پایتخت: تونس




نوع حکومت: جمهوری




زبان رسمی: عربی




مساحت: 162155 کیلومترمربع




جمعیت: 10589025 نفر (2007م)




تعداد دانشجویان: 357472 نفر (2010م)




تعداد اعضای هیئت‌علمی: 21210 نفر (2010م)




تولید ناخالص ملی: 27/44 میلیارد دلار (2015م)




هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 6/6% (2015م)




هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 8/23% (2015م)





 
ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
تونس، که شمالی‌ترین کشور افریقا به‌شمار می‌آید، در ساحل جنوبی دریای مدیترانه قرار گرفته و از شرق به لیبی و از غرب به الجزایر محدود است. کرانه‌های خاوری آن پرجمعیت‌ترین نواحی این سرزمین و سراسر آن از کشتزارهای زیتون، مرکبات و انگور پوشیده شده است. نواحی درونی آن را دنبالة شرقی کوه‌های اطلس با بلندی حداکثر 1544 متر (کوه شامپی)، دربرگرفته و رمه‌داران چادرنشین را در خود جای داده است و نواحی جنوبی آن به صحرای بزرگ شرقی منتهی می‌شود. از منابعی چون فسفات و کانه‌های آهن بهره‌مند است و نخلستان‌های پراکنده‌ای در واحه‌های متعدد آن به‌چشم می‌خورد. جزیره‌های جربه (با 510 کیلومترمربع وسعت) و قرقنه جزء خاک این کشور هستند. رودخانة مجرده با 370 کیلومتر طول که از کوه‌های اطلس سرچشمه می‌گیرد، در شهر تونس به دریا می‌ریزد و مهم‌ترین رودخانة آن به‌شمار می‌آید.
     اقلیم تونس، در نواحی شمالی و تا حدی شرقی، مدیترانه‌ای مرطوب و در سایر نواحی، گرم‌و‌خشک و کم‌باران است.
     نژاد مردم این کشور 2/98% عرب، 2/1% بربر، 2/0% فرانسوی، 1/0% ایتالیایی و سایر نژادها 3/0% است. اکثر مردم آن پیرو دین اسلام هستند (5/99% آنها اهل تسن هستند) و مسیحیان 3/0% و سایر ادیان 2/0% از جمعیت تونس را تشکیل می‌دهند.
     زبان رسمی تونس عربی است. البته شماری از مردم نیز به زبان فرانسه سخن می‌گویند. شهرهای مهم آن سفاقس، اریانه، سوس، قیروان، بیزرت، قابس، باردو و قفصه است. محصولات کشاورزی‌اش گندم، زیتون،‌ گوجه‌فرنگی، جو، سیب‌زمینی، هندوانه، انگور و چغندرقند است. تولیدات صنعتی‌اش سیمان، اسیدفسفریک، آرد، نشاستة گندم، آهک، فولاد خام و شکر را شامل می‌شود. صادراتش نیز پوشاک، تولیدات فسفات، انرژی و ماشین‌آلات و لوازم برقی است که بیشتر به کشورهای فرانسه، ایتالیا و آلمان فرستاده می‌شود.
     در تونس، توسعة صنعتی گسترش چندانی ندارد. منابع زیرزمینی بسیار گوناگون ولی اندک است. شمار اندکی معادن آهن، سرب و روی منابع کارخانة ذوب فلزات تونس را فراهم می‌سازد. از دیگر ذخایر آن فسفات است که در کارخانه‌هایی که در تونس‌ هستند، تولید می‌شود. تولید نفت حدود 5/5 میلیون تن است. صنایع سبک نظیر روغن‌کشی، مواد غذایی و نساجی در شهرهای مهم ازجمله قیروان، بندرهای بی‌زرت، سوس، سفاکس و تونس تمرکز یافته است. کسر بودجة ناشی از عدم توازن صادرات و واردات ازطریق صنعت جهانگردی جبران می‌شود، اما سطح زندگی متوسط مردم، به‌ویژه در جنوب کشور، بسیار پایین است. دولت به‌منظور کاهش بیکاری شدید در شهرها سعی در جذب سرمایه‌های خارجی دارد.
     ازنظر تاریخی، سیر تحولات تونس را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد:
1. تونس باستان: که در اواخر سدة چهارم قبل از میلاد فنیقی‌ها آن را ایجاد کردند. شهرهای اوتیک و کارتاژ محل سکونت آنان بود. افریقای غربی در 647م به تصرف عرب‌ها درآمد. شهر قیروان در 670م بنا شد و تحت حکومت خلفای اموی و عباسی بود.
2. تونس مستعمره: در 1881م، تحت حمایت فرانسه درآمد. اگرچه به‌ ظاهر حاکم‌های محلی در آن حکومت می‌کردند، اما در واقع مستعمرة فرانسه بود.
3. تونس مستقل: تونس، طی جنگ جهانی دوم، به تصرف آلمان‌ها درآمد (1943-1942م). وخامت اوضاع فرانسویان را ناچار کرد خودگردانی داخلی آن را به رسمیت بشناسند (1954م) که در نهایت، همین امر موجب استقلال این کشور شد.
     حبیب بورقیبه، پس از کسب استقلال، زمام امور را به دست گرفت و حکومت جمهوری اعلام کرد. در 1975م، بورقیبه خود را رئیس‌جمهور دائمی خواند، اما در 1987م، زمانی‌که بن‌علی نخست‌وزیر بود، بورقیبه را به‌علت بیماری، کهولت سن و ناتوانی از حکومت عزل کرد و خود رئیس‌جمهور شد. در سال 2011، به‌دلیل اعتراض‌های مردمی ناشی از گرانی، بیکاری و نبود آزادی، بن‌علی از کشور گریخت و محمدالغنوسی دولت موقت را تشکیل داد. قرار است به‌زودی قانون اساسی و رژیم حکومتی آن تغییر یابد.
 
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
نظام آموزشی تونس بر فلسفه‌ای الهام‌گرفته از سیاست‌های کلی کشور مبتنی است. ویژگی‌های این فلسفه عبارت‌اند از: بزرگ‌منشی، مدارا، عدالت، مردم‌سالاری و رعایت حقوق بشر. بدین‌ترتیب، فراگیران، هم‌هنگام با حفظ و تقویت هویت ملی خویش، از دستاوردهای عصر نوین نیز بهره می‌گیرند. آنان‌ با رویی گشاده به استقبال جهانیان می‌روند، زبان‌های دیگر را فرا می‌گیرند و در تولید علم مشارکت می‌کنند.
     بنابر قانون مصّوب در 1991م، نظام آموزشی تونس برای دستیابی به اهداف خود در چهارچوب هویت ملی و تمدن عربی- اسلامی اهداف زیر را پی ‌گرفته است:
· آموزش از ابتدای کودکی، به‌منظور تقویتِ شناخت افراد از هویت ملی، ایجاد حس شهروندی، ایجاد احساس وابستگی به تمدن ملی، مغربی، عربی و اسلامی و پذیرش تجدد و سایر فرهنگ‌ها؛
· پرورش نسل جوان وفادار به تونس و صادق نسبت به خویشتن؛
· آماده‌سازی جوانان برای زندگی بدون تبعیض جنسی، اجتماعی، نژادی یا مذهبی؛
· آموزش زبان عربی، به‌مثابة زبان ملی، به‌گونه‌ای که فراگیران بتوانند از آن در آموزش و تولید در زمینه‌های مختلف دانش، ازجمله علوم انسانی، علوم دقیق و فنّاوری، استفاده کنند؛
· آموزش یک زبان خارجی، به‌گونه‌ای که فراگیران بتوانند مستقیماً از آثار فکری خارجی استفاده و ضمن پیگیری تحولات علمی در آنها مشارکت کنند و بدین‌ترتیب، موجبات غنای فرهنگ ملی و تعامل با دیگر فرهنگ‌های بشری را فراهم آورند؛
· ایجاد توانایی در فراگیران برای پرورش شخصیت خویش، به‌گونه‌ای که به بلوغ انسانی دست یابند و در محیط مدارا و میانه‌روی رشد کنند؛
· مشارکت در رشد شخصیت فراگیران، رشد توانایی‌های نهفته آنها، تسهیل در پرورش ذهنی نقاد و اراده‌ای مؤثر، به‌گونه‌ای که به مرور زمان خردورزی و میانه‌روی در داوری، حس اعتماد‌به‌نفس، روحیة نوآوری و آفرینندگی در کار و ذهن آنها نقش ببندد؛
· ایجاد توازن در آموزش نسل جوان در زمینه‌های مختلف آموزشی، به‌گونه‌ای که دستاوردها و تأثیر آنها بر علوم، جامعة بشری، فنون و مهارت‌های دستی و همچنین، در زمینه‌های شناختی، اخلاقی، کمّی و کیفی متعادل باشد؛
· ایجاد شرایط مناسب برای فراگیران، به‌گونه‌ای که بتوانند به‌موازات فعالیت‌های آموزشی به فعالیت بدنی و ورزشی نیز بپردازند؛
· آماده‌سازی جوانان برای رویارویی با آینده ازطریق خودآموزی در دوره‌های مختلف آموزشی، به‌گونه‌ای که هنگام خروج از نظام آموزشی بتوانند به جهش‌های سریع و همچنین شناخت عصر نوین دست یابند و در آن مشارکت کنند؛
· خو گرفتن فراگیران به کار و تلقی‌کردن آن به‌مثابة یک ارزش اخلاقی که نقش مؤثری در ساختن شخصیت دارد. همچنین، پاسداری از ملت و مشارکت در شکوفاسازی تمدن بشری؛
· تأمین نقش آموزشی در حرکت کلی کشور ازطریق آموزش مهارت‌ها، به‌گونه‌ای که فراگیران بتوانند وظایف خود را در قبال توسعة یکپارچه‌ای که لازمة این حرکت است ادا کنند؛
· توجه به این امر که همة مراحل فعالیت‌های آموزشی، از برنامه‌ها گرفته تا روش‌ها، موجب شکل‌گیری روحیة شهروندی شود تا بدین‌ترتیب، فراگیران به هنگام خروج از مراحل آموزشی به شهروندانی مبدل شوند که در ذهن آنها، حقوق فردی و اجتماعی از نیازهای زندگی بشری جدایی‌ناپذیر تلقی شود و این مراحل منجر به ایجاد جامعه‌ای شود که آزادی و مسئولیت در آن پیوندی ناگسستنی داشته باشند.
 
ساختار نظام آموزشی
آموزش پایه 
آموزش پایه که اجباری است نُه سال به درازا می‌کشد و به دو مرحله تقسیم می‌شود: شش سال دوره ابتدایی و سه سال دوره آمادگی آموزشی. دانش‌آموزان دوره ابتدایی در پایان سال ششم در امتحان منطقه‌ای شرکت می‌کنند.




 


 





     پس از پایان رساندن دوره نُه‌سالۀ پایه، دانش‌آموزان در امتحان نهایی ملی آموزش پایه شرکت می‌کنند که در صورت به‌دست آوردن معدل ده از بیست مدرک پایان آموزش پایه را دریافت می‌کنند. همة درس‌ها در دوره پایه به عربی تدریس می‌شود. آموزش زبان فرانسه از سال سوم و زبان انگلیسی از سال هشتم آغاز می‌شود. شش سال نخست آموزش در مدارس ابتدایی و سه سال بعد در کالج‌ها آموزش داده می‌شوند.
     موضوعاتی که در دوره پایه آموزش داده می‌شوند عبارت‌اند از: عربی، فرانسه، مطالعات اسلامی، مدنی، تاریخ، جغرافیا، ریاضیات، علوم، موسیقی، هنر، آموزش فنی و آموزش جسمانی که 30 ساعت در هفته تدریس می‌شوند.
 
آموزش میانی
دارندگان مدرک دوره آموزش پایه می‌توانند در دوره میانی شرکت کنند. آموزش میانی به دو دورۀ دوساله تقسیم می‌شود: آموزش عمومی و آموزش تخصصی. پس از به پایان رساندن دو سال آموزش عمومی، دانش‌آموزان می‌توانند در یکی از رشته‌های پنجگانه تخصصی، زبان و هنر (ادبیات)، ریاضیات، علوم فنی، علوم تجربی، اقتصاد و مدیریت ثبت‌نام کنند. زبان آموزشی در رشته‌های فنی، علمی و ریاضیات، فرانسه و در سایر رشته‌ها عربی است. در پایان سال چهارم، دانش‌آموزان در آزمون نهایی ملی شرکت می‌کنند. دانش‌آموزانی که دوره میانی را به پایان می‌رسانند، اما در آزمون نهایی رد می‌شوند مدرک دوره میانی را دریافت می‌کنند که در بازار کار و ادامه تحصیل در مدارس خصوصی به‌کار می‌آید. دانش‌آموزانی که در آزمون نهایی دیپلم پذیرفته می‌شوند، همگی می‌توانند در دانشگاه ثبت‌نام کنند، اگرچه رشته انتخابی آنها تضمین نمی‌شود. برمبنای داده‌های سال 2008-2007 حدود 55% از دانش‌آموختگان دوره میانی به دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی راه می‌یابند.
     جدول 1 تصویری کامل از دوره‌های آموزشی در تونس را ترسیم می‌کند.
 
آموزش میانی فنی‌وحرفه‌ای
اداره این دورۀ آموزشی اغلب بردوش وزارت کار که به‌تازگی بنیان نهاده شده است و در رشته‌های خاص مانند کشاورزی و توریسم برعهده وزارت تخصصی آن است. دانش‌آموزانی که در این دوره‌های آموزشی دوساله شرکت می‌کنند در پایان گواهی‌نامه مهارت حرفه‌ای دریافت می‌کنند. دانش‌آموختگان این دوره آموزشی چنانچه از معدل دوازده به بالا برخوردار باشند می‌توانند در برنامه آموزشی دوسالۀ دیگری ثبت‌نام کنند و در پایان به آنها مدرک فن‌ورزی حرفه‌ای داده می‌شود. افرادی که چنین مدرکی را دریافت می‌کنند می‌توانند در دوره‌های مهارت‌آموزی حرفه‌ای عالی شرکت کنند.
     در رشته کشاورزی، افراد می‌توانند در مدارس میانی کشاورزی که زیر نظر وزارت کشاورزی است در دوره‌های سه یا چهارساله شرکت کنند. در پایان به دانش‌آموختگان این دوره‌ها، گواهی‌نامه پایان مطالعات فنی کشاورزی داده می‌شود. این دانش‌آموختگان می‌توانند در دوره‌های آموزش عالی مدارس کشاورزی به تحصیل خود ادامه دهند.
 
آموزش عالی
دستیابی به آموزش عالی برای همه دارندگان دیپلم میانی تضمین شده است. فرایند پذیرش به‌صورت متمرکز ازسوی «نظام ملی جهت‌دهی دانشگاهی» کنترل می‌شود. این نظام بر پایه گزینه متقاضی، معدل، رشته آموزشی در دوره میانی و سهمیه هر وزارت در رشته‌های تحصیلی و نهادهای آموزشی به پذیرش دانشجو می‌پردازد.
     این نظام به‌دلیل تمرکزگرایی بالا و انعطاف‌ناپذیری آن که نمایانگر نظام متمرکز آموزش عالی این کشور است و موجب می‌شود شماری از دانشجویان در رشته‌هایی که مورد علاقۀ آنها نیست به ادامه تحصیل بپردازند، مورد انتقاد است. افزون‌برآن، این نظام از تغییر رشته دانشجویان در طول دوره تحصیل جلوگیری می‌کند. برای رفع این دشواری اخیراً نظام ساعت- واحد وارد دوره‌های آموزش عالی شده است که تاحدی به افزایش جابه‌جایی دانشجویان در سطح دانشکده‌ها کمک می‌کند.
     شرط ورود به سال‌های بالاتر در آموزش عالی، برخورداری از معدل ده در دروس گذرانده شده است. و چنان‌چه دانشجو به چنین امتیازی دست نیابد، وادار به دوباره گذراندن درس‌های آن سال است. بسیاری از نهادهای آموزش عالی تنها یک‌بار در طول دوره آموزشی اجازه بازآموزی به دانشجویان را می‌دهند. نرخ ریزش دانشجویان، در دوره‌های آموزش عالی بسیار بالاست. به‌گونه‌ای که 45% دانشجویان از به پایان رساندن دوره تحصیلی خود باز می‌مانند.
     نخستین دوره آموزش عالی دو سال به‌طول می‌انجامد و به دانش‌آموختگان این دوره «مدرک مطالعات نخستین دوره دانشگاهی» داده می‌شود. این دوره، دوره آمادگی به‌شمار می‌رود و دانشجویان معمولاً دوره دوم را نیز پشت سر می‌گذارند.
     در دوره‌های آموزش مهندسی نیز این دوره دوساله آمادگی وجود دارد؛ با این تفاوت که این دوره‌ها در مؤسسه‌های آمادگی دوره‌های مهندسی برگزار می‌شود و پس از به پایان رساندن این دوره، متقاضیان باید در آزمونی رقابتی شرکت کنند. افرادی که این آزمون را با موفقیت پشت سر بگذارند می‌توانند دوره دوم تحصیلات خود را در مؤسسه عالی مطالعات فنّاوری دنبال کنند.
     دانشجویانی که در این آزمون پذیرفته نشوند می‌توانند در دوره‌های علوم در دانشگاه‌ها ثبت‌نام کنند و یا اینکه دوره‌های مهارت‌آموزی را دنبال کنند و مدرک «فن‌ورزی عالی» را از مؤسسه عالی مطالعات فنّاوری دریافت کنند.
     گذراندن دوره‌های آموزش فنی دو تا سه‌ساله نیز می‌تواند به دریافت «گواهی‌نامه فن‌ورزی عالی» و «گواهی‌نامه مطالعات عالی فنّاوری» بینجامد. دارندگان این مدارک در دیگر دوره‌های آموزش عالی نمی‌توانند شرکت کنند. دومین دوره تحصیلات آموزش عالی به دریافت مدرک «ماستر» می‌انجامد، که برخلاف اینکه نشانگر گذراندن دوره دوم آموزش پس از میانی است، به‌مثابه نخستین دوره نظام دانشگاهی تونس به‌شمار می‌آید. در دوره‌های مهندسی، با گذراندن یک دوره سه‌ساله پس از دوره آمادگی، افراد می‌توانند مدرک ملی مهندسی خود را دریافت کنند. دریافت مدرک‌های ملی معماری، دامپزشکی و دندانپزشکی، نیازمند گذراندن یک دوره چهارساله و داروسازی یک دوره سه‌ساله و پزشکی یک دوره پنج‌ساله پس از گذراندن دوره دوساله نخستین است.
     مرحلۀ سوم، پس از گذراندن یک دوره مهارت‌آموزی تخصصی دست‌کم، یک‌ساله به دریافت «مدرک مطالعات عالی تخصصی» می‌انجامد. «مدرک مطالعات ژرف» به دارندگان مدرک کارشناسی ارشدی داده می‌شود که یک دوره دوساله آموزشی و دفاع از پایان‌نامه خود را انجام دهند. افرادی که می‌خواهند در دوره دکتری ادامه تحصیل بدهند، علاوه‌بر داشتن این گواهی‌نامه، باید یک دوره سه‌ساله پژوهشی و دفاع از رساله خود را به پایان ببرند.
     وضعیت دستیابی به دوره‌های گوناگون آموزشی در نظام آموزشی تونس در هرم آموزشی این کشور (نگاره 1) به تصویر کشیده شده است.




 


 





دوره آموزشی تربیت آموزشگر
آموزشگر دوره ابتدایی 
افرادی که مایلند به تدریس در دورۀ ابتدایی بپردازند، ضمن برخورداری از مدرک دیپلم متوسطه لازم است یک دوره دوساله آموزشی را در یکی از شش «مؤسسه عالی تربیت آموزشگر» سپری کنند. در سال نخست، برنامه‌های عمومی که دربرگیرندۀ همة موضوع‌هایی است که در دوره ابتدایی آموزش داده می‌شود، تدریس می‌شود. محور آموزش‌های سال دوم بر روی مسائل تربیتی و مهارت‌های عملی متمرکز است.
 
آموزشگر دوره میانی 
آموزشگران دوره میانی افزون‌بر دارا بودن مدرک کارشناسی پایه یا مهندسی در موضوعی که در نظر دارند تدریس کنند، لازم است یک دوره آموزشی یک‌ساله را پشت سر بگذارند تا بتوانند «مدرک مهارت استادی آموزش میانی» را به‌دست آورند. پس از آن دوره مهارت‌آموزی عملی را پشت سر می‌گذارند. تعیین این که دارندگان چنین مدرکی در چه دوره‌ای از آموزش میانی می‌توانند تدریس کنند از‌طریق آزمونی جداگانه انجام می‌شود.


داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
برای ترسیم نمایی کلی از وضعیت نظام آموزش عالی تونس، نخست داده‌های کلی مربوط به این نظام در پنج سال گذشته در جدول 2 نمایش داده می‌شوند (این رقم در برخی اسناد 346079 نفر است).
     داده‌های بازتاب یافته در جدول 2، روی‌هم‌رفته، بیانگر گسترش بخش آموزش عالی در بازه زمانی یادشده است (بدون در نظر گرفتن بدهی‌های دولت). اما نکتۀ درخور درنگ، ثبات و یا کاهش بودجه و هزینه‌های این بخش است. به‌گونه‌ای که سهم هزینه‌های آموزش عالی نسبت به تولید ناخالص داخلی و بودجه دولت، برخلاف افزایش نهادهای آموزش عالی، شمار اعضای علمی و شمار دانشجویان فرایندی کاهنده را پشت سر گذاشته است؛ فرایند نسبتاً مشابهی که در بسیاری از کشورهای جنوبی دیده می‌شود که می‌تواند به بی‌اعتمادی و بی‌مسئولیتی دولت‌ها نسبت به بازده اجتماعی و انفرادی آموزش عالی در این‌گونه کشورها تفسیر شود.
     جدول 3 سیر تحول آماری دانشجویان در رشته‌های مختلف آموزش عالی را نشان می‌دهد.
     تحولات جنسیتی در نظام آموزش عالی تونس نیز بسیار چشمگیر است و سهم دختران نه‌تنها در میان جمعیت دانشجویی، بلکه حتی در میان دانش‌آموختگان فرایندی فزاینده را سپری می‌کند. تحولی که در جوامع غیر‌مردسالار کشورهای عربی می‌تواند آغاز تحولاتی ژرف را بشارت دهد (جدول 4).
     جدول 5 و 6 سیر تحول شمار اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت را نشان می‌دهد.
     دانشجویان تحصیلات تکمیلی حدود 12% از کل جمعیت دانشجویی تونس را تشکیل می‌دهند. جدول 7 سیمای روشن‌تری از تحصیلات تکمیلی را نشان می‌دهد.
 
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
مدیریت کلان نظام آموزشی تونس از تمرکز و پراکنش بالایی برخوردار است؛ بدین‌معنا که اگرچه وزارت آموزش و وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی مسئولیت اجرای سیاست‌ها و نظارت بر سه دوره آموزش پایه، میانی و عالی را بردوش دارند، اما برخی دیگر از وزارتخانه‌ها نیز به فراخور حوزه عملیاتی خود نیز در امور آموزش مداخله می‌کنند.
     آموزش پیش‌دبستانی و تربیت کارکنان آن و همچنین امور آموزش تربیت‌بدنی و ورزش برعهدۀ وزارت جوانان و کودکان است. سوادآموزی و آموزش کارکنان شاغل و عرضه آموزش‌های ویژه برعهدۀ وزارت امور اجتماعی است. وزارت آموزش حرفه‌ای و مشاغل مسئولیت دستگاه ملی مهارت‌آموزی و آموزش حرفه‌ای را برعهده دارد.
     وزارت کشاورزی مدیریت آموزش حرفه‌ای کشاورزی و آموزش کشاورزی در دوره‌های میانی و عالی را برعهده دارد. مؤسسۀ پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی کشاورزی را برعهده دارد و آموزش میانی و حرفه‌ای کشاورزی برعهدۀ آژانس همگانی کردن آموزش کشاورزی است.
     وزارت فرهنگ، مدیریت آموزش ابتدایی را در زمینۀ موسیقی، تئاتر و فعالیت‌های فرهنگی برعهده دارد. به‌علاوه، آموزش‌های غیررسمی در این زمینه‌ها را نیز مؤسسه‌های زیرنظر این وزارت انجام می‌دهد.
     وزارت بهداشت عمومی مدیریت آموزش کارکنان نیمه ماهر و فن‌ورزهای عالی را برای مشاغل پیراپزشکی عهده‌دار است.
     دبیرخانه دولتی اطلاعات آموزش‌های جانبی خبرنگاران رسانه‌های عمومی را برعهده دارد. سایر وزارتخانه‌ها، ازجمله وزارت دفاع ملی، وزارت کشور و وزارت حمل‌ونقل، ملزم به تأمین مهارت‌های لازم و آموزش‌های مستمر تخصصی در زمینه‌های مربوط به خود هستند.
     وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی بیشترین نقش را در ادارۀ متمرکز نظام آموزش عالی بازی می‌کند. نقش این وزارت را می‌توان در محورهای زیر چکیده‌سازی کرد:
· تدوین و اجرای سیاست‌های آموزش عالی و پژوهش‌های علمی؛
· نظارت بر فعالیت‌های دانشگاهی، نهادهای آموزش عالی و پژوهشی و ساختارهای پژوهش؛
· نظارت بر زندگی دانشگاهی دانشجویان و هماهنگ‌سازی دفاتر مربوط دانشگاهی؛
هماهنگی و پیگیری همکاری‌های بین‌المللی در قلمرو آموزش عالی و پژوهش‌های علمی.
     ساختار اداری وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی از تشکیلاتی دیوان‌سالار برخوردار است که دربرگیرنده ده ادارۀ کل، دبیرخانه دولت در امور پژوهش‌های علمی، کمیته عالی






 


 










 


 





     
وزارت، کنفرانس مدیریت، دفتر وزارت با، 10 زیرمجموعه و بازرسی کل است. به موازات آن، وزارت آموزش و مهارت‌آموزی، مسئولیت تدوین گزینه‌های ملی در قلمرو آموزش، آموزش رسمی و مهارت‌آموزی حرفه‌ای، تدوین طرح‌ها و برنامه‌های مربوط به آن، اجرا و ارزیابی نتایج را برعهده دارد. مأموریت‌های وزارت آموزش و مهارت‌آموزی را می‌توان چنین چکیده‌سازی کرد:
· تضمین حق دسترسی به آموزش و مهارت‌آموزی همه تونسی‌ها برمبنای قوانین مربوط؛
· توسعه نظام آموزشی و مهارت‌آموزی؛
· هدایت دستگاه عمومی آموزش و مهارت‌آموزی، بنگاه‌های پیش‌دبستانی بخش خصوصی، ساختار مهارت‌آموزی حرفه‌ای دیگر وزارتخانه‌ها و نهادهای آموزشی و مهارت‌آموزی وابسته به بخش خصوصی و تعاونی؛
· تأمین همکنشی میان دوره‌های آموزشی و رشته‌های تحصیلی و مهارت‌آموزی حرفه‌ای به‌گونه‌ای که پاسخگوی آموزش دانشگاهی و بازار کار باشد؛
· ارتقای گونه‌های آموزش و مهارت‌آموزی مناسب با نیازهای بازار کار؛
· تدوین بنیان‌ها، هنجارها و استانداردهای ملی و نظارت و ارزیابی بر اجرای آنها؛
· تبیین روش‌های ارزیابی و صدور مدارک برمبنای استانداردهای ملی؛
· تنوع‌بخشی به روش‌های آموزش و مهارت‌آموزی با استفاده از آموزش‌های حضوری، خودآموز و با استفاده از فنّاوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات.
     آموزش در تونس رایگان است و بنابر قانون، «دولت حق تحصیل را برای همه کسانی‌که به سن ورود به تحصیلات رسیده‌اند و عرضۀ آن را برای همگی دانش‌آموزان فراهم می‌کند [....] و موظف به فراهم ساختن برابری فرصت در آموزش است». دولت همچنین موظف به تأمین شرایط مناسب برای تحصیل افراد معلول و دانش‌آموزانی است که به اجبار تحصیلاتشان به تعویق افتاده است.
 
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
رویکرد حاکم بر نظام آموزشی که آن را از خدمات عمومی قلمداد می‌کند، تأمین بخش اصلی هزینه‌های این بخش را بردوش دولت می‌گذارد. مشارکت بخش خصوصی و خانوارها در مقایسه با هزینه‌های واقعی آموزش اندک است و تنها برخی از دوره‌های آموزشی را دربر می‌گیرد. آموزش پیش‌دبستانی و مشارکت در بخش آموزش عالی ازجمله قلمروهایی است که بخش خصوصی در آن مشارکت‌هایی دارد. در بخش آموزش عالی، اگرچه 31 نهاد آموزش عالی خصوصی شکل گرفته است ولی تنها 1523 دانشجو در این بخش آموزش می‌بینند که کمتر از 5/0% جمعیت دانشجویی کشور را تشکیل می‌دهند.
     داده‌های مربوط به منابع مالی بخش آموزش، در منابع گوناگون، تفاوت‌های چشمگیری را نشان می‌دهد. در جدول 8، سیر تحول بودجه آموزش عالی و پژوهش‌های علمی به روایت دفتر مطالعات طراحی و برنامه‌ریزی، نشان داده می‌شود. شاید یکی از دلایل ناهمگونی این داده‌ها با داده‌های جدول 2، ناشی از افزون هزینه‌های بخش پژوهش‌های علمی و فنّاوری به بودجه آموزش عالی باشد.
     بودجه بخش آموزش و مهارت‌آموزی در جدول 9 نمایش داده شده است.
     در مجموع سهم آموزش، آموزش عالی و مهارت‌آموزی 1/7% از تولید ناخالص داخلی کشور را در سال 2007 تشکیل می‌داد. نسبت هزینه‌های عمومی بخش آموزش در سال 2005 به‌ترتیب عبارت‌اند از:
آموزش ابتدایی                   35%
آموزش میانی                     43%
آموزش عالی                     22%
(مؤسسه آماری یونسکو، 2011).
 
برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو
بر پایه بند یک قانون آموزش: «آموزش اولویت مطلق ملی و تحصیل برای کودکان شش تا شانزده‌ساله اجباری است. آموزش حقی بنیادی است و بدون توجه به جنسیت، ریشه اجتماعی، رنگ پوست یا مذهب برای تمامی تونسی‌ها حقی تضمین‌شده به‌شمار می‌آید. «همچنین برمبنای بند 4 قانون» دولت موظف به تأمین آموزش برای همه افراد در سن تحصیل و همچنین ایجاد فرصت‌های برابر برای برخورداری از این حق است».




 


 





     برمبنای این وظایف، دولت تونس تلاش دارد تا افزون‌بر دسترسی همگانی به آموزش در دوره‌های گوناگون به تضمین کیفیت آموزش نیز بپردازد. محور تحولات در دوره‌های آموزش پایه را می‌توان چنین برشمرد:
· اجباری ساختن آموزش تا سن شانزده‌سالگی؛
· تضمین کیفیت آموزش، ازطریق کاهش ترک تحصیل، ارتقای تربیت آموزشگران و اصلاح و تقویت برنامه‌های درسی و ساعات آموزشی؛
· وارد کردن فنّاوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش؛
· توانمند ساختن مناطق؛
· ارتقای آموزش خصوصی؛
· اصلاح روابط میان آموزش و مهارت‌آموزی حرفه‌ای.
     اصلاح ساختار آموزشی برمبنای پافشاری بر آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای، ازجمله تغییراتی است که قرار است در نظام آموزشی کشور انجام شود. نگاره 2 ساختار جدید را به تصویر می‌کشد.
   
اصلاحات در نظام آموزش عالی
اصلاحات در نظام آموزش عالی تونس در چهارچوب قانون شماره 2009-2008 به تاریخ 25 فوریه 2008 انجام می‌شود. هدف از تصویب این قانون جلب اعتماد دانشجویان و والدین آنها، پاسخگویی به انتظارات اجتماع، نیازهای کارکنان و افزایش اعتبار مدرک‌هاست. این اصلاحات را به‌شرح زیر می‌توان چکیده‌سازی کرد:
· دانشجومحور ساختن نظام آموزش عالی؛
· تضمین کیفیت اصلی‌ترین هدف اصلاحات است؛ که در این رابطه به توسعه مأموریت دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی پافشاری شده است. تمرکززدایی از آموزش عالی و افزایش استقلال دانشگاه‌ها در یک قرارداد چهارساله مورد تأکید قرار گرفته است.
     این قانون همچنین خاطرنشان می‌سازد که آموزش عالی در دانشگاه‌های عمومی (دولتی) رایگان است و دانشگاه‌ها می‌توانند با بخش تولید برای عرضه خدمات قرارداد ببندند.




 


 





     مهم‌ترین عملیات اجرایی در این اصلاحات، تغییر ساختار آموزش عالی است که از آن با نام «اصلاحات کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری» یاد می‌شود. این اصلاحات ساختاری برمبنای الگوی سه‌گانه اروپایی بیانیه بلونیا تدوین شده است. وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی هدف این اصلاحات را چنین برشمرده است:
· پذیرش نظام‌مندی که به‌راحتی درک شود و دوره‌های آموزشی قابل مقایسه باشند؛
· استقرار نظام دانشگاهی ساعت- واحد؛
· توسعه حرفه‌ای‌محور دوره‌های آموزشی؛
· تشویق توانایی‌ جابه‌جایی استادان و دانشجویان در عرصۀ بین‌المللی؛
· بین‌المللی‌سازی مطالعات عالی؛
· افزایش استقلال نهادی؛
· صدور مدرک‌ها برمبنای نشانگرها و استانداردهای شفاف.
     در ساختار نوین آموزشی، ساختار آموزش دوره‌های پزشکی، مهندسی، دوره‌های دوساله فنی‌وحرفه‌ای و همچنین دوره‌های تربیت آموزشگر دست‌نخورده باقی می‌ماند.
     همچنین پنداشته می‌شود که ساختار نوین واحدی موجب انعطاف‌پذیری بیشتر فرایند آموزش دانشجویان می‌شود؛ به‌گونه‌ای که آنها می‌توانند واحدهای خود را به نهادهای بومی یا بین‌المللی انتقال دهند. ساختار جدید آموزش برمبنای مفاهیم زیر بنا نهاده شده است.
· یک واحد درسی: 24 ساعت حجم کاری دانشجو؛
· یک واحد آموزشی: پنج واحد درسی؛
· یک نیمسال: شش واحد درسی؛
· کارشناسی: شش نیمسال = 36 واحد درسی= 180 واحد؛
· کارشناسی ارشد: چهار نیم ترم = 120 واحد؛
· دکتری: شش نیم ترم= 180 واحد.


کتاب‌شناسی
جاودانی، حمید. (1383). «نظام آموزش ‌عالی تونس». دایرة‌المعارف آموزش ‌عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامۀ بزرگ فارسی.
 
وزاره التعلیم العالی و البحث العلمی. (2008). اهم مؤشرات التعلیم العالی منذ التحول 2008-1987. بازیابی شده از: http://mohesr.gov.iq/ar/author/nawar/
 
Bureau de Communication Numerique. (2006). Directory of Higher Education Institutions (Higher Education and Research). Tunes: Ministry of Higher Education.
 
Bureau des Etudes de la Planification et de la Programmation. (2011). L Enseignement Supérieur et la Recherche Scientifique en Chiffres: Anné Universitaire 2009-2010. Tunis: Ministére de l¢ Enseignement supérieur et de la Recherche Scientifique.
Central Intelligence Agency. (2010). “Tunisia”. The World Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov
Clark, N. (2006). Education in the Maghreb: Tunisia.


 


Retrieved from: https://wenr.wes.org/2006/04/wenr-apr-2006-education-in-tunisia
Institut National de la Statistique de Tunisie. (2010). Données Démographiques et Sociales: Statistique de l¢ Enseignement Supérieur. Retrieved from: www.ins.nat. tn/fr/donne-demografiqueso.php?code_theme =080
Ministére de l¢ Enseignement supérieur. (2011). Les priorités du Président Ben Ali dans le Domaine de l¢ Enseignement Supérieur, Donnés de base de l Enseignement Supérieur en Tunisie. Tunis: M.E.S.
Ministry of Education and Training. (2008). The Development of Education: National Report 2004-2008. Retrieved from: http://www.ibe.unesco.org/National_Reports/ICE_2008/tunisia_NR08_efa.pdf.
PÓle de Dakar. (2010). Pyramide Educative de Tunisie. Retrieved from: https://poledakar.iiep.unesco.org/en
OECD. (2008). “Tunisia”. African Economic Outlook 2008. Retrieved from: http://www.oecd.org/dev/africa/ 40578385.pdf.