی نیز مدیر واجد شرایط منصوب میکند.
جدول 8 تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در بخش خصوصی را در سال 2013 نشان میدهد.
جدول 8. تعداد دانشآموزان ثبتنامشده در بخش خصوصی (2013م)
پایه
پسر
دختر
کل
ابتدایی
233305
134169
367474
دوره نخست میانی
87044
42125
129169
دوره دوم میانی
186208
91084
277292
(Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information, 2013)
آموزش بزرگسالان
بخش مهمی از برنامههای آموزشی عربستان را دربر میگیرد که این امر نشاندهنده تلاش دولت برای مبارزه با بیسوادی است. این نظام آموزشی شرایط آموزش برای همه افراد در هر زمان و در هر سنی را فراهم میکند. برایناساس مراکز ذیل ایجاد شده است:
· مراکز سوادآموزی که بدون محدودیت سنی دانشآموز میپذیرند. طول مدت تحصیل در این مراکز سه سال است. اولین سال تحصیلی آموزش بزرگسالان معادل کلاس دوم، دومین سال تحصیلی معادل کلاس چهارم و سومین سال تحصیلی معادل کلاس ششم در آموزش ابتدایی است. مؤسسات آموزشی یک دوره برنامههای سوادآموزی تابستانی را برای مبارزه با بیسوادی در مناطق دورافتاده اجرا میکنند.
· کلاسهای روزانه برای زنان و کلاسهای شبانه برای مردان امکان گذراندن امتحان نهایی برای مرحله نخست میانی یا مرحله دوم میانی را درست مانند دانشآموزان رسمی برای بزرگسالان فراهم میکنند.
تلاشهای نهضت سوادآموزی در عربستان طی سالهای اخیر در این زمینه مهم موفقیتآمیز بوده است (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
تربیت آموزشگر
دانشگاهها در کشور نقش مهمی در آمادهسازی و تربیت آموزشگران برای آموزش در دورههای نخست میانی (راهنمایی) و دوم میانی دارند. هدف از گشایش دانشکدههای تربیت آموزشگر عبارتاند از:
1. آمادهسازی آموزشگران برای تدریس در مدارس دوره نخست میانی و دوره دوم میانی؛
2. ارتقاء استانداردهای آموزشی و حرفهای در زمینه آموزش آموزشگران، مدیران با عرضه دورههای آموزشی گوناگون با همکاری وزارت آموزش.
آموزشگران دوره ابتدایی در یکی از دانشکدههای تربیت آموزشگر آموزش میبینند. آموزشگران دوره ابتدایی ملزم به برخورداری از مدرک توجیهی، پس از گذراندن دوره آموزش چهارساله کارشناسی از دانشکدههای تربیت آموزشگر هستند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
آموزشگران دوره میانی در دانشکده تربیت آموزشگر دانشگاه ملک عبدالعزیز، دانشگاه شاه سعود و دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه امام محمدبنسعود آموزش میبینند. این برنامهها طی مدت چهار سال به دانشآموختگان عرضه میشود.
آموزشگران دانشگاهی نیز در مراکز دانشگاهی ملک عبدالعزیر آموزش میبینند (WENR, 2001).
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
دولت عربستان به باور برخی از اندیشهپردازان بسیار تمرکزگرا و دخالتگر در امور شهروندان این کشور است. درنتیجه نظام آموزش و آموزش عالی این کشور نیز از تمرکزگرایی و دخالتگری بیبهره نیست. بهگونهای که الیاس و پیکار به نقل از خالید آن را چنین توصیف میکنند: آموزش در عربستان زیر نظر وزارت آموزش، وزارت آموزش عالی و مؤسسه ملی فنیوحرفهای است. بااینحال، دستگاههای دولتی دیگری نیز وجود دارند که برای کارمندان و فرزندانشان برنامههای آموزشی فراهم میکنند مانند وزارت دفاع و هوانوردی، ریاست گارد ملی و وزارت کشور (کلاسها را خود برگزار میکنند ولی از ضوابط وزارت آموزش پیروی میکنند). کمیته عالی سیاست آموزشی که در سال 1963 تأسیس شده، بالاترین مقام ناظر بر آموزش در عربستان است.
وزارت آموزش مسئولیت عرضه انواع آموزش (فقط برای مردان) را دارد که عبارتاند از: آموزش پایه (ابتدایی، دوره نخست میانی و دوره دوم میانی)، تربیت آموزشگر، آموزش استثنایی و آموزش بزرگسالان و سوادآموزی.
وزارت آموزش عالی در سال 1975 برای نظارت بر اجرای سیاستهای عربستان سعودی در زمینه آموزش عالی، که پیشتر زیر نظر وزارت آموزش بود، ایجاد شد. وزارت آموزش عالی بر دانشگاههایی که بین سالهای 1975-1957م گشایش یافتهاند نظارت میکند: دانشگاه ملک سعود، دانشگاه ملک عبدالعزیز، دانشگاه امام محمدبنسعود، دانشگاه ملک فهد، دانشگاه ملک فیصل و دانشگاه اسلامی. وزیر آموزش عالی مسئول اجرای سیاستهای دولت برای آموزش دانشگاهی است.
مؤسسه ملی آموزش فنیوحرفهای در سال 1980 در پی به آمیختن ادغام مؤسسات و مراکز آموزشی وابسته به وزارت کار و امور اجتماعی به وجود آمد. اهداف این سازمان بر توسعه آموزش فنیوحرفهای و اجرای برنامههایی برای تکامل نیروی کار ملی در چهارچوب سیاستهای طرحشده متمرکز است. همچنین این مؤسسه مسئولیت همه جنبههای آموزش فنیوحرفهای را در عربستان برعهده دارد ازجمله صدور مجوز و اعتبارگذاری مؤسسات خصوصی.
وزارت آموزش نیز مدارس میانی فنی و تعدادی از سازمانهای عمومی را اداره میکند.
هدف کمیسیون ملی عربستان برای دوران کودکی، تدوین سیاست کلی درباره فعالیتها و نیازهای مربوط به کودکان در عربستان و هماهنگ ساختن تلاشهای سازمانهای مختلف مرتبط به امور کودکان است. موارد زیر ازجمله وظایفی است که از کمیسیون انتظار میرود:
1. سازماندهی روابط میان سازمانهای دولتی، انجمنهای ملی و مؤسسات علاقهمند به دوران کودکی در عربستان بهمنظور دستیابی به اتحاد و جلوگیری از تقلید؛
2. تدوین راهبرد ملی درباره دوران کودکی برای پرورش مدیران شایسته و ترویج جنبههای مختلف رفاه کودکان؛
3. پیشنهاد برنامههای مرتبط به کودکان و طرحهایی برای اجرا ازسوی سازمانهای عمومی و خصوصی؛
4. ایجاد پایگاههای اطلاعاتی درباره همه امور مربوط به کودکان در عربستان، روزآمدسازی اطلاعات آن و تبادل اطلاعات با سازمانهای مربوطه؛
5. نظارت بر اجرای پیشنهادات و مصوبات شورای عالی و برنامهریزی و پیگیری کمیته؛
6. نظارت بر فعالیتهای بخشهای داخلی و بینالمللی و نهادهای مربوط به دوران کودکی و تشویق به انجام پژوهشها، مطالعات و همه اشکال فرهنگی کودکان.
ریاست کل آموزش دختران که در سال 1960 گشایش یافت، مسؤلیت تعیین برنامههای درسی و دورههای تحصیلی برای آموزش دختران همسو با اصول اسلامی را برعهده دارد (International Bureau of Education, 2011 ).
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
هزینه کل در بخش آموزش در حدود 210 میلیارد ریال (56 میلیارد دلار) است که 25% از بودجه سالانه ملی را در سال 2014 پوشش میداد و افزایش بیش از 3% نسبت به سال 2013 را نشان میدهد.
بودجه آموزش، طرحهای جدید برای ساخت 465 مدرسه در حدود سه میلیارد ریال (8/0 میلیار دلار) بهعلاوه 1544 مدرسه در دست ساخت و بیش از 494 مدرسه تکمیلشده در سال 2013 را دربر میگیرد. همچنین برای افزایش تعداد کلاسهای درس و توانبخشی در 1500 ساختمان مدرسه موجود، بودجهای اختصاص داده شده است.
برای آموزش عالی، بودجه جدید شامل تخصیص بودجه برای تکمیل نوسازی دانشکدههای دختران در چندین دانشگاه، گشایش 8 دانشکده جدید و تکمیل ساخت محوطههایی برای دانشگاههای جدید ازقبیل مسکن اعضای هیئتعلمی و امکانات دیگر وجود دارد. باتوجهبه برنامه کمکهزینه تحصیلی، تعداد کل دانشجویان مشغول به تحصیل در خارج از کشور بیش از 185000 نفر (همچنین افراد تحت تکفل آنها نیز ازسوی دولت حمایت میشوند) رسیده که هزینهها در آن بیش از 22 میلیارد ریال (9/5 میلیار دلار) است.
بهعلاوه بودجه جدید شامل چندین طرح جدید، مانند ساخت دانشکدههای فنیوحرفهای و مؤسسات پرهزینه در حدود 2/5 میلیون ریال (39/1 میلیون دلار) و تخصیص بودجه اضافی برای طرحهای موجود بالغ بر 500 میلیون ریال (3/133 میلیون دلار) است (Ministry of Finance, 2013).
جدول 9 و 10 افزایش بودجه وزارت و دانشگاهها را نشان میدهد که بهروشنی بیانگر تغییرات کمّی و کیفی در آموزش عالی است.
جدول 9. بودجه وزارت در بین سالهای 1998 و 2013م
سال ملی
میلیون ریال سعودی
1998
6601
2009
31697
2010
39872
2011
46986
2012
59933
2013
77224
(Ministry of Higher Education, 2013, p. 110)
جدول 10. بودجه دانشگاهها بین سالهای 1998 و 2012
دانشگاهها
بودجه 1998 (میلیون ریال سعودی)
بودجه 2013 (میلیون ریال سعودی)
وزارت آموزش عالی
360/0
23626
دانشگاه ملک سعود
062/2
9424
دانشگاه ملک عبدالعزیز
250/1
5710
دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد
412/0
1346
دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود
074/1
3816
دانشگاه اسلامی
231/0
1005
دانشگاه ملک فیصل
554/0
2204
دانشگاه امالقراء
658/0
2691
کل
241/6
49882
(Ministry of Higher Education, 2013, p. 111)
برنامهها و اصلاحات پیشرو
از سال 2009، تغییرات در نظامهای دانشگاهی عربستان سعودی دیده میشود. برای نمونه، دانشگاه علوم شاه عبدالله، بهتازگی درهای خود را بر روی مباحث اجتماعی و سیاسی گشوده است. تغییرات در برنامههای درسی دانشگاه با رویکرد نولیبرال ازجمله این تغییرات یاد شده است که هدف اصلی آن توسعه آموزش عمومی در عربستان است.
سرخط اصلاحات آموزشی که در برنامههای این کشور بازتاب یافتهاند را میتوان چنین برشمرد:
1. بازنگری مطالب دروس آمورشی با نیازهای دانشآموزان در زمینه تشویق خلاقیت و گسترش مهارتهای حل مسئله؛
2. برقراری هماهنگی میان جریان تغییر مطالب درسی و بازنگری تربیت آموزشگر؛
3. تأکید بر بهبود عملکرد آموزشگران و تعهد حرفهای آنان ازطریق آموزش مداوم بهمنظور رشد صلاحیت و عملکردشان؛
4. بازنگری آزمونهای مدارس و روشهای آن؛
5. معرفی علوم رایانه در دوره دوم میانی و عمومی کردن آن در دوره نخست میانی و ابتدایی؛
6. بهروز کردن کتابهای درسی و جذابتر کردن آنها با طرحهای گرافیکی و رنگها؛
7. کوششی برای کاهش تفاوت منطقهای در تعداد و کیفیت مؤسسات آموزشی در عین اجرای مداوم استانداردهای آموزشی در مدارس؛
8. انجام مطالعات مورد نیاز برای تمرکززدایی اداری و فراهم کردن خدمات آموزشی؛
9. تشویق نظام آموزشی غیرعمومی برای فراهم کردن خدمات آموزشی بیشتر در چهارچوب ظرفیتهای آن و هماهنگ با محدودیتهای نظام آموزش عمومی؛
10. هدایت دانشآموزان بهسمت تحصیلات فنیوحرفهای؛
11. کاهش مخارج مؤسسات آموزش عالی و نرخ افت تحصیلی دانشآموزان؛
12. برانگیختن رقابت میان مؤسسات آموزش عالی و جذب بهتر دانشآموزان از سراسر کشور؛
13. ارزیابی دانشگاهها و کالجها از دانشآموختگان خود و ایجاد اعتماد و افزایش شناخت نسبت به آنان برای ایجاد جایگاه مناسب در بازار کار خصوصی و ملی؛
14. بهروز کردن برنامههای آموزشی مطابق با استانداردهای ملی و بینالمللی؛
15. انجام تغییرات اساسی در حوزه آموزش عربستان سعودی همسو با توسعة اقتصاد بینالملل و نیازهای اجتماعی و اقتصاد ملی؛
16. نیاز به همکاری بخش خصوصی و اجرای سیاستهای بومیسازی نیروی کار (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1382).
کتابشناسی
دبیرخانة شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1382). «نظام آموزشی عربستان سعودی». نظام آموزش کشورهای جهان. بازیابی شده از: http://mahshar.com/world/research/edupol/countries.phpcsaudis6.htm
Central Intelligence Agency. (2014). “Saudi Arabia.” The World Factbook. Retrieved from: http://www. cia.gov
Clark, N. (2012). Obtaining Authentic Secondary Credentials from Saudi Arabia. Retrieved from: https://wenr.wes.org/ 2012/01/wenr-january-2012-obtaining-authentic-secondary-credentials-from-saudi-arabia
Clark, N. (2014). Higher Education in Saudi Arabia. Retrieved from: https://wenr.wes.org/2014/11/ higher-education-in-saudi-arabia
Hendrickson, P. B. (2013). Saudi Arabia: Elementary and Secondary Education. Retrieved from: http:// transcriptresearch.com/wp-content/uploads/2013/10/ poster_saudi.pdf.
International Bureau of Education. (2011). “Saudi Arabia.” World Data on Education (7th edition). Geneva:Unesco.
Ministry of Finance. (2013). Recent Economic Developments and Highlights of Fiscal Years 1434/1435. Retrieved from: http://www.mof.gov.sa/english/DownloadsCenter/Pages/ Budget.aspx
Ministry of Higher Education. (2013). The Current Status of Higher Education in the Kingdom of Saudi Arabia. Retrieved from: http://www.mohe.gov.sa/ar/Ministry/ Deputy-Ministry-for-Planning-and-Information-affairs/The-General-Administration -of-Planning/Documents/777.pdf.
Saudi Arabian Central Department of Statistics and Information. (2013). Statistical Yearbook 2013. Retrieved from: https://www.stats.gov.sa/en/826
WENR. (2001). Education in Saudi Arabia. Retrieved from: https://wenr.wes.org/2001/11/wenr-nov-dec-2001-education- in-saudi-arabia
