پایتخت: پراگ




نوع حکومت: جمهوری چندحزبی




زبان رسمی: چک




مساحت: 78867 کیلومترمربع




جمعیت: 10627448 نفر (2014م)




تعداد دانشجویان: 433972 نفر (2014م)




تعداد اعضای هیئت‌علمی: 150764 نفر (2014م)




تولید ناخالص ملی: 5/182 میلیارد دلار (2015م)




هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 0/4% (2014م)




هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 5/9% (2014م)





 
ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
کشور چکسلواکی، از اول ژانویه 1993 از فهرست کشورهای جهان حذف شد و به‌جای آن دو جمهوری اسلواکی و چک پا به عرصه نهادند. کشور چک در مرکز اروپا واقع شده و از هر سو، در خشکی محصور است. این کشور از غرب و شمال‌غربی با آلمان، از شمال‌شرقی با لهستان، از جنوب‌شرقی با اسلوواکی و از جنوب با اتریش هم‌مرز است. کوه‌های بوهم، نواحی غربی این سرزمین را دربرگرفته و ارتفاعات موراوی، دشت پراگ در شمال را از دشت موراوی در جنوب جدا می‌کند. آب‌و‌هوای سرزمین چک معتدل، مرطوب و بارانی است. غلات، چغندر‌قند و سیب‌زمینی از فراورده‌های کشاورزی این کشور هستند. رودخانه‌های مهم چک که از رود دانوب منشعب می‌شوند، عبارت‌اند از: ولتاوا، اورا، لابه (البه)، و موراوا (جعفری، 1382).
     جمهوری چک در سال 2004 به عضویت اتحادیة اروپا درآمد. از صادرات این کشور، می‌توان به سنگ آهن و زغال‌سنگ اشاره کرد. این کشور در حال گذار از نظام اقتصاد کمونیستی به‌سمت بازار آزاد و خصوصی‌سازیِ صنعت و کشاورزی است، صنعت گردشگری در کشور چک، بسیار پویا و فعال است. نشانگرهای اقتصادی این کشور نشان می‌دهند که جمهوری چک، از اندک کشورهای اروپایی است که وضعیت اقتصادی خوبی دارد، جمهوری چک دارای تراز تجاری مثبت 6/20 میلیارد دلار است که به معنی آن است که صادرات این کشور، اندازه 20 میلیارد دلار از وارداتش بیشتر است.
     این کشور با 78867 کیلومتر‌مربع مساحت، صدوشانزدهمین کشور، ازنظر مساحت در دنیا به‌شمار می‌آید. 4/95% از مردم چک به زبان چک، 6/1% به زبان اسلواکی و 3% به سایر زبان‌ها صحبت می‌کنند. 4/10% از مردم چک کاتولیک، 1/1% پروتستان، 54% سایر ادیان و نامشخص و 5/35% بدون مذهب هستند (سرشماری 2011م). رشد سالانة جمعیت 17/0% است (سرشماری 2014م) و از گروه‌های نژادیِ چک 3/64%، موراویایی 5%، اسلوواک 4/1%، سایر 8/1% و 5/27% نامشخص (سرشماری 2012م) تشکیل شده است. نیروی کار، بالغ بر 5304000 نفر (سرشماری 2013م) بوده است که 6/2% در بخش کشاورزی، 4/37% در بخش صنعت و 60% در بخش خدمات مشغول به کارند. بر‌اساس سرشماری 2013م، نرخ بیکاری در این کشور 1/7% بوده است. میزان باسوادی در کشور چک 99% (99% زنان و 99% مردان) است. سرانة تولید ناخالص داخلی 28400 دلار (2014م) است و هزینه‌های عمومی آموزش 5/4% از تولید ناخالص داخلی را شامل می‌شود (Central Intelligence Agency, 2014).
     رسانه‌های گروهی، به‌ویژه مطبوعات در زندگی مردم چک نقش چشمگیری دارند. در این کشور، شمارگان ده نشریة تراز اول، روزانه به بیش از یک میلیون نسخه می‌رسد. آموزش و علم، در جمهوری چک، از گذشته‌های دور، اهمیت و جایگاه ویژه‌ای داشته است. این کشور دارای مراکز و ساختمان‌های فرهنگی و ادبی است که دیرینه آنها به سده دهم میلادی می‌رسد و نوشته‌هایی به زبان لاتین دارند که بیان‌کنندة جایگاه علم نزد مردم است. حتی در سده‌های میانی نیز افراد عادی چک از سواد و تحصیلات بهره‌مند بوده‌اند. براساس اسناد موجود، مدارس چک، از اوایل سده نوزدهم میلادی وجود داشته‌اند. پراگ مقر قدیم‌ترین دانشگاه اروپای مرکزی است؛ این شهر همچنین پایگاه روشنفکران جامعه بوده است. دانشگاه‌های جمهوری چک، از زمرة قدیم‌ترین دانشگاه‌های اروپای مرکزی به‌شمار می‌آیند؛ برای نمونه، دانشگاه چارلز پراگ سابقه‌ای بیش از 600 سال دارد. این دانشگاه را چارلز چهارم پادشاه بوهیمیا، در 1348م، تأسیس کرد که الگویی از دانشگاه سوربن فرانسه است. سطح آموزش در جمهوری چک، هم‌اکنون هم‌ردیف کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی برای توسعه است. جان آموس کومنیوس (1671-1592م)، روحانی و مربی اهل چک، که طرفدار ایجاد نظام آموزشی جهانی بود، پایه‌گذار آموزش‌وپرورش نوین دنیاست و شهرت جهانی دارد (ابراهیم‌زاده، 1383).
 
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
براساس قانون آموزش سال 2004، هدفِ اصلی آموزش، ایجاد شرایط یکسان آموزشی برای همة شهروندان جمهوری چک و کشورهای عضو اتحادیة اروپا، بدون تبعیض در هر زمینه‌ای باتوجه‌به نیازهای آموزشی افراد؛ احترام متقابل و آموزش بردباری و بزرگواری است. هدف اصلی آموزش ابتدایی و میانی برای شهروندان جمهوری چک و کشورهای عضو اتحادیة اروپا، در مدارس تأسیس‌شده به‌وسیلة دولت، شهرداری‌ها یا مدارس اشتراکی شهرداری‌ها، انتشار علم و دانش در راستای اهداف اصلی نظام آموزش و افزایش قابلیت‌های آموزشی براساس نتایج به‌دست آمده در زمینة علوم و پژوهش، توسعه و فراهم ساختن پیشرفته‌ترین امکانات کاربردی سودمند، روزآمدسازیِ روش‌های آموزش، ارزش‌گذاری پیامدهای آموزشی و ایجاد فرصت‌های آموزشی لازم برای هر فرد در طول عمرش است (International Bureau of Education, 2011).
     براساس بخش دوم قانون آموزش، اهداف کلی آموزش عبارت‌اند از:
- توسعة فردی برای کسب شناخت و صلاحیت اجتماعی، اخلاقی و ارزش‌های معنوی در زندگی شخصی و اجتماعی، دستیابی به حرفه‌ای مناسب و یادگیری برای طول عمر؛
- یادگیری آموزش عمومی و حرفه‌ای؛
- درک و عمل به اصول مردم‌سالاری و قانون دولت، شناخت حقوق اساسی بشر و آزادی، با احترام متقابل و حس همبستگی اجتماعی؛
- عمل به اصل برابری زن و مرد در جامعه؛
- آگاهی از مسئولیت‌های شهروندی و اطلاعات ملی، احترام به نژاد، فرهنگ، زبان و مذهب هر فرد؛
- شناخت جهانی ارزش‌ها و سنت‌های فرهنگ اروپایی، شناخت و عمل به اصول و قوانین اتحادیة اروپا به‌مثابة اصلی برای همزیستی ملی در سطح بین‌المللی؛
- شناخت محیط‌زیست و حفاظت از آن براساس اصول پایداری و حفظ امنیت و سلامت آن (International Bureau of Education, 2011).
 
ساختار نظام آموزشی
آموزش در جمهوری چک، از آموزش پیش‌دبستانی آغاز می‌شود و کودکان 6-3 سال را زیر پوشش قرار می‌دهد. در نگارة 1، ساختار نظام آموزشی چک ترسیم شده است. نظام آموزشی این کشور شامل مراحل زیر است:
آموزش پایه (ابتدایی): این دوره، که شرکت کلیة کودکان در آن اجباری است، نُه سال طول می‌کشد و به دو مرحلة پنج‌ساله (پایه‌های 5-1) و چهارساله (پایه‌های 9-6) تقسیم می‌شود و طی آن، آموزش‌های اولیه برای آماده‌سازی دانش‌آموزان، برای دوره‌های تخصصی و تکمیلی انجام می‌گیرد. آموزش ابتدایی مرحلة اول در مدارس عمومی و مرحلة دوم در مدارس مدنی عرضه می‌شود. در تطبیق شیوة آموزشی جمهوری چک با روش‌های رایج، می‌توان مدارس عمومی را مدارس ابتدایی و مدارس مدنی را مدارس راهنمایی نام‌گذاری کرد. آموزش ابتدایی، به اعطای گواهی‌نامة پایان دوره ختم می‌شود.




 


 





آموزش میانی: در این دوره، دانش‌آموزان با مهارت‌های مختلف و فنّاوری آشنایی پیدا می‌کنند و ضمن تکمیل زبان مادری (چک)، که زبان بسیار دشواری است، به یادگیری علوم، ریاضیات، اطلاعات اساسی درخصوص تاریخ ملی و طبیعی و سایر دروس اجتماعی می‌پردازند. آموزش میانی در سه نوع مدرسه ارائه می‌شود: مدارس عمومی میانی، مدارس فنّی میانی؛ مدارس حرفه‌ای میانی. مدارس میانی عمومی، دانش‌آموزان را برای ورود به مؤسسات آموزش عالی و مشاغل آماده می‌کنند. مدارس فنی میانی، و دوره‌های سه یا چهارسالة مدارس میانی حرفه‌ای دانش‌آموزان را برای تصدی انواع حرفه‌ها و ورود به مؤسسات آموزش عالی، آماده می‌کنند. همة این تحصیلات، به اخذ ‌گواهی‌نامة پایان دورة میانی ختم می‌شوند. دورة دو و سه‌ساله مدارس حرفه‌ای نیز دانش‌آموزان را برای فعالیت‌های حرفه‌ای آماده می‌کند.
آموزش عالی: آموزش عالی را انواع مؤسسات دانشگاهی و غیردانشگاهی عرضه می‌کنند. مؤسسات آموزش عالی غیردانشگاهی، بیشتر برنامه‌های کارشناسی را ارائه می‌دهند، درحالی‌که مؤسسات آموزش عالی دانشگاهی، دوره‌های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری را عرضه می‌کنند. مؤسسات آموزش عالی دوره‌هایی را در علوم انسانی، علوم اجتماعی، علوم طبیعی، مهندسی، پزشکی، داروسازی، الهیات، اقتصاد، دامپزشکی، کشاورزی، تربیت آموزشگر و هنر برگزار می‌کنند. زبان آموزش، چک، انگلیسی و آلمانی است.
     برای ورود به همة مؤسسات آموزش عالی، گواهی‌نامة پایان دورة میانی (و گاه انجام مصاحبه در یک آزمون ورودی) لازم است. در مؤسسات آموزش عالی تخصصی در رشته‌های هنر، از‌جمله معماری، و در دانشکده‌های علوم تربیتی و ورزش، بخشی از آزمون ورودی را آزمون استعداد تشکیل می‌دهد (ابراهیم‌زاده، 1383).
مرحلة اول تحصیلات دانشگاهی (دورة کارشناسی): برنامه‌های کارشناسی، معمولاً سه تا چهار سال طول می‌کشد و همة رشته‌ها را- به‌جز پزشکی، دامپزشکی، داروسازی، حقوق و برخی رشته‌های دیگر- شامل می‌شود. این دوره مستقل به‌شمار می‌آید و دانش‌آموختگان آن هم برای مشاغل خاص، تربیت می‌شوند و هم برای کسانی که متقاضی ادامة تحصیل در دورة کارشناسی ارشد هستند، مرحلة اول تحصیل در نظر گرفته می‌شود. این دوره به مدرک کارشناسی منتهی می‌شود. دانشجویان باید برای دریافت مدرک در آزمون سراسری پایان دوره شرکت کنند که بخشی از آن دفاع از رسالة کارشناسی است.
مرحلة دوم تحصیلات دانشگاهی (کارشناسی ارشد): دورة کارشناسی ارشد، بین یک تا سه سال طول می‌کشد. در رشته‌های پزشکی، دامپزشکی، داروسازی و حقوق که تحصیلات کارشناسی ندارند، طول دورة کارشناسی ارشد، چهار تا شش سال است. به دانش‌آموختگان علوم انسانی، علوم تربیتی و علوم اجتماعی، علوم طبیعی، داروسازی، الهیات، و حقوق مدرک کارشناسی ارشد و کارشناسی ارشد علوم انسانی، به دانش‌آموختگان رشته‌های مهندسی، اقتصاد، کشاورزی و شیمی مدرک مهندسی، و در رشتة معماری، مدرک مهندسی معماری اعطا می‌شود. تحصیلات این دوره، با گذراندن آزمون سراسری و دفاع از رساله (در بیشتر رشته‌ها) خاتمه می‌یابد. دارندگان مدرک کارشناسی ارشد یک رشته، می‌توانند با شرکت در آزمونی دشوار در همان رشته و تدوین و دفاع از رساله مدرک دکتری در آن رشته را اخذ کنند.
مرحلة سوم تحصیلات دانشگاهی (دورة دکتری): این دوره، بالاترین سطح آموزش عالی است که تحت نظارت و راهنمایی استاد راهنما انجام می‌شود. هدف برنامة دورة دکتری مطالعة مستقل و پژوهش علمی است. شرط تحصیل در این دوره، داشتن مدرک کارشناسی ارشد است. تحصیلات این دوره سه سال (چهار تا پنج سال به‌صورت پاره‌وقت) طول می‌کشد و منجر به اعطای مدرک دکتری (یا دکترای الهیات) می‌شود. این تحصیلات با آزمون سراسری دکتری و دفاع از رساله خاتمه می‌یابد.
آموزش از دور: چهار مرکز آموزش از دور در پراگ، لیبرک، برنو و الوماک تأسیس شده است. برخی از مؤسسات آموزشی غیرعمومی مانند کومنیوس و صندوق دانشگاه باز، برنامه‌های آموزش از دور عرضه می‌کنند. مرکز ملی آموزش از دور، در 1995م، درحکم یک واحد از مرکز، برای تحصیلات آموزش از دور تأسیس شد.
آموزش عالی مادام‌العمر: فعالیت‌های مؤسسات آموزش از دور جمهوری چک، در زمینة آموزش بزرگسالان، قدمتی بیش از یک سده دارد. چندین مؤسسه، مرکز یا موسسة یادگیری مادام‌العمر ایجاد شده‌اند که انواع فعالیت‌های آموزشی را برای ارتقای صلاحیت‌ها و توانایی‌های شرکت‌کنندگان عرضه می‌کنند. شماری مؤسسة آموزش عالی، با همکاری دانشگاه‌های خارجی آموزش‌های بزرگسال را در رشته‌های مختلف (به‌ویژه مدیریت و زبان) عرضه می‌کنند (ابراهیم‌زاده، 1383).
     دانشجویان خارجی، برای ورود به مؤسسات آموزش عالی، باید گواهی‌نامة پایان دورة میانی از کشورهایی داشته باشند که جمهوری چک با آنها، دربارة برابرسازی مدارک توافق کرده است یا مدرک آنها را مقامات آموزشگاهی منطقه‌ای اعتباریابی کرده باشند. اگر دانشجوی خارجی، تسلط کافی به زبان چک نداشته باشد باید دورة یک‌سالة آموزش زبان را بگذراند. درحال‌حاضر 39000 دانشجوی خارجی از ملیت‌های گوناگون در دانشگاه‌های چک مشغول به تحصیل‌اند (International Bureau of Education, 2011).
     مؤسسات و دانشکده‌ها پذیرش را براساس ظرفیت خود تعیین می‌کنند. سیاست پذیرش از مؤسسه‌ای به مؤسسة دیگر متفاوت است. در بیشتر مؤسسات، پذیرش براساس آزمون کتبی و شفاهی و عملکرد فرد در دبیرستان صورت می‌گیرد. بیشترین متقاضی در رشته‌های علوم اجتماعی و انسانی، آموزش، بازرگانی و اقتصاد، پزشکی و حقوق (55% تقاضا و 43% ثبت‌نام)، و بعد از آن در رشته‌های مهندسی مکانیک، الکترونیک و عمران (17% متقاضی و 33% ثبت‌نام) است. این رشته‌ها روی‌هم‌رفته سه‌چهارم تقاضاها و ثبت‌نام را تشکیل می‌دهند. آخرین زمان تحویل تقاضانامه‌ها، برای ورود به انواع مؤسسات آموزش عالی، 28 فوریه است. وزارت آموزش، جوانان و ورزش مدارک را تأیید می‌کند، اما ارزیابی تحصیلات و پژوهش‌ها پیشرفتة خارجی را مؤسسات آموزش عالی عمومی انجام می‌دهند و در برخی موارد خاص، این کار را وزارت آموزش، جوانان و ورزش انجام می‌دهد (International Bureau of Education, 2011).
 
داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
در جمهوری چک 26 دانشگاه و مؤسسة آموزش عالی عمومی و 43 مؤسسة آموزش عالی خصوصی وجود دارد. در دانشگاه‌ها، پراکنش اعضای هیئت‌علمی، برحسب رتبة علمی، بدین‌شرح است: 8% استاد، 24% مربی ارشد، 62% دستیار تخصصی، کمتر از 4% دستیار و 2% مربی؛ تقریباً، به‌ازای هر مربی ارشد، سه مربی و به‌ازای هر استاد، 7 دستیار تخصصی وجود دارد. شمار اعضای هیئت‌علمی در بخش عمومی 143898 نفر و در بخش خصوصی6866 نفر است (www.msmt.cz).




 


 






     میزان مشارکت جوانان در سطح آموزش عالی در ردة سنی بیست‌وچهار تا بیست‌ونه‌سالگی (3/24%)، بسیار بیشتر از ردة سنی پنجاه‌وپنج تا شصت‌وچهارسالگی (9/12%) است. در جدول 1 تعداد دانشجویان ثبت‌نام‌شده در 2014م، براساس سطح تحصیلی در دوره‌های تحصیلی تمام‌‍وقت، آموزش از دور و مطالعات ترکیبی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی کشور چک، آمده است (www.msmt.cz).
     در بیشتر کشورها، بعد از 2000م، افزایش مشارکت زنان در آموزش عالی مشاهده می‌شود، در جمهوری چک نسبت افزایش مشارکت زنان در سال‌های اخیر 15%-13% بوده است. جدول 2، سیر تحول جمعیت‌شناختی دانشجویان بر پایة جنسیت و جدول 3، درصد رشد دانش‌آموختگان آموزش عالی را بر پایة جنسیت در بازة زمانی 2012-2007م، نشان می‌دهند (www.msmt.cz).
 
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
نهاد اصلی اداره و فراهم آورنده منابع مالی آموزش عالی، وزارت آموزش، جوانان و ورزش است. وظایف این وزارتخانه در امور آموزش عالی عبارت‌اند از:
- فراهم کردن شرایط توسعة دانشگاه‌ها و آموزش دانشگاهی؛
- هماهنگ کردن فعالیت‌های دانشگاه برای توزیع منابع مالی بین مدارس و دانشگاه‌ها و نظارت بر استفاده از آنها؛




 


 





- ثبت‌نام دانشجویان دانشگاه‌ها و راه‌اندازی مؤسسات و مراکز (ابراهیم‌زاده، 1383).
      نهادهای اصلی مشارکت‌کننده در ادارة امور آموزش عالی با وزارت آموزش عبارت‌اند از:
· کمیسیون اعتبارسنجی وزارت آموزش، جوانان و ورزش: این کمیسیون نهادی مشورتی است که دولت آن را تأسیس کرده است. رسالت آن، بررسی کیفیت کلیة اشکال آموزش عالی به‌صورت مستقل و کمک به دانشگاه‌ها در ارزشیابی کیفی فعالیت‌های مختلف آموزشی و هنری آنهاست. هدف از ارزشیابی دانشگاه‌ها، ایجاد مبنایی برای دادن پیشنهاد برای بهبود وضعیت آنهاست؛ به‌علاوه، کمیسیون اعتبارسنجی ممکن است به وزیر پیشنهاد لغو یا حفظ حق یک دانشگاه یا مدرسة عالی، برای برگزاری امتحانات در رشتة خاص و به‌کارگماری یا بازگماری استادان یا مربیان ارشد را بدهد. کمیسیون اعتبارسنجی آموزش عالی، تأثیر فراوانی بر توسعة دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها داشته است.
· شورای مؤسسات آموزش عالی: مقام اداری مستقلی است که نمایندة قانونی دانشگاه‌ها در امور وزارت آموزش، جوانان و ورزش به‌شمار می‌آید. این شورا دربرگیرندة نمایندگانی است که دانشگاه و شورای علمی دانشکده تعیین می‌کنند. کارویژة شورای مؤسسات آموزش عالی، بررسی وضعیت افراد پیشنهادشده برای تشکیلات و ترکیب کمیسیون اعتبارسنجی، بررسی پیشنهادهای وزارت برای توزیع منابع مالی و طرح‌های پیشنهادشده و اقدامات تأثیرگذار بر آموزش عالی است.
     دانشگاه‌ها در تصمیم‌گیری از استقلال فراوانی برخوردارند و وزارت آموزش، جوانان و ورزش اختیار محدودی برای دخالت در استقلال آنها دارد. شورای مؤسسات آموزش عالی، نقش بسیار مهمی در تنظیم سیاست‌های آموزش عالی (ازجمله سیاست‌های مالی) وزارت آموزش، جوانان و ورزش ایفا می‌کند. در درون دانشگاه‌ها نیز وضعیت همسانی وجود دارد. دانشکده‌ها، نهادهای مستقل قانونی‌ هستند که استقلال بسیاری دارند و نفوذ دانشگاه بر آنها اندک است. اختیار رؤسای دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها را شورای علمی محدود کرده است و قدرت تصمیم‌گیری آنها، به‌شدت زیر تأثیر شورای علمی است که آنها نمی‌توانند در آن عضو شوند.
· کنفرانس رؤسای دانشگاه‌ها: در 1993م گشایش یافت. کارویژة این کنفرانس، ایجاد تعادل در موقعیت انحصاری شورای مؤسسات آموزش عالی و نقش نهاد نمایندگی جامعة علمی دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها و مقام مشورتی وزارت آموزش، جوانان و ورزش در همة تصمیم‌های مربوط به آموزش عالی است (ابراهیم‌زاده، 1383).
     دانشگاه‌ها از رهگذر قانون مجلس چک گشایش، ترکیب، تقسیم یا برچیده می‌شوند. دانشگاه‌ها و دانشکده‌های آنها نهادهایی قانونی هستند که سازمان و فعالیت‌های آنها طبق قانون و ازطریق نهادهای اداری علمی مستقل آنها، شورای عالی علمی و شوراهای علمی دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها تعیین می‌شود. اعضای شورای علمی را رؤسای دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها از بین جامعة علمی (استادان، پژوهشگران و سایر متخصصان) با رضایت شورای عالی علمی، منصوب می‌کنند. نمایندة هر دانشگاه رئیس دانشگاه و نمایندة هر دانشکده رئیس دانشکده است. این افراد، اقدامات را با نام دانشگاه یا دانشکدة خود مدیریت و اجرا می‌کنند و دربارة فعالیت‌های خود در قبال شورای عالی علمی دانشگاه یا دانشکده مسئول‌اند. رؤسای دانشگاه‌ها دربارة امور دانشگاه‌های خود، در برابر وزارت آموزش، جوانان و ورزش پاسخ‌گو هستند (ابراهیم‌زاده، 1383).
     دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی جمهوری چک، از شهرت و قدمت طولانی برخوردارند. مؤسسات آموزش عالی در چک عمومی و خصوصی هستند. نظام آموزش عالی این کشور، 4 مؤسسة آموزش عالی عمومی ویژه (3 مؤسسة آموزش عالی نظامی و 1 دانشسرای عالی پلیس) دارد. منابع مالی این مؤسسات را وزارت دفاع و وزارت کشور تأمین می‌کنند. همة مؤسسات آموزش عالی را کمیسیون اعتباربخشی ارزیابی می‌کند.
     ازجمله دیگر نهادهایی که زیر نظر وزارت آموزش، جوانان و ورزش قرار دارند، می‌توان این سازمان‌ها را برشمرد: مؤسسة پژوهش‌های آموزش عمومی و تخصصی، مؤسسة پژوهش‌های آموزش حرفه‌ای، مرکز مطالعة آموزش عالی، مؤسسة مشاورة روان‌شناسی آموزشی و مؤسسة اطلاعات آموزشی. این مؤسسات اطلاعات آموزشی را برای جامعه و وزارت آموزش، جوانان و ورزش جمع‌آوری و پردازش می‌کنند (International Bureau of Education, 2011).
     ارتقای حرفه‌ای استادان، به میزان صلاحیت‌های تدریس آنها بستگی دارد. مدارس عالی یا دانشکده‌ها، براساس مقررات تعیین‌شده، شرایط پذیرش برای سمت مربی ارشد و نیز رویة انتصاب استادان را تعیین می‌کنند. این رویه‌ها، پیش از دفاع استاد از کار خود، در شوراهای علمی دانشکده‌ها و مدارس عالی مطرح می‌شوند. رئیس دانشگاه، براساس توصیة شورای علمی دانشکده، مربیان را ارتقا می‌دهد. شورای علمی دانشگاه توصیه‌های شورای علمی دانشکده را برای ارتقای استادان مورد بازکاوی قرار می‌دهد. رئیس دانشگاه، براساس توصیة آنها، طرح پیشنهادی ارتقای اعضای علمی را به وزارتخانه ارسال می‌کند تا وزارتخانه، آن را به رئیس‌جمهور منتقل سازد. رئیس‌جمهور فردی را که وزیر معرفی کرده ارتقا می‌دهد (ابراهیم‌زاده، 1383).
     دانشکده یا مدرسة عالی، مستقلاً حق ارتقای مربیان و استادان را دارد. وزارت آموزش، جوانان و ورزش، می‌تواند با توصیة کمیسیون اعتبارسنجی این حق را لغو کند.
     شرط لازم برای آنکه یک مربی ارشد یا استاد صلاحیت علمی برای تدریس داشته باشد، داشتن عنوان دکتری است. قانون آموزش عالی (1990م) جایگاه دانشگاه‌ها را با دادن حق اعطای عنوان «دکتری» (در آموزش دانشگاهی) تقویت کرد. شمار مشخصی از دانش‌آموختگان دوره‌های دکتری در دانشگاه‌ها باقی می‌مانند و استاد دانشگاه می‌شوند. شرط مهم ارتقای حرفه‌ای برای این افراد، به‌دست آوردن عنوان «دکتری» است. داوطلبان دوره‌های دکتری، به‌ویژه افراد داخلی، در طی دورة تحصیلی خود در فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی مشارکت می‌کنند (ابراهیم‌زاده، 1383).
     در دانشگاه‌ها، طول مدت فعالیت‌های تدریس دقیقاً تعیین نشده است. این زمان برای تدریس، به‌صورت سخنرانی، مهارت‌آموزی و سمینار حدود 15 ساعت در هفته، برای استادیاران، و 4 ساعت در هفته (عموماً به‌صورت سخنرانی درسی)، برای استادان، است. بااین‌حال، ترجیح داده می‌شود که کارکنان آموزشی بخش معینی از فعالیت‌های کاری خود را به مشاوره، پژوهش و مطالعه اختصاص دهند (ابراهیم‌زاده، 1383).
     آموزشگران بیش از یک‌پنجم (پانصد هزار نفر) از کارکنان را در نظام اقتصادی تشکیل می‌دهند. ‌حدود یک‌هفتم مردان و نیمی از زنانی که تحصیلات عالی دارند، وارد حرفة آموزشگری می‌شوند. در دانشگاه‌ها، مسیر ارتقای شغلی استادان هم براساس رتبة علمی (مربی، استادیار، دانشیار و استاد) و هم پاداش مالی، سریع‌تر می‌شود. استادان آموزش عالی در گروه‌های حقوقی 12-9 طبقه‌بندی می‌شوند. طبقة هر فرد به مرتبة علمی، میزان مشارکت در تدریس و فعالیت‌های آموزشی، سمت مدیریتی و سن بستگی دارد. اما کمبود منابع مالی، بیشتر به طبقه‌بندی استادان با حقوق کمتر می‌انجامد (International Association of Universities, 2013).
 
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی




 


 





منابع مالی مؤسسات آموزش عالی عمومی، ازطریق بودجة وزارت آموزش، جوانان و ورزش فراهم می‌شود. بخشی از منابع مالی مؤسسات آموزش عالی خصوصی را نیز دولت فراهم می‌کند. منابع مالی پژوهش و توسعة دانشگاه‌ها ازطریق وزارت آموزش، جوانان و ورزش و بعضی نهادهای بزرگ فراهم می‌شود. در 1992م، نظام رسمی تخصیص منابع، برای هزینه‌های جاری در آموزش عالی معرفی شد. در این سال، اعتبارات اختصاص‌یافته برای هزینه‌های جاری بالغ بر 72% از کل بودجه بود و بقیة بودجه برای موارد اضطراری، خوابگاه‌ها و سالن غذاخوری، مدیریت اقتصادی، برنامه‌های توسعه و ذخیرة بودجه در نظر گرفته شد (ابراهیم‌زاده، 1383).
     دانشگاه‌ها از شمار دانشجویان تمام‌وقت (داوطلبان کارشناسی، کارشناسی ارشد و تحصیلات تکمیلی) و دانشجویان پاره‌وقت (با ضریب 4/0) به‌منزلة نشانگر بازده استفاده می‌کنند. هنجارها براساس هزینة واقعی آموزش در گروه‌های خاص رشته‌های علمی تعیین می‌شوند. در سال نخست هنجارهای اعتبار هفت‌گانه‌ای وجود داشت. این روش، نه فقط روش منصفانه‌تر و فراگیرتری برای تخصیص بودجه است، بلکه ساختار گردش مالی از وزارتخانه به دانشگاه‌ها را نیز تغییر می‌دهد (ابراهیم‌زاده، 1383).
     در 1993م، بودجة اختصاص‌یافته به هزینه‌های جاری دانشگاه‌ها به 92% از کل بودجه افزایش یافت. این رقم، در 1994م، به 90% از کل بودجه، در 1995م، به 95% و در 1996م، به بیش از 95% رسید. از 1994م، الگوی سرمایه‌گذاری دانشگاه، به‌تدریج شکل گرفت و ضوابطی برای حدود و موفقیت ایجاد فعالیت پژوهشی و هنری تعیین شد. حدود 10% از حجم کل بودجة رایج سازمانی دانشگاه به پژوهش اختصاص داده می‌شود (ابراهیم‌زاده، 1383).
 
     برآورد هزینة سالانه برای هر دانشجو در جمهوری چک 7635 دلار است. در سال‌های گذشته، ثبت‌نام‌ها در سطح آموزش عالی 32% و هزینه‌ها 6% افزایش داشته است. در 2013م بودجة بخش آموزش عالی 1583250264 یورو بوده است. صندوق بین‌المللی ویزگراد، در سال 2000 به‌وسیلة چهار کشور جمهوری چک، اسلواکی، لهستان و مجارستان گشایش یافت. این صندوق در دوره کارشناسی ارشد و بالاتر، به پژوهشگران برجسته از کشورهای خاصی که واجد شرایط دریافت این کمک‌هزینه باشند، خدمات می‌دهند. جدول 4 بودجة آموزش را براساس هزینه و سطح آموزش نشان می‌دهد (European Commission, 2013).
     نظام تأمین منابع مالی آموزش، به‌نسبت پیچیده است و به نظام مدیریت مؤسسه بستگی دارد. اگرچه بیشتر هزینه‌های آموزش از بودجة وزارت آموزش، جوانان و ورزش تأمین می‌شود، تأمین منابع مالی آموزش در جمهوری چک، هنوز به‌علت نقش‌های مختلف مقامات اداری محلی و دولتی، ساختار پیچیدة حاکم و ماهیت خدماتی که مدارس و مؤسسات مختلف عرضه می‌کنند، بسیار متنوع است (OECD, 2014).
 
برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو
براساس قانون اصلاحات مؤسسات آموزش عالی و دیگر قوانین مربوط به بخش آموزش عالی در 1998م، وظیفة اصلی وزارت آموزش، ‌جوانان و ورزش؛ توسعه، روزآمدسازی و اجرای طرح راهبردی بلندمدت برای فعالیت‌های علمی، پژوهشی، بورسیه، اختراعات، هنر و دیگر فعالیت‌های ساختاری مؤسسات آموزش عالی است. در راستای تحقق و دستیابی به این اهداف، در 6 فوریه 2010، وزارت آموزش، طرح راهبردی دانشگاهی، علمی، پژوهشی، توسعه، اختراعات، هنر و سایر فعالیت‌های مؤسسات آموزش عالی برای 2015-2011م، را امضا کرد. هدف اصلی این طرح، در گام نخست، افزایش شمار دانشجویان، پیشرفت و توسعة بنیادی آموزش عالی و جمعیت‌شناختی توسعه است که بیانگر کاهش چشمگیر دانشجویان و افزایش نیازهای آموزشی بازار کار در کشور چک است. اولویت‌های این طرح عبارت‌اند از: کیفیت و ارتباطات، گستردگی، بهره‌وری و بودجه. ابزار اجرایی مهم طرح راهبردی، برنامه‌های پژوهش و توسعه است. در راستای رسیدن به اهداف طرح، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی عمومی و غیرعمومی موظف‌اند پیشرفت برنامه‌های کاری خود را به‌صورت سالانه و روزآمد گزارش کنند (International Cooperation and Development, 2015).
     وزارت آموزش، جوانان و ورزش در رأس امور آموزش عالی چک، با همکاری طرح راهبردی اهداف زیر را دنبال می‌کنند که به‌طور خلاصه عبارت‌اند از:
- افزایش شمار دانشجویان براساس نیازهای بازار کار باتوجه‌به پیشرفت جمعیت‌شناختی؛
- افزایش نقاط قوت نظام آموزش عالی چک؛
- ایجاد تغییرات اساسی کیفی و بالابردن سطح ارتقای علمی مؤسسات آموزش عالی؛
- افزایش بودجه در سطح آموزش عالی؛
- حمایت از طرح‌های شخصی و ملی در سطح آموزش عالی و پژوهش؛
- افزایش شمار مؤسسات و برنامه‌های پژوهش‌های آموزش عالی و مؤسسات آموزش عالی مسئول برای استخدام دانش‌آموختگان؛
- بهبود نظام ارزش‌گذاری کیفی برای دستیابی به استانداردهای بین‌المللی؛
- ایجاد هماهنگی مؤسسات آموزش عالی با حوزة بازار کار؛
- ایجاد تغییر و اصلاح روش تدریس و آموزش در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی؛
- اجرای موافقتنامه بولونیا در جمهوری چک برای عضویت مؤسسات آموزش عالی چک در آموزش عالی اروپا و ارتقاء آنها در قلمرو بین‌المللی؛
     این اهداف به‌مثابة بخشی از پژوهش مداوم، توسعه و نوآوری اصلاحات در جمهوری چک در دست اجرا هستند (Ministry of Education, Youth and Sports, 2010).
 
کتاب‌شناسی
ابراهیم‌زاده، فریمان. (1383). «نظام آموزش‌ عالی در چک». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج.2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
جعفری، عباس. (1382). گیتاشناسی نوین کشورها. تهران: مؤسسة جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
Central Intelligence Agency. (2014). “Czech”. The World Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/
European Commission. (2013). National Sheets on Education Budgets in Europe 2013. Retrieved from: https://publications. europa.eu/en/publication-detail/-/publication/161f9b47-0c93-46b2-b455-c9a29fc940bb/ language-en
Eurydice. (2014). The Structure of the European Education Systems 2014/15: Schematic Diagrams. Retrieved from: http://eurydice.org.pl/wp-content/uploads/2014/11/education _structures_EN.pdf.
International Association of Universities. (2013). “Czech Republic-Education System.” The World Higher Education Systems. Retrieved from: http://www.unesco.org/iau
International Bureau of Education. (2011). “Czech”. World Data on Education (7th edition). Geneva:Unesco.
International Cooperation and Development. (2015). Education in Czech Republic. Retrieved from: http://ec.europa.eu/ europeaid/education-czech-republic_en
Ministry of Education, Youth and Sports. (2010). The Strategic Plan for the Scholarly, Scientific, Research, Development, Innovation, Artistic and Other Creative Activities of Higher Education Institutions for 2011–2015. Retrieved from: http://planipolis.iiep.unesco.org/sites/planipolis/files/ ressources/czech_republic_he_institutions_strategic_plan_2011-2015.pdf.
OECD. (2014). Education Policy Outlook: Czech Republic. Retrieved from: http://www.oecd.org/czech/EDUCATION %20POLICY%20OUTLOOK%20CZECH%20REPUBLIC_EN.pdf.
http://www.msmt.cz/ministerstvo?lang=1