دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

نظام آموزش عالی روسیه

نوع مدخل : مدخل دانشنامه

نویسنده
سیمه بوذری
چکیده
 





پایتخت: مسکو




نوع حکومت: جمهوری فدراتیو




زبان رسمی: روسی




مساحت: 1775400 کیلومترمربع




جمعیت: 153100میلیون نفر(2012م)




تعداد دانشجویان: 3762800 (2012م)




تعداد اعضای هیئت‌علمی: 539600 نفر (2012م)




تولید ناخالص ملی: 236/1 تریلیون دلار (2015م)




هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 2/4% (2012م)




هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 1/11% (2012م)





 
ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
روسیه با 17075400کیلومترمربع وسعت یکی از پهناورترین کشورهای جهان به‌شمار می‌آید. به‌طوری‌که پهناوری آن، دو برابر مساحت کانادا، چین و ایالات متحده امریکا برآورد شده است. این کشور در دو قاره آسیا و اروپا واقع شده است و نزدیک به 5/11% از خشکی‌های جهان را به خود اختصاص داده است.
     ازآنجاکه روسیه پهناورترین کشور جهان به‌شمار می‌آید، بنابراین به‌دلیل تنوع جغرافیایی، بسیار مشکل است که بتوان خصوصیات اقلیمی و طبیعی مشخصی را برای این کشور برشمرد.
     اختلاف ساعت در مرزهای شرقی و غربی این کشور به 10 ساعت می‌رسد. به‌نحوی‌که مردم غربی‌ترین نقاط روسیه زمانی صبح را آغاز می‌کنند که مردم مناطق شرقی، شب را آغاز خواهند کرد.
     روسیه با 7 کشور آسیایی (کره‌شمالی، چین، مغولستان، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان) و 8 کشور اروپایی ( اوکراین، بلاروس، لتونی، استونی، فنلاند، نروژ، لیتوانی و لهستان) مرز زمینی و همچنین با کشورهای آمریکا (ازطریق ایالت آلاسکا)، سوئد و ژاپن ازطریق آب همسایه است.
 
     در سال 2012، روسیه ‌با 153100 میلیون نفر جمعیت، نهمین کشور پرجمیعت دنیا برآورد شده است. نظر به اینکه این کشور در عرض‌های بالای جغرافیایی قرار دارد، به‌همین‌دلیل بیشتر مناطق این کشور (به‌ویژه سرزمین بزرگ سیبری) خالی از سکنه هستند به‌طوری‌که فشردگی نسبی جمعیت در روسیه 4/8 نفر در هر کیلومترمربع است که از پایین‌ترین نرخ‌های فشردگی جمعیت در جهان است. همچنین نرخ رشد جمعیت در این کشور منفی است.
     توزیع جمیعت در این کشور نشان می‌دهد که اگرچه 65% خاک این کشور در بخش آسیایی قرار دارد اما تنها 28% مردم روسیه در این نواحی و 72% در 35% خاک روسیه که در اروپا واقع شده است، زندگی می‌کنند. مسکو پایتخت روسیه از بزرگ‌ترین شهرهای ‌بخش اروپایی ‌این ‌کشور به‌شمار می‌آید.
     روس‌ها که درحال‌حاضر حدود 83% جمعیت روسیه را تشکیل می‌دهند از گروه اسلاو‌های شرقی و از خانواده هند و اروپایی به‌شمار می‌روند. در روسیه بیش از 100 ملیت و قوم زندگی می‌کنند. زبان روسی زبان رسمی است و به خط سیرسلیک نوشته می‌شود. بیشتر مردم روسیه پیرو کلیسای ارتدوکس روسیه هستند. دین مسیحیت و در پی آن کلیسای ارتدکس از اوایل سده دهم میلادی در روسیه گسترش یافته است. به‌علاوه پیروان مذاهب کاتولیک و پروتستان در شمار محدودی در این کشور حضور دارند. در نواحی شمال قفقاز و شمال دریای خزر مسلمانان از اکثریت برخوردارند.
     روسیه تا پیش از سده هجدهم میلادی یک حکومت نه چندان نیرومند در شرق اروپا بود و وسعت آن چندان زیاد نبود تا اینکه در سده هجدهم میلادی، با اصلاحاتی که تزار پترکبیر انجام داد؛ این کشور را به امپراطوی پهناور تبدیل نمود. در اواسط سده بیستم میلادی (در سال 1917) انقلاب کمونیستی که به رهبری لنین صورت پذیرفت، این کشور را تبدیل به اتحاد جماهیر شوروی کرد اما در سال 1991، شوروی پس از جنگ سرد و طولانی با غرب فرو پاشید و فدراسیون روسیه به‌جای آن نشست.
     فروپاشی ‌اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی که در آستانه دهه آخر سده گذشته صورت گرفت سبب پیدایش 15 کشور جدید در نقشه سیاسی دنیا شد که بزرگ‌ترین آن فدراسیون روسیه می‌باشد فدراسیون با 89 قدرت محلی و شامل 21 جمهوری، 52 استان خودمختار، 6 کریس و 10 کروگ خودمختار است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشور روسیه به‌عنوان بزرگ‌ترین کشور تشکیل‌دهنده اتحاد جماهیر شوروی، در بیشتر موارد حقوقی و سیاسی جایگزین آن شد. قانون اساسی روسیه در رفراندوم 12 دسامبر 1993 با 58% آرا به تأیید عمومی رسید که بر پایه آن حکومت این کشور جمهوری فدراتیو است. قوه مقننه یا مجلس فدرال از ترکیب شورای فدراسیون با 178 عضو و دومای کشوری با 450 عضو تشکیل می‌شود. نیمی از اعضای دوما با انتخابات مستقیم در حوزه‌های انتخابی منطقه‌ای به مجلس راه یافته و نیم دیگر براساس فهرست‌های حزبی برگزیده می‌شوند.
     مسکو پایتخت روسیه و از بزرگ‌تری شهرهای بخش اروپایی این کشور به‌شمار می‌آید. در این شهر مجلس و دومای کشوری و مجلس سنا و شورای فدراسیون فعالیت می‌کنند.
     در می 2000 به دستور ولادیمیر پوتین کشور روسیه به 7 منطقه به شرح ذیل تقسیم شد:
· منطقه مرکزی (مرکز- مسکو)
· منطقه رودولگا (مرکز- نیژنی نوگورود)
· منطقه شمال قفقاز (مرکز- رستوف ـ رن)
· منطقه خاور دور (مرکز- خاباروفسک)
· منطقه اورال (مرکز- یکاترنیبورگ)
· منطقه سیبری (مرکز- نوسیبرسک)
· منطقه شمال غرب (مرکز- سنت پترزبورگ)
     از نقطه‌نظر بین‌المللی روسیه یکی از 5 عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل و دارای حق وتو بوده و در شورای اروپا، تجارت جهانی، سازمان همکاری‌های شانگهای و... حضوری پویا دارد.
     در روسیه 1095 شهر وجود دارد. تغییرات اساسی که در ابعاد سیاسی اقتصادی و اجتماعی پدید آمده است را نمی‌توان بدون نقش آموزش در فراهم‌سازی بازکاوی کرد.
 
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
ازجمله ‌مهم‌ترین اهداف و راهبردهای آموزشی روسیه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
· توسعه مردم‌سالاری آموزشی؛
· اتکا به خویشتن؛
· هماهنگی‌ و تقویت ‌ارتباطات ‌بین‌المللی؛
· کاهش تنش‌های اجتماعی و توسعه قدرت اقتصادی روسیه در شرایط جدید با طراحی و اجرای سیاست‌های نوین آموزشی؛
· تضمین حقوق شهروندی برای برخورداری از برنامه‌های آموزشی با کیفیت بالا؛
· برخورداری تمامی شهروندان روسی از حق انتخاب برنامه‌ها و امکانات آموزشی همسو با تمایلات طبیعی، قابلیت‌ها و منافع ملی؛
· پاسداری از فضای یکپارچه و منسجم آموزشی؛
· اصلاح محتوی آموزشی؛
· طراحی نظام آموزشی و هدایت تحصیلی دانش‌آموزان در زمینه انجام پژوهش‌های آموزشی؛
· ایجاد تنوع در محتوای برنامه‌های آموزشی برمبنای امکان انتخاب کتاب، برنامه‌ها و رشته‌های تحصیلی؛
· اعمال تغییرات سازمانی و بازآرایی ساختار سازمانی و مدیریت آموزشی و واگذاری بیشتر مسئولیت‌ها بردوش شهرداری‌ها.
     براساس اهداف و راهبردهای تعیین‌شده، دولت روسیه در سال‌های گذشته به اصول و سیاست‌های آموزشی زیر تأکید دارد:
· افزایش سطح سواد همگانی؛
· تنوع بخشیدن به برنامه‌های آموزش تکمیلی؛
· حفظ یکپارچگی فضای آموزشی کشور؛
· تبیین و تدوین مقررات یکسان فدرال آموزشی؛
· توسعه استانداردهای آموزش ایالتی؛
· ایجاد سازوکار واحد اعتباربخشی و کنترل کیفیت بر خدمات آموزشی؛
· نظارت بر رعایت ضمانت حقوق شهروندی در برخورداری از آموزش پایه و ابتدایی.
 
ساختار نظام آموزشی
درحال‌حاضر نظام آموزشی کشور روسیه به‌عنوان یک زنجیر پیوسته از سه دوره تشکیل یافته است که عبارت‌اند از:
 
آموزش ابتدایی
این دوره چهار سال است و کودکان بین 6 تا 10 سال را زیر پوشش قرار می‌دهند این دوره تحصیلی برای تمامی شهروندان روسی رایگان و اجباری است.
 
آموزش میانی
دولت روسیه امکان دستیابی و بهره‌مندی رایگان از امکانات آموزش میانی مقدماتی را نیز تضمین می‌کند. مدت زمان تحصیل در متوسطه مقدماتی پنج سال است و عمدتاً گروه‌های سنی 15-10 سال را زیر پوشش قرار می‌دهد. دانش‌آموختگان آموزش میانی پس از کسب مدرک می‌توانند با دو سال تحصیل در دوره متوسطه تکمیلی از نظام آموزش‌وپرورش روسیه، مدرک متوسطه تکمیلی را دریافت کنند.
     نظام ارزیابی در مدارس متوسطه بدین‌ترتیب می‌باشد:
· نمره 2: نمره عدم قبولی و نمره عدم رضایت و کفایت در درس مربوطه
· نمره 3: نمره رضایت‌بخش مرز بین قبولی ومردودی
· نمره 4: نمره خوب
· نمره 5: نمره عالی
     در سال 2012 نزدیک به 6200 مرکز آموزش میانی با بیش از 2 میلیون دانش‌آموز در روسیه مشغول تحصیل می‌باشند.
 
آموزش عالی
آموزش دانشگاهی در مؤسسات آموزش دانشگاهی معتبر عمومی و غیرعمومی ارائه می‌شود. آموزش در مؤسسات آموزش دانشگاهی عمومی رایگان است. آموزش دانشگاهی زیر نظر کمیته دولتی آموزش دانشگاهی فدراسیون روسیه اداره می‌شود. این کمیته عهده‌دار به رسمیت شناختن و هویت بخشیدن به مؤسسات آموزش دانشگاهی و ایجاد تحول و گسترش و حمایت از استانداردهای آموزش عمومی است.
 
دوره‌های آموزشی
دوره‌های تحصیلی در نظام آموزش عالی روسیه به چند دوره تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از:
دوره‌ آموزش دانشگاهی ناپیوسته: که تحصیل در این دوره دو سال به‌طول می‌انجامد و به‌عنوان دوره دانشگاهی به‌شمار نمی‌آید.
 
دوره کارشناسی: این دوره نخستین مدرک رسمی دانشگاهی در روسیه و چهارساله است.
 
دوره کارشناسی ارشد ناپیوسته: این دوره به‌طور متوسط دو سال است. دانشجویان در این دوره ناگزیر از گذراندن شماری از درس‌های تخصصی هستند. شمار این درس‌ها 10 الی 12 درس و 40 واحد درسی است. علاوه‌بر دروس تخصصی، دانشجو ملزم به انجام فعالیت پژوهشی به‌عنوان پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد است.
     دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد در حضور هیئت ارزیاب وزارت آموزش عالی روسیه بوده و پایان‌نامه و امتحانات دانشجو به تصویب این هیئت می‌رسد.
 
دوره دکترای تخصصی: دوره دکترای تخصصی در کشور روسیه عبارت است از شکل اصلی تربیت و آماده‌سازی کارکنان علمی و آموزشی در نظام تحصیلات تکمیلی که امکان دستیابی دانشجویان به سطح بالایی از تخصص را فراهم می‌سازد و بر کیفیت تحصیلات آنان می‌افزاید. دانشجویانی برای دوره دکتری پذیرفته می‌شوند که دارای مدرک کارشناسی ارشد باشند و موفقیت‌هایی در فعالیت‌های علمی داشته و از خلاقیت لازم در کادر علمی برخوردار باشند. مدت تحصیل در دوره دکتری سه سال بوده و قبولی در امتحانات دروس تخصصی این دوره ازسوی هیئتی بررسی می‌شود. این هیئت که ازسوی رئیس مؤسسه آموزش عالی مربوطه تعیین می‌شوند که دست‌کم 2 استاد کرسی همان تخصص، یا پسا دکتری در همان تخصص را دربر می‌گیرد. آزمون‌ها به‌صورت نوشتاری و مصاحبه حضوری در حضور اعضای کمیسیون امتحانات برگزار می‌شود.
 
دوره پسا دکتری: دوره پسا دکتری که در روسیه به آن دکترانتوری گفته می‌شود امکان ادامه تحصیل دانش‌آموختگان دوره دکتری که چندین سال در آموزش و پژوهش مشغول بوده‌اند را فراهم می‌سازد. طول این دوره، دو سال است و کسانی در این دوره پذیرفته می‌شوند که دارای مقالات، و کارهای پژوهشی چشمگیری باشند و همچنین نقش آشکاری در پیشرفت علمی و فنّاوری رشته تخصصی خود داشته باشند. افرادی که بتوانند با موفقیت این دوره را سپری و از رساله خود دفاع کنند مدرک پسا دکتری دریافت می‌کنند. سپس این افراد دو سال به تدریس، پژوهش و تربیت دانشجویان دوره دکتری می‌پردازند. چنانچه در این دو سال کمیت و کیفیت کارشان ارزنده باشد به پروفسوری (استاد کرسی) می‌رسند.
 
مؤسسات آموزشی در نظام آموزش عالی
در کشور روسیه از 3 عنوان آکادمی، دانشگاه و مؤسسه برای نهادهای آموزش عالی استفاده می‌شود.
 
مؤسسه: مؤسسه‌های آموزش عالی به ارائه رشته‌های تخصصی ویژه می‌پردازند که از آن جمله می‌توان از مؤسسه هواشناسی، مؤسسه هوا فضا، مؤسسه معدن، مؤسسه صنایع ماهی و... نام برد.
 
دانشگاه: به نهادهای آموزش عالی گفته می‌شود که دارای رشته‌ها و تخصص‌های گوناگونی هستند. برخی از این دانشگاه‌ها در بیشتر رشته‌های دانشگاهی دانشجو می‌پذیرند و برخی دیگر تنها در رشته‌های فنی دانشجو می‌پذیرند. از آن جمله می‌توان از دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه فنی، دانشگاه چاپ و انتشارات، دانشگاه علوم انسانی و... نام برد. برخی از مؤسسه‌هایی که تنوع رشته‌های تخصصی آنها به حد نصاب خاصی از دانشجو، رشته و... برسد به دانشگاه تغییر نام داده می‌شوند و در صورت برخورداری از هیئت‌علمی بیشتر (با عنوان آکادمیسین) به آکادمی تغییر نام می‌یابند.
آکادمی: آکادمی به نهادهای آموزش عالی گفته می‌شود که معمولاً در بخشی از علوم به تربیت دانشجو و پژوهش می‌پردازند. بیش از 5 عضو هیئت‌علمی این آکادمی‌ها باید از رده استادی برخوردار و آکادمیسین باشند. ازجمله مهم‌ترین آکادمی‌های روسیه می‌توان از آکادمی پزشکی مسکو، آکادمی کشاورزی مسکو، آکادمی صنایع شیمیایی و آکادمی دریا را نام برد. در این آکادمی‌ها مجموعه‌ای از مراکز آموزشی، پژوهشی، کتابخانه‌های تخصصی و... نیز وجود دارد که گاهی به آن فرهنگستان نیز گفته می‌شود.
     برخی از دانشگاه‌ها به‌رغم دارا بودن معیارهای آکادمی، همچنان دانشگاه نامیده می‌شوند که از آن جمله می‌توان از دانشگاه عمومی مسکو نام برد.
 
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
کشور روسیه از نظام سه بعدی مدیریت آموزش (سطح فدرال، ناحیه‌ایی و شهری) برخوردار است.
 
مدیریت آموزشی در سطح فدرال
اداره نظام آموزش رسمی (پیش از دانشگاه و دانشگاه) در سطح فدرال، به‌عهده وزارت آموزش است. تشکیلات وزارت آموزش روسیه دربرگیرنده سیاستمداران (رئیس‌جمهور) و نمایندگانی‌ از کمیسیون‌های فدرال مانند کمیسیون آموزش، علوم، فرهنگ، بهداشت ‌و محیط‌زیست، دومای ایالتی و کمیته آموزش و علوم است. ریاست این تشکیلات نیز به‌عهده آموزش است. سازمان فدرال آموزش عهده‌دار وظایف زیر است:
· طراحی و اجرای خط‌مشی فدرال و آیین‌نامه‌های قانونی آموزشی؛
· تدوین مقررات بازآرایی و گشایش نهادهای آموزشی: مجوز گشایش و تأیید اعتبار محلی؛
· تهیه‌ و تصویب مقررات استاندارد مراکز آموزشی؛
· اعطای گواهی‌نامه به کارکنان آموزشی؛
· تعیین دستمزد و هنجارهای فدرال در پرداخت حقوق و دستمزد کارکنان آموزشی و تعیین کمینه حقوق و دستمزد؛
· تعیین سهم سالانه درآمد فدرال برای امور مالی آموزش و تشکیل صندوق‌های پولی برای پیشرفت آموزش؛
· ارائه اطلاعات و حمایت علمی برای توسعه رشته‌های تحصیلی و واحد‌های درسی نوین، تهیه متون درسی و سایر تجهیزات کمک درسی و برقراری نظام واحد اطلاع‌رسانی آموزشی در داخل کشور؛
· نظارت بر اجرای قانون و تضمین دستیابی به استانداردهای دولت فدرال.
 
مدیریت آموزشی در سطح ناحیه‌ایی و شهری
مدیریت آموزشی در سطح ناحیه‌ای، از مسئولیت‌های دولتمردان محلی کشور است. در کشور روسیه، 89 واحد اجرایی دربرگیرنده استان‌های خودمختار، کریس‌ها و جمهوری‌های خودمختار مانند دو شهر بزرگ مسکو پترزبورگ است. بنابراین مدیریت آموزشی در سطح ناحیه‌ای ازسوی دولتمردان ناحیه‌ایی همچون وزیران (در جمهوری‌های) ادارات کل (در مسکو)، انجمن‌های آموزشی یا افسران و اداره‌های محلی دیگر، اداره می‌شوند. تفاوت در ساختار و نقش سازمان‌ها در اداره آموزش به نژاد، فرهنگ و ویژگی‌های اقتصادی مناطق بستگی دارد.
     مقامات محلی که عهده‌دار آموزش در سطح ناحیه‌ایی هستند، مسئولیت‌هایی به شرح زیر دارند:
- کمک به پیشرفت و تکمیل سیاست‌های آموزشی همسو با حساسیت فدرال در حمایت مالی از تحصیلات پایه رایگان؛
- تدارک و تکمیل برنامه‌های آموزشی جمهوری و منطقه‌ایی برای پیشرفت‌های آموزشی بر پایة ویژگی‌های هریک از مناطق؛
- تأسیس سازمان‌های آموزشی و تجدید مجوز نهادهای آموزشی؛
- تدوین آیین‌نامه‌های گوناگون در حوزه‌های ملی و منطقه‌ایی بر پایه استانداردهای آموزشی؛
- دریافت مالیات‌های محلی برای حمایت از پیشرفت‌های آموزشی؛
- حمایت مادی از دانش‌آموزان و آموزشگران افزون‌بر تشویق‌های دولت فدرال؛
- تهیه و تصویب مقررات و هنجارهای محلی.
     کمیته دولتی آموزش عالی که در سطح فدرال فعالیت می‌کند، عهده‌دار تأمین مالی بیش از 219 مؤسسه آموزش عالی در سطح کشور است. از عمده‌ترین وظایف این کمیته:
- مجوز دادن به مؤسسات نوین آموزشی؛
- طرح‌های پیشنهادی به دولت برای توسعه هرچه بیشتر نهادهای آموزش عالی است.
     این کمیته از نمایندگان نهادهای زیر تشکیل می‌شود:
1. مجمع رؤسای دانشگاه‌های عمومی روسیه؛
2. انجمن دانشگاه ملی مسکو؛
3. نهادهای آموزشی غیرعمومی؛
4. مؤسسات پژوهشی- آموزشی دانشگاهی.
 
برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو
سیاست‌های آموزشی کشور روسیه از سال 1917 تاکنون، بیشتر بر افزایش نرخ کلی سواد پافشاری داشته‌اند، همین امر سبب شده است تا نظام آموزشی این کشور در دهه‌های گذشته از گسترش کمّی چشمگیری برخوردار شود.
     دولت روسیه براساس بند 40 قانون آموزش، موظف است سالانه 10% از درآمد ملی کشور را برای بودجه آموزش کشور اختصاص دهد؛ که بیانگر توجه ویژه مسئولان به نقش و جایگاه آموزش به‌عنوان مهم‌ترین نهاد هدایت‌گر و مصلح اجتماعی (ازطریق انتقال دانش و اطلاعات از نسلی به نسل دیگر) در تحولات اجتماعی این کشور می‌باشد.
     مبارزه با بی‌سوادی در روز 26 دسامبر 1919 نخستین سند تاریخی شوروی مربوط به «نابودسازی بی‌سوادی در جمهوری سوسیالیستی فدراتیو روسیه» به امضای لنین رسید. بنابراین قانون، همه کسانی که بین 8 تا 50 سال داشته باشند، باید به زبان مادری خویش یا به زبان روسی خواندن و نوشتن را فرا بگیرند. طبق این قانون بی‌سوادانی که به‌کار اشتغال دارند روزانه به‌مدت 2 ساعت با دریافت مزد تمام‌وقت باید در کلاس‌های سوادآموزی شرکت کنند. ازآنجایی‌که برای آموزش توده‌های عظیم مردم آموزشگر به‌اندازه کافی وجود نداشت، بسیاری از روشنفکران و جوانان به‌صورت گروه‌های فرهنگی سوسیالیستی به نهضت سوادآموزی می‌پیوستند. ماکسیم گورکی نویسنده برجسته شوروی، عضو کمیسیون «لیکبز» بود و زیر نظر او کتاب‌های زیادی برای نوسوادان انتشار می‌یافت؛ و یا ولادیمیر مایاکوفسکی، فرمالیست برجسته روس، که پوسترهای تبلیغاتی نقاشی می‌کرد و برای پیکار علیه‌ بی‌سوادی ‌‌شعر می‌سرود.
     در ادامه این تلاش بی‌پایان برای مبارزه با بی‌سوادی در دومین کنگره سراسری شوروی تصمیم گرفته شد تا فرا رسیدن سالروز دهمین سال بنیان‌گذاری دولت شوروی، بی‌سوادی در میان گروه سنی پانزده تا سی‌وپنج‌ساله از بین بروند. بدینسان بیش از 8 میلیون نفر باید سواد می‌آموختند. با توجه به شمار بالای افرادی که می‌بایست باسواد می‌شدند، برای تأمین فضای آموزشی تمام اماکن دولتی و عمومی چون کلیساها، باشگاه‌ها، کارخانه‌ها و حتی خانه‌های شخصی در اختیار مراکز آموزشی قرار گرفت. تا سال 1934 بیش از 90% مردم‌ می‌توانستند به زبان ‌بومی خود ‌بخوانند و بنویسند.
دوران استالین: هم‌زمان با روی کار آمدن استالین و استقرار نظم مطلق از سال 1930 آموزشگاه‌های شوروی رویه انضباطی سختی را در پیش گرفتند. چرا که ازنظر وی برنامه‌های بنیادی و اساسی مانند تربیت نیروی انسانی ماهر نمی‌توانست در یک محیط نابسامان و غیرقابل کنترل زیر نظر جوانان غیرمسئول انجام پذیرد. از سال 1932 تقریباً تمام کودکان هشت تا یازده‌ساله به آموزشگاه راه یافتند. در مدت ده سال یعنی از سال 1939-1928 شمار دانش‌آموزان شوروی از 1/12 میلیون نفر به 5/31 میلیون نفر رسید. بدین‌ترتیب نیاز به نیروهای آموزشی روزبه‌روز افزایش یافت. برای پاسخگویی به این نیاز در کنار آموزش عمومی متوسط، رشته «تخنیکوم پداگوژک» یا تربیت آموزشگر را پدید آوردند که به تربیت آموزشگران می‌پرداخت. با شروع جنگ جهانی دوم این احتمال می‌رفت که روند آموزشی فعلی متوقف شود و تربیت سرباز و نیروی جنگی در دستور کار قرار گیرد. اما نه تنها چنین نشد، بلکه با وجود صدمات جبران‌ناپذیری که به پیکره نظام آموزشی شوروی وارد آمد، شمار مراکز آموزشی که در آغاز جنگ 198600 عدد بود در پایان سال 1946 به 199300 افزایش پیدا کرد. البته دوران جنگ، اندکی نظام رایگان آموزش را دستخوش تغییراتی کرد. بدین‌گونه که برای سه سال آخر متوسطه و تحصیل در دانشگاه شهریه‌ای ویژه‌ای تعیین شد. البته برای کسانی که استعداد فراوانی از خود نشان می‌دادند و همچنین دانشجویان آکادمی نظامی، تئاتر ملی و موسیقی نظام رایگان همچنان به رسمیت شناخته می‌شد و ایشان از پرداخت شهریه معاف بودند.
     دگرگونی آموزش نظام آموزشی فئودالی روسیه تزاری زائیده چنان نظام اجتماعی بود که در آن نجبا و اشراف و صاحبان زمین بر اریکه قدرت تکیه زده بودند و آموزش در اختیار گروه‌های مرفه و حاکم جامعه قرار داشت که یکی از اهداف آن تربیت فرزندان توانگران برای به دست گرفتن پست‌های حکومتی در آینده بود. در آغاز سده بیستم میلادی بیش از 80% جمعیت نُه تا پنجاه‌ساله مردم روسیه بی‌سواد بودند و در سرزمین‌های آسیایی مانند تاجیکستان، قرقیزستان و ترکمنستان درصد باسوادان از 7/0% فراتر نمی‌رفت. با توجه به چنین وضعی پس از انقلاب 1917م یکی از مهم‌ترین مسائلی که دولت انقلابی با آن روبه‌رو بود ریشه‌کن کردن این بی‌سوادی و گسترش آموزش همگانی بود. به‌طوری‌که در سال 2012 بیش از 66% جمعیت کشور روسیه در گروه سنی 66-15 سال قرار داشتند، 5/98% از آنها باسواد بوده‌اند. بررسی سطح سواد در بین زنان و مردان نشان می‌دهد که درحال‌حاضر 100% از مردان و 97% از زنان روسیه از سواد برخوردارند.
     آموزش عالی روسیه نیز، از گذشته چشمگیری برخوردار بوده است، که فصل آغازین آن را دانشمند برجسته لومانوسف با تأسیس آکادمی لاتین- یونانی- اسلاو در مسکو گشود.
     این دانشمند بزرگ روش‌هایی را بنیان نهاد که بعدها در دانشگاه‌های مسکو و سن پطرزبورگ ادامه یافت و به‌عنوان یکی از مشهورترین بنیان‌های آموزشی جهان از جایگاه باثباتی برخوردار شد. و طی سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی شماری از مکاتب فکری دنیا در روسیه شکل گرفت. در سال 1865، وزارت وقت آموزش روسیه، تصمیم به پذیرش و جذب دانشجویان خارجی گرفت. اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز این روش را دنبال کرد به‌طوری‌که در دهه 20 (1920-1910م) دانشجویانی‌ از کشورهای مغولستان، ترکیه، ایران و افغانستان برای تحصیل به اتحاد جماهیر شوروی آمدند. طی دهه 40 نیز دانشجویانی از اروپا و آسیا و از دهه 50 به بعد از آفریقا و سپس از آمریکای ‌لاتین ‌به شوروی ‌سابق رهسپار شدند.
     در سال 1960، دانشگاه دوستی‌های ملل با هدف جذب دانشجویان خارجی تأسیس شد. در سال 1993 دوره کارشناسی ارشد دربرگیرنده 2609 زمینه تخصصی تصویب شد. در‌حال‌حاضر 432 مؤسسه آموزش عالی در این دوره، دانشجو می‌پذیرند. طی 95 سال گذشته، مؤسسات آموزش عالی روسیه از 30 برنده جوایز ملی و بین‌المللی و برندگان جایزه نوبل برخوردار بوده است.
     نظام آموزش عالی روسیه به‌رغم ریشه‌های ژرف تاریخی، دارای نظامی پویا و نرمش‌پذیر است و یکی از نظام‌های آموزشی معتبر جهانی از تجارب ارزشمند و متخصصین کارآمد مطابق با استانداردهای بین‌المللی برخوردار است.
     امروزه یکی از اولویت‌های نظام آموزش عالی روسیه، فعالیت آموزشی و پژوهشی در سطح بین‌المللی است. به‌طوری‌که درحال‌حاضر، یکی از سازمان‌های فعال بین‌المللی برای خدمات آموزشی و پژوهشی در سطح جهان شناخته می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بیش از 400 هزار متخصص برجسته، دارای مدرک از نظام آموزش عالی روسیه در 50 کشور جهان به کار مشغول‌اند.
 
داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
شمار مؤسسات آموزش عالی در روسیه
در این کشور بالغ بر 548 مؤسسه آموزش عالی فعالیت دارد که از آن جمله می‌توان به 130 دانشگاه شامل 41 دانشگاه فراگیر، 56 دانشگاه فنی- مهندسی، 8 دانشگاه در زمینه علوم کشاورزی، 4 دانشگاه تربیت آموزشگر و 21 دانشگاه در زمینه‌های علوم انسانی و هنر و... اشاره کرد.
     در این کشور تا سال 2012، 29 آکادمی در زمینه‌های گوناگون تحصیلی همچون 15 آکادمی فنی- مهندسی، 4 آکادمی اقتصاد، 5 آکادمی علوم انسانی، 3 آکادمی کشاورزی و دامپزشکی، 1 آکادمی یهودیت و 1 آکادمی پزشکی فعالیت دارند. ضمن آنکه 389 مؤسسه در 49 زمینه تخصصی در بیشتر شهرهای روسیه به کار مشغول‌اند.
     در کشور روسیه 180 مؤسسه آموزش عالی غیرعمومی در بیشتر شهرهای بزرگ مشغول فعالیت هستند.
 

     توزیع فضایی مؤسسات آموزش عالی در روسیه نشان می‌دهد که از 548 مؤسسه آموزش عالی عمومی و 18 مؤسسه آموزش عالی غیرعمومی:
- بیش از 138 مؤسسه آموزش عالی در مناطق مرکزی و شمال‌غربی و در محدوده شهرهای مسکو و سن‌پطرزبورگ قرار دارند. از این شمار 78 مؤسسه آموزش عالی در مسکو و 42 مؤسسه آموزش عالی در شهر سن‌پطرزبورگ عمومی هستند و 18 مؤسسه آموزش عالی دیگر در این دو شهر غیرعمومی هستند.
- رود ولگا که بزرگ‌ترین رودخانه کشور است به لحاظ کشاورزی، صنعت و کشتیرانی اهمیت فراوان دارد. ازاین‌رو شهرهای بسیاری در حاشیه این رودخانه واقع شده‌اند در شهرهای حاشیه ولگا، شمار 22 مؤسسه آموزش عالی فعالیت می‌کنند.
     یکی دیگر از مناطق پرجمعیت و دارای تمدن‌های فراوان ‌در کشور فدراتیو روسیه، منطقه وسیعی به نام چرنوزیوم است که در محدوده شمال قفقاز و رودخانه‌های حوزه آبریز دریای سیاه قرار گرفته است. چرنوزیوم اصطلاحاً به‌معنای خاک سیاه است. مشخصه اصلی این منطقه وجود خاک‌های عمیق و حاصلخیز به رنگ سیاه است که باعث تولیدات فراوان کشاورزی در این مناطق شده است. مؤسسات آموزش عالی در این منطقه 28 بوده و بیشتر در حوزه کشاورزی فعالیت دارند.
     علاوه‌بر این شمار 360 مؤسسه آموزش عالی دیگر روسیه در مناطق گوناگون این کشور مستقر هستند.
     بر پایه داده‌های سال 2012 بیش از 1/60% از جمعیت بالای 25 سال در کشور روسیه در آموزش عالی به تحصیل مشغول‌اند که از این شمار 38% را مردان و 62% بقیه را زنان به خود اختصاص داده‌اند.
 

     بدین‌ترتیب، در سال تحصیلی 2013-2012 بیش از 3762800 نفر در مؤسسات آموزش عالی روسیه مشغول به تحصیل بوده‌اند که شمار 852 هزار نفر به تحصل در دوره کارشناسی ارشد مبادرت کرده‌اند.
     درحال‌حاضر علاوه‌بر بیش از 3 میلیون دانشجوی روسی، بالغ بر یک میلیون دانشجو از 150 کشور جهان به تحصیل در روسیه مبادرت کرده‌اند.
     در همین سال تحصیلی نزدیک به 1970883 دانشجو از مؤسسات آموزش عالی در زمینه‌های تخصصی گوناگون دانش‌آموخته شده‌اند.
     سهم دانشجویان در نگاه آمار به‌شرح زیر آورده شده است.
 
اعضای هیئت‌علمی مؤسسات آموزش عالی روسیه
برطبق آمار منتشره بالغ بر 700 هزار نفر در مؤسسات آموزش عالی روسیه مشغول به کار هستند که از این شمار 539600 نفر آموزشگر، 60400 نفر در امور پژوهش و 100 هزار نفر در امور مدیریتی و خدمات اداری مشغول فعالیت هستند. از این شمار آموزشگر، 150 هزار استاد (آکادمیسین و پرفسور) و 77 هزار دانشیار و استادیار با مدرک پسا دکتری و دکتری در امور آموزشی و پژوهشی مشغول فعالیت هستند.
     جدول 1 وضعیت آموزش عالی را در کشور روسیه در سال 2012 نشان می‌دهد.
 
جدول 1. آموزش عالی روسیه از دیدگاه آماری در سال 2012





شمار دانشگاه‌ها


904




شمار دانشجو


3762800




کادر هیئت‌علمی


539600




دانش‌آموخته


1970883




جمعیت کشور ( میلیون)


143




نسبت دانشجو به جمیعت %


6/2




نسبت دانشجو به هیئت‌علمی


9/6





 
کتاب‌شناسی
آقازاده، احمد. (1389). آموزش‌وپرورش تطبیقی. تهران: سمت.
دبیرخانة شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1382). «روسیه». نظام آموزش کشورهای جهان. بازیابی شده از: http://mahshar.com/world/ research/edupol/countries.phpcrussia.htm
 
https://eric.ed.gov/
https://www.topuniversities.com/qs-world-university-rankings