دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

نظام آموزش عالی ایران

نوع مدخل : مدخل دانشنامه

نویسنده
سیده مریم حسینی لرگانی
چکیده
پایتخت: تهران




نوع حکومت: جمهوری اسلامی




زبان رسمی: فارسی




مساحت: 1648195 کیلومترمربع




جمعیت: 79096181 (سال1394)




تعداد دانشجویان: 4802721 (1393)




تعداد اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت: 76129 (1394)




تولید ناخالص ملی: 9/396 میلیارد دلار (2015م)




هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 8/2% (2015م)




هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 6/18% (2015م)





 
ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
ایران در نیمکره شمالی، شرق قاره آسیا و در قسمت غربی فلات ایران واقع شده است و یکی از کشورهای خاورمیانه به‌شمار می‌آید. این کشور از شمال به دریای خزر، روسیه و جمهوری‌های ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان، از مشرق به افغانستان و پاکستان، از جنوب به دریای عمان و خلیج فارس و از مغرب به عراق و ترکیه محدود است. بیشتر فلات ایران خشک و کم‌آب است. نزدیک به 10% وسعت آن برای کشاورزی و 15% آن برای دامداری مناسب است (خاورشناسان فرانسوی، 1393). آب‌وهوای ایران گوناگون است، به‌گونه‌ای که با مقایسه نقاط گوناگون کشور می‌توان آن را به سه دسته عمده تقسیم کرد: نخست، آب‌وهوای بیابانی و نیمه‌بیابانی، که بخش گسترده‌ای از سرزمین‌های داخلی و کناره‌های جنوبی ایران از این آب‌وهوا برخوردار است؛ دوم، آب‌وهوای کوهستانی، که خود به دو نوع آب‌وهوای سرد کوهستانی و آب‌وهوای معتدل کوهستانی تقسیم می‌شود؛ دسته سوم مربوط به آب‌وهوای خزری است که ناحیه باریکی از کناره‌های دریای خزر تا رشته‌کوه البرز را دربر می‌گیرد. حدود 5/99% جمعیت ایران مسلمان‌اند و اسلام دین رسمی این کشور است. اقلیت‌های دینی ایران را مسیحیان، کلیمیان، زردشتیان و... تشکیل می‌دهند. زبان و خط رسمی و مشترک مردم، فارسی است. براساس برآوردهای مرکز آمار، جمعیت کشور در سال 1394 بالاتر از 79 میلیون نفر گزارش شده است (www.amar.org.ir).
 
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
یکی از مهم‌ترین اصولی که در قانون اساسی ایران به آن توجه ویژه‌‌ای شده است، اصل 30 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است، «که به‌موجب آن دولت موظف است وسایل آموزش‌وپرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی کشور به‌طور رایگان گسترش دهد» (دبیرخانه مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، 1359). در این راستا نظام آموزشی در ایران به دو صورت رسمی و غیررسمی عرضه می‌شود. نظام آموزشی رسمی شامل دو زیر نظام آموزش‌وپرورش و آموزش عالی است، باتوجه‌به اینکه نوشتار حاضر درخصوص نظام آموزش عالی است؛ ازاین‌رو اهداف نظام آموزش عالی ایران به‌شرح زیر است:
1. رشد و گسترش فرهنگ گفت‌وگو، نقد و مباحثه علمی و اجتماعی و ایجاد فضای سالم و مطمئن برای ارتقای فرهنگ، اندیشه، دانش و بینش در دانشگاه‌ها و جامعه؛
2. فراهم آوردن زمینه مشارکت کارشناسانه دانشگاهیان در فرایند تصمیم‌سازی، تصمیم‌گیری، نقد و اصلاح امور جامعه و برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه کشور؛
3. سیاست حمایت از تشکل‌های علمی، آموزشی، پژوهشی، فنی، سیاسی و فرهنگی دانشجویان و دانشگاهیان در چهارچوب قوانین و مقررات؛
4. فراهم کردن عرصه‌های فعالیت فکری و علمی دانشجویان در دوران تحصیل برای تجربه‌اندوزی و آشنایی با افکار، اندیشه‌ها و خواست‌های آنان با حمایت و زمینه‌سازی از انتشارات نشریات دانشجویی (Unesco, 2011).
 
ساختار نظام آموزشی
به نقل از (دفتر اطلاع‌رسانی و سنجش افکار، 1390) ساختار نظام آموزشی ایران از دو نظام رسمی و غیررسمی تشکیل می‌شود. آموزش‌های رسمی، به آموزشی گفته می‌شود که در یک نظام آموزش رسمی دارای ساختار سلسله‌مراتبی با درجات علمی مشخص و بسیار نهادینه شده، عرضه می‌شود و از دوره ابتدایی تا دانشگاه را دربر می‌گیرد.
     آموزش‌های غیررسمی عبارت است از تحصیلات حرفه‌ای و تخصصی که هدف آن مشخص و نتایج آن در مدت زمان نسبتاً کوتاهی دست‌یافتنی است. در این راستا آموزش‌های غیررسمی دربرگیرنده دوره‌های ضمن خدمت، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت، آموزش بزرگسالان و نهضت سوادآموزی را پوشش می‌دهد، که با هدف ارائه مهارت‌آموزی و دانش‌افزایی به‌صورت آزاد و داوطلبانه و با دادن گواهی‌نامه به فراگیران عرضه می‌شود.
 
ساختار نظام آموزش پایه
یکی از متولیان اصلی عرصه آموزش رسمی، نظام آموزش‌وپرورش است. ساختاری بسیار مشخص، متوالی و مبتنی‌بر سال یا نیمسال تحصیلی که به‌صورت، سلسله‌مراتبی از دبستان آغاز شده و تا دانشگاه ادامه دارد. این نظام با دریافت درون‌دادهایی (دانش‌آموزان، آموزشگران، منابع مالی و...) در فرایندی خاص (روش تدریس، زمان، ابزار و...) برای هدفی مشخص (آموزش و فراگیری) به برون‌داد مورد نظر دست می‌یابد. نظام آموزش پایه زیر نظام کلان آموزش کشور است که در دو بخش عمومی و غیردولتی فعالیت می‌کند. آموزش‌های بخش عمومی، به‌صورت رسمی بلندمدت، سلسله‌مراتبی و دارای اهداف کلان عرضه می‌شود. در دوره‌های پیش‌دبستانی، دبستان، متوسطه اول و متوسطه دوم اجباری و براساس سرفصل دروس مشخص عرضه می‌شود (www.mcls.gov.ir). تا سال 1346 نظام آموزش‌وپرورش به دو دوره تقسیم می‌شد، شش سال ابتدایی و شش سال متوسطه و سال‌ها همین نظام آموزشی در کشور دایر بود. تغییر اساسی و بنیادین دوره‌های تحصیلی به سبک آموزش فعلی در سال 1346 آغاز شد و نظام آموزشی 6-6، یعنی شش سال دوره ابتدایی و شش سال دوره متوسطه به نظام آموزشی 4-3-5 یعنی پنج سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه تبدیل شد. این نوع نظام آموزشی پس از انقلاب، در سال 1370، در مدارس کشور اجرا شد. اما در سال 1370، شورای عالی آموزش‌وپرورش تصمیم گرفت تا دوره پیش‌دانشگاهی را از دوره متوسطه جدا کند. در این نظام آموزشی که «نظام جدید» نام گرفت، دانش‌آموزان پنج سال ابتدایی، سه سال دوره نخست متوسطه، سه سال دوره دوم متوسطه و یک سال دوره پیش‌دانشگاهی را می‌گذراندند. دانش‌آموزان در طرح نظام جدید باید برای ورود به پیش‌دانشگاهی امتحان ورودی می‌دادند و در صورت گرفتن نمره قبولی، می‌توانستند در این دوره شرکت و بعد در آزمون سراسری دانشگاه‌ها ثبت‌نام کنند. اما پس از گذشت چند سال و کاهش جمعیت داوطلبان دانشگاهی، امتحان ورود به پیش‌دانشگاهی برداشته شد و دانش‌آموزان پس از دیپلم و در صورت علاقه می‌توانستند در این دوره هم شرکت کنند. تغییرات نظام آموزشی مربوط به سال 1370، تنها در دوره متوسطه انجام شد و در دو دوره ابتدایی و دوره نخست متوسطه تغییر ایجاد نشد. در این تغییر نظام آموزشی، در دو دوره ابتدایی و دوره نخست متوسطه، تغییرات خاصی به‌جز کاربست شیوه ارزشیابی توصیفی در دوره ابتدایی؛ تغییرات خاصی ایجاد نشد و فقط دوره متوسطه تبدیل به ترمی واحدی و بعد سالی واحدی یا تفکیک دوره پیش‌دانشگاهی از مدارس متوسطه شد. در سال 1389 بار دیگر مراکز پیش‌دانشگاهی که در سال 1383 از مدارس متوسطه جدا شده بودند، به دوره متوسطه پیوستند. در سال 1391 دوباره نظام آموزش‌وپرورش از 1-3-3-5 به نظام 3-3-6 تغییر یافت (رشد، 1391) نظام آموزشی 3-3-6 نخست در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید و براساس سند تحول آموزش‌وپرورش اجرای آن برعهده وزارت آموزش‌وپرورش و شورای عالی آموزش‌وپرورش گذاشته شده است. از سال 1392-1391 نظام 3-3-6 در آموزش‌وپرورش اجرا شد. کتاب‌های درسی نیز نخست در دوره ابتدایی از همان نخستین سال اجرا، تغییر یافت و تغییر کتاب‌های درسی دوره‌های بالاتر تحصیلی نیز در دست اقدام است. ساختار نظام آموزش و پایه، در جمهوری اسلامی ایران، براساس سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، دربرگیرنده شش سال دوره ابتدایی و شش سال دوره متوسطه (جمعاً دوازده سال) است. دوران تحصیل رسمی و عمومی، باتوجه‌به ماهیت و ویژگی برنامه‌های درسی دربرگیرنده دوره آموزش عمومی (مرکب از دوره ابتدایی و دوره نخست متوسطه) و نیمه‌تخصصی (دوره دوم متوسطه) خواهد بود و در پایان دوره دوم متوسطه به دانش‌آموزان مدرک دیپلم داده می‌شود (وزارت آ‌موزش‌وپرورش، 1390).
 
ساختار نظام آموزش عالی
تاریخچه آموزش عالی در ایران
 
وزارت علوم در سال 1324، در ایران گشایش یافت. با گشایش این وزارتخانه، بر مسئولیت دولت در امر آموزش‌وپرورش عمومی افزوده شد و این امر به تقویت دارالفنون، فرستادن دانشجویان به خارج و گشایش مدارس جدید انجامید. وزارت علوم در آغاز کار در تنظیم برنامه، تهیه و تدوین کتاب‌های درسی و روش‌های تدریس در مدارس دخالتی نداشت و آموزشگران و بنیان‌گذاران مدارس، آزاد بودند تا برنامه کار خود را، تنظیم و کتاب‌های درسی را تدوین کنند.
     نخستین مؤسسه آموزش عالی ایران، یعنی مدرسه سیاسی را، وزارت خارجه در سال 1277، پی نهاد. ازاین‌رو، این مدرسه ازجمله ادارات مستقل این وزارتخانه به‌شمار می‌رفت و ریاست آن را وزیر خارجه به‌عهده داشت و برنامه این مدرسه را تنظیم می‌کرد. به‌این‌ترتیب پیدایش مؤسسات آموزش عالی ایران، بر پایه نیاز دستگاه‌های اجرایی و خارج از نظارت وزارت علوم صورت می‌گرفت و تشکیلات اداری حاکم بر آن نیز جزئی از تشکیلات اداری دستگاه اجرایی مربوط به‌شمار می‌رفت. در سال‌های بعد، به‌تدریج مدرسه حقوق، زیر نظر وزارت عدلیه (1299)، مدرسه عالی فلاحت و صنایع روستایی زیر نظر وزارت فوائد عامه (1301) و مدرسه عالی تجارت زیر نظر وزارت مالیه (1305) گشایش یافتند (محمدنژاد عالی‌زمینی و روشن، 1387).
     اداره مؤسسات آموزش عالی در آغاز کار غیرمتمرکز بود. با افزایش شمار این‌گونه مؤسسات حکومت، برای کنترل بیشتر آنها، تشکیلات متمرکز و دیوان‌سالارانه‌ای را پی نهاد. اندیشه گشایش دانشگاه از سال 1307، به وجود آمد و به‌دلیل نبود اراده سیاسی و امکانات اندک این کار به دارازا کشید. تا اینکه در سال 1313، اندیشه گشایش مرکزی که دربرگیرندة همه یا بیشتر مدارس عالی باشد به مرحله عمل درآمد و به‌موجب قانون مصوب 8 خرداد آن سال، تأسیس دانشگاه تهران از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و دانشگاه تهران بسان گرانیگاه آموزش عالی ایران شناخته شد؛ سپس با گشایش وزارت علوم و آموزش عالی در بهمن ماه 1346 و در پی آن تشکیل شورای مرکزی آموزش در سال 1348، نخستین گام‌ها برای تمرکزگرایی بیشتر برداشته شد.
     نظام آموزش عالی دربرگیرندة دوره‌های کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای حرفه‌ای و تخصصی است. دوره‌های نظام آموزش عالی که در دو بخش عمومی و غیردولتی از این ساختار پیروی می‌کند. دانشگاه‌ها و مؤسساتی که در بخش غیردولتی گشایش یافتند، دربرگیرندة دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی غیرانتفاعی، است. در بخش عمومی نیز، هم‌اکنون، افزون‌بر دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی که وابسته به وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فنّاوری، و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی خوانده می‌شوند، مراکز دیگری نیز با گرفتن مجوز از وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری دانشجو می‌پذیرند. ازجمله این مراکز، دانشگاه فنی‌وحرفه‌ای و مراکز تربیت آموزشگر وابسته به وزارت آموزش‌وپرورش و مؤسسات آموزش عالی وابسته به سایر وزارتخانه‌ها مانند: امور خارجه، پست و تلگراف، راه و ترابری و غیره ‌است. به‌گونه‌ایی که، هم‌اکنون گفته می‌شود 2831 مرکز آموزش عالی در کشور مشغول به فعالیت هستند. این شمار دربرگیرندة شعبه‌های دانشگاه‌های آزاد اسلامی، پیام نور و جامع علمی- کاربردی نیز می‌شود.
دوره کاردانی: تعداد واحد‌های دوره کاردانی بین 72-68 واحد درسی است و تحصیل در این دوره معمولاً دو سال به‌طول می‌انجامد و به دانش‌آموختگان این دوره مدرک کاردانی داده می‌شود.
دوره کارشناسی: تعداد واحد‌های دوره کارشناسی برحسب رشته‌های تحصیلی اندکی متفاوت است. برای مثال، رشته‌های فنی و مهندسی 140-130 واحد و تعداد واحدهای عرضه‌شده در سایر رشته‌ها 135-130 واحد درسی است. تحصیل در این دوره معمولاً چهار سال به‌طول می‌انجامد و به دانش‌آموختگان این دوره مدرک کارشناسی داده می‌شود. بیشتر دانشگاه‌ها در ایران پیرو نظام ترمی/واحدی هستند و با چشم‌پوشی از مقیاس نمره‌دهی فعلی، مشابه با نظام آموزشی ایالات متحده طراحی شده‌اند.
دوره کارشناسی ارشد: تعداد واحد‌های دوره کارشناسی ناپیوسته بین 32-28 واحد و کارشناسی ارشد پیوسته بین 182-172 واحد درسی است. تحصیل در دوره کارشناسی ارشد پیوسته شش سال و در دوره کارشناسی ارشد ناپیوسته دو سال به‌طول می‌انجامد. دانش‌آموختگان آن مدرک کارشناسی ارشد دریافت می‌کنند.
دوره دکترای حرفه‌ای: دوره تحصیلی شش‌ساله در آموزش عالی است که پس از گذراندن تعداد واحد درسی معین به دریافت مدرک دکترای حرفه‌ای منجر می‌شود (سعیدی، 1395).
دوره دکترای تخصصی: دوره تحصیلی چهارساله در آموزش عالی است که پس از دوره کارشناسی ارشد یا دکترای حرفه‌ای آغاز و پس از گذراندن تعداد واحد درسی معین به دریافت مدرک دکترای تخصصی می‌انجامد (سعیدی، 1395).
 
آموزش عالی عمومی
آموزش عالی عمومی به بخشی از آموزش عالی گفته می‌شود که هزینه‌های آن از محل بودجه دولتی یا عمومی دیگر تأمین می‌شود. بخش عمومی آموزش عالی ایران، دانشگاه‌ها و مؤسسات آمورش عالی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فنّاوری؛ وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی و دیگر وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی یا عمومی را دربر می‌گیرد. آموزش عالی در بخش عمومی به دو قسمت آموزش عالی غیرپزشکی و آموزش عالی پزشکی تقسیم می‌شود (محمدنژاد عالی‌زمینی، 1383). هرچند، هم‌اکنون بخش گسترده‌ای از هزینه‌های بسیاری از این نهادهای آموزش عالی با پرداخت شهریه ازسوی دانشجویان فراهم می‌شود.
1. آموزش عالی عمومی غیرپزشکی: آموزش عالی غیرپزشکی بدنه اصلی آموزش عالی عمومی کشور را تشکیل می‌دهد، به‌گونه‌ای که در 84 دانشگاه عمومی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری با تعداد 667661 دانشجو در تمامی دوره‌های تحصیلی و با تعداد 1911577 دانشجو در تمامی دوره‌های تحصیلی در دانشگاه پیام‌نور، جامع علمی کاربردی، دانشگاه فنی‌وحرفه‌ای و سایر دستگاه‌های اجرایی مشغول به تحصیل هستند (سعیدی، 1395).
2. آموزش عالی عمومی پزشکی: آموزش عالی عمومی پزشکی به آن بخش از آموزش عالی گفته می‌شود که با تصویب قانون تشکیل وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، در مرداد ماه 1346 به این وازرتخانه واگذار شده است و تاکنون نیز زیر کنترل این وزارتخانه است. در دانشگاه‌های پزشکی عمومی 170741دانشجو مشغول به تحصیل هستند (سعیدی، 1395).
آموزش عالی غیردولتی
برای کاهش بار مالی دولت در زمینه آموزش عالی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، آیین‌نامه‌ای را در تاریخ 23/7/1364 برای گشایش مؤسسات آموزش عالی غیرانتفاعی غیردولتی با 17ماده تصویب کرد.
·



 


 





دانشگاه آزاد اسلامی: دانشگاه آزاد اسلامی بسان مؤسسه‌ای رسمی، غیرانتفاعی و غیردولتی، فعالیت رسمی خود را از اوایل سال 1362 آغاز کرد. بنابر اساسنامه مصوب دانشگاه آزاد اسلامی، گستره فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی این دانشگاه، به‌تناسب رشته، نیازمند گرفتن مجوز از وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی است. جهت‌گیری‌ها و حجم فعالیت‌های این دانشگاه همانند دیگر مؤسسات آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی باید با تأیید مراجع و نهادهای ملی و وزارتی انجام گیرد. دانشگاه آزاد اسلامی در طول سال‌های نخست فعالیت خود، با استفاده از امکانات عمومی مانند فضا‌های آموزشی ازقبیل زمین، ساختمان، تجهیزات و کارگاه‌هایی که ازطرف مسئولان مناطق و افراد نیکوکار در اختیار آنان قرار گرفت؛ گسترش یافت. دانشگاه آزاد اسلامی پس از 30 سال فعالیت هم‌اکنون دارای 20 میلیون مترمربع فضای آموزشی و رفاهی، 304 واحد دانشگاهی و پژوهشی، 121 مرکز آموزشی فعال و 110 آموزشکده سما، 29605 عضو هیئت‌علمی و 1518167 دانشجو مشغول به امر آموزش و تحصیل است (نوروززاده و مهرپرور، 1391؛ منیعی و همکاران، 1393).
مؤسسات آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی
 
تقاضای روزافزون برای دسترسی به آموزش عالی و گرایش فزاینده به خصوصی‌سازی آموزش عالی موجب شد، که در سال 1364 شورای عالی انقلاب فرهنگی آیین‌نامه تأسیس دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی را تصویب کند. درحال‌حاضر 345 مؤسسه آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی در سطح کشور مشغول به تحصیل هستند (سعیدی، 1395).
     مؤسسات آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی بر پایة نظام آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری اداره می‌شود و به دانش‌آموختگان مدرک مربوط، برابر ضوابط وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری داده می‌شود. از پذیرفته‌شدگان شهریه دریافت می‌شود و این مؤسسات هیچ‌گونه تعهدی برای تهیه و تأمین مسکن، خوابگاه و غذای دانشجویان ندارند.
     دانشجویان این نهادهای آموزش عالی، همچون دیگر دانشجویان از معافیت تحصیلی برخوردارند.
     دانشجویان این مؤسسات که از معافیت تحصیلی استفاده نمی‌کنند؛ می‌توانند بدون انصراف از تحصیل در آزمون سراسری شرکت کنند، در صورت پذیرش، به هنگام ثبت‌نام باید انصراف قطعی خود را به محل قبولی جدید ارائه کنند.
     هرگونه تغییر رشته و انتقال دانشجویان مطابق ضوابط آموزشی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی صورت می‌پذیرد (www.sanjesh.org).
 
شیوه‌های پذیرش دانشجو
پذیرش دانشجو در آموزش عالی ایران با برگزاری آزمون سراسری دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی جداگانه انجام می‌شود: آزمون دوره‌های فراگیر دانشگاه پیام‌نور، آزمون دوره‌های آموزش عالی علمی- کاربردی و علمی- کاربردی پودمانی، آزمون‌های غیرمتمرکز دوره‌های دکترای تخصصی، پردیس خودگردان و پژوهش‌محور.
1. آزمون سراسری دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی: ورود دانشجو به دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی چه در بخش عمومی و چه در بخش غیردولتی، در دوره‌های کاردانی، کارشناسی پیوسته و ناپیوسته، کارشناسی ارشد ناپیوسته، دکترای حرفه‌ای (عمومی) و دکترای تخصصی با آزمون متمرکز و سراسری دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی انجام می‌شود که به‌صورت جداگانه ازسوی سازمان سنجش آموزش کشور و دانشگاه آزاد اسلامی برگزار می‌شود. برای داوطلبان آزمون دوره‌های کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد پیوسته، دکترای حرفه‌ای و دکترای تخصصی داشتن مدرک دوره پیشین الزامی است. در این شیوه پذیرش دانشجو بر پایة نمره به‌دست آمده و ظرفیت اختصاص یافته به هر رشته، در یکی از دوره‌های روزانه یا شبانه عمومی، دانشگاه پیام‌نور، دوره‌های نیمه‌حضوری، مراکز تربیت آموزشگر، دانشگاه آزاد اسلامی، مؤسسات آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی، پردیس‌های خودگردان و دوره‌های پژوهش‌محور پذیرفته می‌شود. البته پذیرش در پاره‌ای از رشته‌ها شرایط خاصی مانند سلامت جسمانی، توانایی و... را می‌طلبد. در ضمن افزون‌بر نمره کتبی آزمون و ظرفیت اختصاص داده شده به آن رشته، اقدامات دیگری مانند معاینه، مصاحبه، آزمون عملی، شرط معدل و سابقه آموزشی و پژوهشی (رزومه علمی) نیز صورت می‌گیرد (خبرگزاری مهر، 1394).
     پذیرش دانشجویان بومی برمبنای تقسیم‌بندی رشته‌های دانشگاهی به رشته‌های استانی، ناحیه‌ای، قطبی و کشوری و نیز اعمال سیاست سهمیه‌بندی براساس مناطق سه‌گانه کشوری و همچنین تعیین سهمیه‌هایی ویژه برای جانبازان انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، خانواده شهدا، شاهد، رزمندگان و آزادگان، بورسیه آموزگاران، سهمیه بهیاران، سهمیه مربیان و شرط معدل از دیگر ویژگی‌های عمده آزمون سراسری دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی است (aftabnews.ir).
2. آزمون دوره‌های فراگیر دانشگاه پیام‌نور: در دوره کارشناسی دانشگاه پیام‌نور، برای هر داوطلب بدون توجه به نوع دیپلم در آزمون‌های سراسری سازمان سنجش به‌عنوان دانش‌پذیر، پذیرفته می‌شود، اما، تحصیل در دیگر دوره‌های تحصیلی نیازمند گذراندن آزمون‌های کارشناسی ارشد یا دکتری است که خود دانشگاه برگزار می‌کند. داوطلبان ورود به دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری نیز باید به‌ترتیب مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد داشته باشند. دانش‌پذیران در نخستین نیمسال تحصیلی، پس از گذراندن واحدهای درسی مشخص و احراز حد نصاب‌های تعیین‌شده، دانشجو به‌شمار می‌آیند. در سال 1372 دانشگاه پیام‌نور برای نخستین‌بار ازطریق برگزاری دوره‌‌های فراگیر برای دوره تحصیلی کارشناسی دانشجو پذیرفته است. اما، هم‌اکنون دوره کارشناسی ارشد نیز به‌صورت فراگیر برگزار می‌شود. دانشجویان دانشگاه در هر دو شیوه پذیرش فراگیر و آزمون سراسری شهریه یکسانی را متناسب با دوره‌های تحصیلی خود پرداخت می‌کنند (www.pnu.ac.ir).
 
3. آزمون دوره‌های علمی کار بردی و علمی کاربردی پودمانی: داوطلبان ورود به دوره‌های علمی کاربردی باید در یک آزمون متمرکز شرکت کنند که جداگانه ازسوی سازمان سنجش آموزش کشور برگزار می‌شود. پذیرفته‌شدگان این دوره، در مراکز آموزشی وابسته به دانشگاه جامع علمی کاربردی ادامه تحصیل خواهند داد. پذیرش در دانشگاه‌های علمی کاربردی ازطریق دو نظام ترمی و پودمانی انجام می‌گیرد. در نظام ترمی هر سال یک بار پذیرش با آزمون ورودی در دو دوره کاردانی و کارشناسی پیوسته انجام می‌گیرد. در دوره کاردانی داشتن دیپلم نظام قدیم (چهارساله، شش‌ساله نظری و هنرستان) یا دیپلم سه‌ساله نظام جدید، دیپلم جدید فنی‌وحرفه‌ای و یا کار و دانش و همچنین قبولی در آزمون ورودی الزامی است. روش گزینش دانشجو براساس نمره کل حاصل از آزمون ورودی و معدل کل دیپلم با در نظر گرفتن سهمیه‌های مربوط به شاغلان- متقاضیان بومی و ایثارگر انجام می‌گیرد. در دوره کارشناسی داشتن مدرک کاردانی معتبر و پذیرش در آزمون ورودی الزامی است. در نظام پودمانی هر سال سه بار پذیرش براساس معدل دیپلم و فقط در دوره کاردانی انجام می‌گیرد. روش گزینش دانشجو فقط براساس معدل کل دیپلم با در نظر گرفتن سهمیه‌های مربوط به شاغلان- متقاضیان بومی و ایثارگر انجام می‌گیرد.
4. آزمون‌های نیمه متمرکز دوره‌های دکترای تخصصی: در آزمون‌های دوره دکترای تخصصی، افزون‌بر نمره کتبی آزمون داوطلب، مصاحبه و ارزیابی آثار علمی او نیز در نظر گرفته می‌شود. دانشجویان سال آخر دوره کارشناسی ارشد و دارندگان مدرک تحصیلی دکترای حرفه‌ای می‌توانند باتوجه‌به‌تناسب رشته تحصیلی خود با رشته مورد نظر در این آزمون شرکت کنند. تا سال 1390 پذیرش در این دوره آموزشی به‌این‌ترتیب انجام می‌شد، اما از سال 1390 به بعد پذیرش به‌صورت نیمه متمرکز تغییر یافت. قرار است، پذیرش دانشجوی دکتری از سال 1395 براساس سیاست‌های جدیدی انجام شود. به‌گونه‌ای که براساس آیین‌نامه جدید، پذیرش دانشجوی دوره دکتری مستقیماً ازسوی دانشگاه انجام می‌شود. همچنین یک آزمون عمومی ازسوی سازمان سنجش آموزش کشور برگزار می‌شود. اما پذیرش دانشجو به دانشگاه‌ها واگذار می‌شود. این تغییرات با هدف این مهم اعمال خواهد شد که آزمون دکتری براساس یک‌سری مواد امتحانی شامل آزمون عمومی و استعداد تحصیلی و آزمون تخصصی شامل دروس پایه و اصلی به تعداد بیش از دو بار برگزار شود. آزمون در سال اول آیین‌نامه یعنی سال ۹۵ دو بار برگزار خواهد شد (www.sanjesh.org).
5. پذیرش در پردیس‌های بین‌الملل: پذیرش دانشجو برای دوره‌های تحصیلات تکمیلی تنها با شرکت و قبولی داوطلبان در آزمون امکان‌پذیر است. پردیس‌های دانشگاه‌ها، به استناد قانون برنامه پنجم توسعه، با آزمون سازمان سنجش که به‌صورت متمرکز برگزار می‌شود، دانشجو می‌پذیرند. براساس بخشنامه وزارت علوم برای سال تحصیلی 95-94 ضروری است تمامی متقاضیان تحصیل در پردیس‌های دانشگاهی در آزمون‌های سراسری سازمان سنجش در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری شرکت کنند و دانشگاه‌ها نیز با رعایت سقف پذیرش 100 درصدی ظرفیت دوره‌های روزانه، به پذیرش دانشجو بپردازند. هم‌اکنون 42 پردیس دانشگاهی در کشور فعالیت می‌کنند. به دانشگاه‌های جامع و مادر استان‌ها اجازه داده شده است پردیس داشته باشند و هم‌اکنون پردیس‌ها در سراسر کشور وجود دارند برای مثال 3-2 پردیس در استان مازندران فعال است و در استان تهران نیز دانشگاه‌های امیرکبیر، علم‌وصنعت، تهران، شهید بهشتی و... دارای پردیس دانشگاهی هستند. پردیس‌ها تنها می‌توانند به پذیرش دانشجو در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری بپردازند. در گذشته برخی پردیس‌ها در دوره کارشناسی هم دانشجو می‌پذیرفتند.
6. دوره‌های پژوهش‌محور: دوره‌های دکتری به دو شیوه «آموزشی- پژوهشی» و «پژوهشی» برگزار می‌شود. مؤسسه‌های پژوهشی با داشتن برنامه پنج‌ساله مصوب هیئت‌امنا و زیرساخت‌های لازم و تبدیل پژوهش‌های مورد نیاز دستگاه‌های متقاضی به طرح‌های پژوهشی می‌توانند دوره دکتری پژوهشی را اجرا کنند و دانشگاه‌ها نیز به‌ازای هر 5 نفر دانشجوی دکترای آموزشی- پژوهشی می‌توانند یک دانشجوی دکتری به شیوه پژوهش‌محور بپذیرند، مشروط بر اینکه استاد راهنما طرح پژوهشی تقاضا محور داشته باشد. شرط پذیرش در چنین دوره‌ای داشتن شرایط عمومی ورود به آموزش عالی، داشتن مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد مورد تأیید «وزارت»، داشتن صلاحیت علمی و داشتن توانایی در زبان خارجی است. نحوه سنجش صلاحیت علمی و توانایی در زبان خارجی براساس آیین‌نامه آزمون‌های نیمه‌متمرکز ورودی دکتری مصوب وزارت تعیین می‌شود. ظرفیت پذیرش دانشجو باتوجه‌به تعداد استاد راهنما که حداقل در مرتبه استادیار با حداقل دو سال سابقه تدریس در دوره‌های تحصیلات تکمیلی و راهنمایی دو پایان‌نامه کارشناسی ارشد باشد، تعیین می‌شود و مسئولیت راهنمایی هر دانشجو از ابتدا برعهده استاد راهنما است که به درخواست دانشجو و با موافقت عضو هیئت‌علمی و تأیید گروه تعیین می‌شود. شرایط تعیین استاد راهنما در شیوه پژوهشی به‌جای دو سال سابقه تدریس، به پایان رساندن دو طرح پژوهشی به‌عنوان مجری است که دست‌کم باید یک طرح پژوهشی تقاضا محور خاتمه یافته و یا در دست اقدام داشته باشد. مجموع واحدهای دوره دکتری 36 واحد است که در شیوه آموزشی- پژوهشی 18-12 واحد آن واحدهای درسی و 24-18 واحد آن مربوط به رساله است در شیوه پژوهشی 8-3 واحد آن واحدهای درسی و مرتبط با موضوع رساله دانشجو و 33-28 واحد آن مربوط به رساله است که در برنامه درسی مصوب هر رشته تعیین می‌شود. تعیین کمینه و بیشینه واحدهای درسی در شیوه پژوهشی در هر زمانی از دوره تحصیلی با تشخیص و نظر استاد راهنما و تأیید گروه صورت می‌پذیرد (شورای عالی برنامه‌ریزی آموزش عالی، 1392).
 
انواع آموزش در نظام آموزش عالی
 
همان‌طورکه پیش‌تر اشاره شد آموزش‌ها باتوجه‌به نظامی که فراگیر در آن مشغول به یادگیری است به دو نوع رسمی و غیررسمی تقسیم می‌شوند؛ اما نوع آموزش‌ها در هر نظام بنا به اقتضای شرایط، امکانات یادگیرنده و نظام آموزشی متفاوت است. در ادامه به اختصار مفهوم هر نوع آموزش در نظام آموزش عالی توضیح داده شده است.
· آموزش حضوری: آموزشی که در آن انتقال مفاهیم و یادگیری تنها با برگزاری کلاس‌های حضوری نظری و عملی انجام می‌شود.
· آموزش نیمه‌حضوری: آموزشی که در آن بخشی از انتقال مفاهیم به‌صورت کلاس حضوری و بخشی دیگر با استفاده از رسانه‌های نوشتاری، صوتی- تصویری و الکترونیکی انجام می‌شود.
· آموزش غیرحضوری: آموزشی که در آن انتقال مفاهیم و یادگیری بدون شرکت در کلاس و با استفاده از رسانه‌های نوشتاری، صوتی- تصویری و الکترونیکی انجام می‌شود.
· آموزش الکترونیکی: آموزشی که در آن انتقال مفاهیم و یادگیری در فضای مجازی به‌صورت برخط با استفاده از رسانه‌های الکترونیکی به به‌صورت تعاملی و یا غیرتعاملی انجام می‌شود (منیعی و همکاران، 1392).
 
انواع دوره‌های آموزش عالی
· دوره روزانه: دوره تحصیلی که پذیرفته‌شده آزمون سراسری، بدون پرداخت شهریه و به‌صورت حضوری در یکی از مؤسسات آموزش عالی (در نوبت اول کاری) تحصیل می‌کند. دوره‌ای که دانشجویان به‌صورت حضوری و نیمه‌حضوری (به‌استثنای دانشجویان شبانه و فراگیر) در مؤسسات آموزش عالی عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی و مؤسسات غیردولتی- غیرانتفاعی مشغول به تحصیل هستند.
· دوره شبانه: دوره تحصیلی که پذیرفته‌شده آزمون سراسری، با پرداخت شهریه و به‌صورت حضوری در یکی از مؤسسات آموزش عالی (در نوبت دوم کاری) تحصیل می‌کند.
· دوره فراگیر: دوره‌ای است که افراد علاقمند به آموزش عالی بدون شرکت در آزمون سراسری طبق ضوابط معین در آن پذیرفته و پس از احراز حد نصاب علمی لازم در دروس تعیین‌شده به‌عنوان دانشجو محسوب به‌شمار می‌آیند (منیعی و همکاران، 1393).
 
داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام‌آموزش عالی
در ایران تحت تأثیر روندهای جهانی به‌ویژه پدیدآیی تحولات جمعیتی و اجتماعی پس از انقلاب اسلامی، یعنی رشد شتابان جمعیت، ترکیب سنی جوان جامعه و افزایش تقاضا برای دسترسی به آموزش متوسطه و آموزش عالی و نیز گرایش زنان برای ورود به دانشگاه‌ها؛ نظام آموزش عالی گسترشی بی‌رویه یافت. در نتیجه این تحولات شمار دانشجویان از حدود 17000 نفر در سال 1358 به حدود 280000 نفر در سال 1368 افزایش یافت. با آغاز نخستین برنامه توسعه و سپس اجرای برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در سال 1368 تعداد دانشجویان کشور فقط در بخش عمومی و غیرانتفاعی به غیر از دانشگاه آزاد اسلامی به 678652 نفر رسید. براساس گزارش مؤسسة پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی (1384) نرخ نام‌نویسی متقاضیان بالقوه آموزش عالی از حدود 15% در نخستین سال از اجرای برنامة سوم به حدود 18% در پایان برنامه سوم افزایش یافته است. این نرخ رشد در نخستین سال اجرای برنامة چهارم توسعه (1384) به حدود 20% رسید؛ به‌گونه‌ای که در پایان سال تحصیلی (1386-1385) شمار



 


 





دانشجویان از مرز 8/2 میلیون نفر گذشت و نرخ رشد در سال 1385به 5/22% رسید که نیمی به بخش عمومی و حدود 48% به بخش غیردولتی تعلق دارد. با ادامه روند توسعه کمی آموزش عالی، براساس آخرین داده موجود شمار دانشجویان عمومی و غیردولتی در سال تحصیلی 93-92 نزدیک به 4685386 نفر رسیده است (منیعی و همکاران، 1393).
     شمار دانشجویان به تفکیک جنسیت نیز سیر صعودی داشته است، به‌گونه‌ای که از سال تحصیلی 1385-1384 شمار دختران نزدیک به 1300000 نفر و در سال تحصیلی 1393-1392 به بیش از 2000000 نفر رسیده است. همان‌طورکه داده‌های نگاره 2 نشان می‌دهد میزان رشد دانشجویان مرد نسبت به دانشجویان زن با شیب بیشتری در طی سالیان گذشته همراه بوده است (منیعی و همکاران، 1393).
     با نگاهی به جمعیت دانشجویی بر پایه گروه‌های آموزشی (نگاره 3) در طی سال تحصیلی 1385-1384 مشاهده می‌شود که گروه‌های علوم انسانی و فنی‌وحرفه‌ای با شیب بیشتری دانشجو پذیرفته‌اند و در این میان، رشته‌های علوم پایه، کشاورزی و دامپزشکی، علوم پزشکی و هنر با شیبی ثابت با ظرفیت زیر 500000 نفر دانشجو پذیرفته‌اند. این در حالی است که در سال تحصیلی 1393-1392 شمار دانشجویان رشته‌های فنی مهندسی و علوم انسانی به‌ترتیب نزدیک به 1500000 و بیش از 2000000 نفر رسیده است (منیعی و همکاران، 1393).
     شمار دانشجویان در سال تحصیلی 1393-1392 بر پایه گروه‌های تحصیلی در نگاره 4 نشان داده شده است.




 


 





     براساس آخرین داده‌های در دسترس، از سال تحصیلی 1385-1384 تاکنون، پذیرش دانشجو در دوره‌های کارشناسی، بیش از دیگر دوره‌های آموزشی بوده است. با نگاهی به نگاره 5 می‌توان دریافت که در طی این سال‌ها (1385-1384) در دوره کارشناسی نزدیک به 150000 نفر مشغول به تحصیل بوده‌اند و در سال تحصیلی 1393-1392 این تعداد به 300000 نفر نیز نزدیک شده است (منیعی و همکاران، 1393-1392).
     نگاره 6 نیز توزیع درصد دانشجویان را در سال تحصیلی 1393-1392 به تفکیک دوره تحصیلی نشان می‌دهد. در این نگاره نیز دوره کارشناسی با بیشترین درصد (17/65%) و دوره دکترای حرفه‌ای با کمترین درصد (15/0%) پذیرای دانشجویان نظام آموزش عالی بوده‌اند (منیعی و همکاران، 1393).




 


 





     براساس آمار‌های موجود در میان اعضای هیئت‌علمی از سال تحصیلی 1385-1384 مرتبه مربی و سپس استادیار نسبت به بقیه مرتبه‌ها رشد بیشتری داشته است. نگاره 7 مقایسه هیئت‌علمی تمام‌وقت به تفکیک مرتبه علمی از سال تحصیلی 1385-1384 لغایت سال 1393-1392 را نشان می‌دهد. تعداد اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت در سال تحصیلی 1381-1380 تعداد 34747 نفر بود که 28724 نفر مرد و 6023 نفر زن بودند. این نشانگر در سال 1393-1392 به تعداد 54329 مرد و 16511 زن رسید و در مجموع تعداد اعضای هیئت‌علمی تمام‌وقت به 70840 نفر رسید (منیعی و همکاران، 1393).
 
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
نهادهای سیاست‌گذار و برنامه‌ریزی در نظام آموزش عالی جمهوری اسلامی ایران را می‌توان در سه سطح ملی (فرابخشی)، بخشی (حوزه ستادی) و دانشگاهی طبقه‌بندی کرد.
 
الف) نهاد‌های سیاست‌گذار در سطح ملی (فرابخشی)
1. مجلس شورای اسلامی
براساس اصل 75 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مجلس شورای اسلامی «در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی می‌تواند قانون وضع کند» کمیسیون آموزش و تحقیقات در مجلس شورای اسلامی، وظیفه بررسی مباحث ویژه آموزش عالی را به‌عهده دارد. بنابراین مجلس شورای اسلامی با قانون‌گذاری (تصویب طرح‌های قانونی نمایندگان یا لوایح پیشنهادی دولت)، آموزش عالی، تحقیقات و فنّاوری را به اعمال راهبردها، سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها، اجرای برنامه‌ها و به‌کارگیری ضوابط و معیارهای مصوب وا می‌دارد و یا از پرداختن به اموری خاص باز می‌دارد (نوروززاده، 1393).
 
2. شورای عالی انقلاب فرهنگی
 
شورای عالی انقلاب فرهنگی یکی دیگر از مراجع سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در حوزه آموزش عالی کشور در چهارچوب سیاست‌های کلی نظام به‌شمار می‌آید، که اهداف و وظایف عمده آن در زمینه آموزش عالی عبارت است از: گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی و گسترش و تقویت هرچه بیشتر آنها برای کمک به تربیت متخصصان متعهد و اسلام‌شناس متخصص و مغزهای متفکر وطن‌خواه و نیروهای فعال ماهر و استادان و مربیان و آموزشگران معتقد به اسلام و استقلال کشور، تعمیم سواد و تقویت بسط روح و تفکر و علم‌آموزی و پژوهش و... (نوروززاده، 1393).
 
3. هیئت‌دولت
اثرگذاری دولت بر نظام آموزش عالی، تحقیقات و فنّاوری کشور، به‌طور عمده تعیین بودجه برای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی است که همه ساله به‌صورت کمک در قالب بودجه کل کشور لحاظ و برای تصویب به مجلس شورای اسلامی عرضه می‌شود. وجه دیگر تصمیم‌گیری دولت درخصوص آموزش عالی به تقدیم لوایح قانونی مرتبط با آموزش عالی، تحقیقات و فنّاوری است که برای تصویب به مجلس شورای اسلامی تحویل داده می‌شود (نوروززاده، 1393).
 
4. شورای عالی علوم تحقیقات و فنّاوری (عتف)
وظایف و اختیارات کلی این شورا عبارت است از: اولویت‌بندی و انتخاب حوزه‌های اجرایی بلندمدت سرمایه‌گذاری کلان در بخش آموزشی، پژوهشی و فنّاوری و بررسی و پیشنهاد منابع مالی مورد نیاز در حوزه‌های علوم، تحقیقات و فنّاوری (نوروززاده، 1393).
 
ب) نهادهای سیاست‌گذار و برنامه‌ریز در سطح بخشی
سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای آموزش عالی در سطح بخشی عموماً در دو وزارتخانة وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری و وزارت بهداشت، درمان انجام می‌شود. هریک از وزرای علوم، تحقیقات و فنّاوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی علاوه‌بر اینکه ریاست تصمیم‌گیری‌های ستادی را برعهده دارند و مصوبات مراجع یادشده با تأیید و تنفیذ نهایی ایشان قابلیت اجرایی می‌یابد. در سطح دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی نیز حسب مورد تأیید‌کننده نهایی مصوبات هیئت‌های‌امنای دانشگاه‌ها و مؤسسات عالی پژوهشی مربوط هستند. به این لحاظ مصوبات هیئت‌های‌امنا نیز همچون مصوبات مراجع ستادی هنگامی قابلیت اجرایی می‌یابند که به تأیید وزیر ذی‌ربط رسیده باشد.
 
شورای گسترش آموزش عالی
این شورا درحال‌حاضر نیز همچنان مرجع تصمیم‌گیری درخصوص توسعه آموزش عالی است و برنامه‌های توسعه کلیه دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی در این شورا تصویب می‌شود.
 
شورای عالی برنامه‌ریزی
وظایف این شورا عبارت است از: برنامه‌های آموزشی و پژوهشی در سطح آموزش عالی، ارائه پیشنهادهای لازم به شورای عالی انقلاب فرهنگی دربارة خط‌مشی کلی و سیاست‌های آموزشی پژوهشی و برنامه‌ریزی درسی تمامی دوره‌های تحصیلی و رشته‌های دانشگاهی و... (نوروززاده، 1393).
 
هیئت عالی جذب اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی کشور
مهم‌ترین وظایف این هیئت، در نظر گرفتن سازوکار واحد در هیئت اجرایی جذب، نظارت مستمر بر اجرای صحیح ضوابط و مقررات جذب هیئت‌علمی در همه سطوح، بررسی و بازنگری کلیه سیاست‌ها و ضوابط مربوط به جذب هیئت‌علمی و تدوین دستورالعمل اجرایی مربوط به جذب عضو هیئت‌علمی و... (نوروززاده، 1393).
 
ج) تصمیم‌گیری در سطح دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی
1. هیئت‌امنا
در سطح دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی هیئت‌امنا عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری به‌شمار می‌رود.
 
2. رئیس دانشگاه
مهم‌ترین فعالیت‌های رئیس دانشگاه تعیین خط‌مشی اجرایی دانشگاه در قالب سیاست‌های علمی، آموزشی و پژوهشی. هدایت فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، پژوهشی، اداری و مالی و عمرانی دانشگاه و... .
 
3. هیئت‌رئیسه دانشگاه
مهم‌ترین فعالیت‌های هیئت‌رئیسه دانشگاه عبارت است از: فراهم کردن زمینه‌های اجرایی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی، آیین‌نامه‌ها و بخشنامه‌های صادر شده از وزارت، پیشنهاد نگاره تشکیلاتی و اصلاحات اداری لازم برای اداره امور داخلی دانشگاه به هیئت‌امنا و... .
4. شورای دانشگاه
بررسی و تأیید دوره‌ها و رشته‌های آموزشی جدید، بررسی و تأیید برنامه‌های پیشنهادی آموزشی و پژوهشی کوتاه‌مدت و... .
 
5. شورای تخصصی دانشگاه
به‌منظور ایجاد هماهنگی در امور اجرایی و برنامه‌ریزی، همکاری با شورای دانشگاه و هیئت‌رئیسه در هریک از حوزه‌های معاونت‌های دانشگاه، شورای تخصصی فعالیت می‌کند.
6. شورای آموزشی- پژوهشی دانشکده‌ها و آموزشکده‌ها
بررسی و تدوین طرح‌های آموزشی و پژوهشی دانشکده یا آموزشکده، بررسی و تدوین طرح‌های ارزشیابی فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی از اهم فعالیت‌های این شورا است.
 
7. گروه‌های آموزشی
هماهنگ ساختن فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی در رشته مربوطه و تنظیم برنامه‌های آموزشی و پژوهشی از اهم فعالیت‌های این گروه است (نوروززاده، 1393).
 
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
در یک تقسیم‌بندی کلی، منابع گوناگون تأمین مالی آموزش عالی براساس افراد ذی‌نفع آن را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد. نخستین گروه تأمین هزینه‌هایی دانشجو، دانشجویان و خانواده‌های آنها هستند. دومین گروه کارفرمایان سازمان‌های مختلف و مؤسسات پژوهشی قرار دارند که با خرید خدمات آموزشی و پژوهشی بخشی از منابع مورد نیاز دانشگاه‌ها را تأمین می‌کنند. گروه سوم مالیات‌دهندگان (دولت) هستند و گروه چهارم افراد خیر و بنگاه‌های خیریه هستند، که اندکی از هزینه‌های دانشگاه از این راه فراهم می‌شود.
     همان‌گونه آمار جدول 1 نشان می‌دهد، سهم وزارت علوم از بودجه فصل آموزش حدود یک به چهار و سهم وزارت علوم از بودجه عمومی دولت حدود یک به بیست‌وپنج است.
 
جدول 1. سهم وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری از بخش‌های بودجه‌ای لایحه 1393





بخش بودجه‌ای


میزان اعتبارات در لایحه بودجه 1394به تومان


نسبت سهم وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری




بودجه وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری


3/10 هزار میلیارد


-




بودجه فصل آموزش


4/38 هزار میلیارد


8/26%




بودجه عمومی دولت


267 هزار میلیارد


9/3%




بودجه کل کشور


838 هزار میلیارد


2/1%





 
سیاست‌های توسعه نظام آموزش عالی مبتنی‌بر اهداف برنامه‌های توسعه
با استناد به سیاست‌های سند چشم‌انداز (افق 1404) نظام جمهوری اسلامی ایران و تدوین آن در قالب چهار برنامه توسعه (چهارم، پنجم، ششم و هفتم) برای یک چشم‌انداز بیست‌ساله در حوزه آموزش عالی به اختصار عبارت است از:
الف) در برنامه چهارم توسعه مهم‌ترین سیاست‌ها در حیطه اصلاح نظام آموزشی کشور، شامل: آموزش‌وپرورش، آموزش فنی‌وحرفه‌ای، آموزش عالی و کارآمد کردن آن برای تأمین منابع انسانی مورد نیاز در برای تحقق اهداف چشم‌انداز و همچنین کسب فنّاوری، به‌ویژه فنّاوری‌های نو شامل ریز فنّاوری و فنّاوری‌های زیستی، اطلاعات و ارتباطات، زیست‌محیطی، هوافضا و هسته‌ای بود.
ب) سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه در چهارچوب سند چشم‌انداز بیست‌ساله و با رویکرد مبنایی پیشرفت و عدالت، مطرح شد. در سرفصل امور علمی و فنّاوری تحول به نظام آموزش عالی و پژوهش را دستیابى به جایگاه دوم علمى و فنّاورى در منطقه و تثبیت آن، با عنایت به افزایش بودجه پژوهش به 3% تولید ناخالص داخلى تا پایان برنامه پنجم و افزایش ورود دانش‌آموختگان دوره کارشناسى به دوره‏هاى تحصیلات تکمیلى به 20% بیان کرده‌اند. در این راستا تحول و ارتقای علوم انسانى به‌همراه تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و با انگیزه، اصلاح و بازنگرى در متون و برنامه‏ها و روش‏هاى آموزشى، ارتقای کمّى و کیفى مراکز و فعالیت‌هاى پژوهشى و ترویج نظریه‏پردازى، نقد و آزاداندیشى از دیگر اهداف برنامه پنجم توسعه بود (منصور، 1384؛ سلسله ذاکری، 1390).
ج) برنامه ششم توسعه براساس این برنامه، مهم‌ترین سیاست‌های گرفته شده عبارت است از توسعه و ساماندهی نظام ملی نوآوری، توسعه همکاری‌ها وتعاملات بین‌المللی دانشگاه‌ها با تأکید بر صادرات محصولات و خدمات دانش‌بنیان، حمایت از پژوهش‌های مسئله محور و تقویت و توسعه مشارکت بخش غیردولتی و تجاری‌سازی پژوهش، نوآوری و فنّاوری بود. در رأس موارد ذکر شده آموزش نیروی انسانی ماهر و کارآمد مبتنی‌بر نیازمندی‌های نیروی انسانی کشور و اقتصادی کردن آموزش عالی با تأکید بر سطح‌بندی و اصلاح و ارتقای مدیریت و برنامه‌ریزی توسعه دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی مورد توجه جدی قرار گرفته است (خامنه‌ای، 1394).
     با نگاهی به نقشه جامع علمی کشور می‌توان تمامی سیاست‌های مشروحه در سند چشم‌انداز بیست‌ساله در حیطه توسعه علم و فنّاوری را مشاهده کرد. برای مثال یکی از اهداف غایی این نقشه، دستیابی به جایگاه نخست علم و فنّاوری در جهان اسلام و احراز جایگاه برجستة علمی و الهام‌بخشی در جهان با عنایت به استقرار جامعة دانش بنیان، عدالت‌محور و برخوردار از انسان‌های شایسته، فرهیخته و نخبه برای احراز مرجعیت علمی در جهان است. از هدف‌هایی که به‌صورت کمی نیز در این نقشه به آن اشاره شده است، افزایش سهم تولید محصولات و خدمات مبتنی‌بر دانش و فنّاوری داخلی به بیش از 50% تولید ناخالص داخلی کشور است (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1394).
 
کتاب‌شناسی
ابراهیم‌آبادی، حسین. (1387). سازگاری نامعقول میان کمیت و کیفیت در نظام آموزش عالی و علوم‌انسانی ایران. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
آزاد، سمانه. (1391). «جهش آموزشی با اجرایی سند تحول بنیادین». رشد آموزش متوسطه، 18(6)، 8-13.
آوری، سلیمان. (1393، 29 آذر). نگاهی گذرا بر نظام‌های آموزشی (غیررسمی و رسمی) کشور ایران. ارائه شده در همایش نظام آموزشی در بستر تغییرات، مهاباد.
پرتال دانشگاهی کشور. (1393). تغییر در نحوه پذیرش دانشجو در پردیس دانشگاهی. بازیابی شده از: https://www.unp.ir/news/ university/international/47460
 
خامنه‌ای، سید علی. (1394). سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه. بازیابی شده از : http://farsi.khamenei.ir/news-content? id=30128
 
خاورشناسان فرانسوی. (1393). تمدن ایرانی، ترجمه عیسی بهنام. تهران: علمی و فرهنگی.
خبرگزاری مهر. (1394). تمام آنچه باید درباره بومی گزینی بدانید: نحوه پذیرش بومی دانشگاه‌ها/ تغییرات مهم در ظرفیت بومی رشته پزشکی. بازیابی شده از: https://www.mehrnews.com/ news/2870438
 
دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1394). نقشه جامع علمی کشور. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی.
دبیرخانه مجلس بررسی نهایی قانون اساسی. (1359). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی.
دفتر اطلاع‌رسانی و سنجش افکار. (1390). نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران. بازیابی از: http://www.talif.sch.ir/files/extract_ file.php?file_id=328
 
روشن، احمدرضا. (اسفند 1392). «رهیافت‌هایی برای تأمین مالی دانشگاه‌های دولتی». در مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی توسعه نظام تأمین مالی در ایران. منتشر شده در ششمین کنفرانس توسعه نظام مالی در ایران، دانشگاه صنعتی شریف (صص. 583- 608). تهران: مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه صنعتی شریف.
سلسله ذاکری، امید. (1390). قانون برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394-1390). تهران: مجد.
سعیدی، احمد. (1395). آمار آموزش عالی ایران، سال تحصیلی 94-1393. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌ عالی.
 
شورای عالی برنامه‌ریزی آموزش عالی. (1392). آیین‌نامه دوره دکتری. بازیابی شده از: http://pnuab.ac.ir/mog/aiin-dr.pdf
 
قارون، معصومه. (1375). «بررسی راه‌های تأمین منابع مالی دانشگاه‌ها». پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 4 (1و2)، 97-142.
 
قدیمی، اسماعیل. (1392). «نقش و تأثیر رسانه‌های همگانی نوین بر نظام آموزش‌وپرورش». کتاب ماه علوم اجتماعی، 17(67)، 33-39.
 
محمدنژاد عالی‌زمینی، یوسف. (1383). «نظام آموزش عالی ایران». دایرة‌المعارف آمورزش عالی (ج. 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
محمدنژاد عالی‌زمینی، یوسف و روشن، احمدرضا. (1387). گزارش ملی آموزش ‌عالی، تحقیقات فنّاوری‌ سال 86. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.
منصور، جهانگیر. (1384). قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دوران.
 
منیعی، رضا؛ امینی، زینب و جعفری، داوود. (1392). آمار آموزش ‌عالی ایران، سال تحصیلی 92-1391. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش ‌عالی.
منیعی، رضا؛ امینی، زینب و جعفری، داوود. (1393). آمار آموزش ‌عالی ایران، سال تحصیلی 93-1392. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌ عالی.
نوروززاده، رضا. (1393). گزارش ملی آموزش‌ عالی، تحقیقات فنّاوری‌ سال 1391. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.
 
نوروززاده، رضا و مهرپرور، مژگان. (1391). گزارش ملی آموزش عالی، تحقیقات فنّاوری‌ سال 89. تهران: مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی.
وزارت آموزش‌و‌پرورش. (1390). سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش (سند مشهد مقدس). بازیابی شده از: http://oerp.ir/sites/default/ files/sanad-tahavol.pdf
 
Unesco. (2011). Education for All Global Monitoring Report 2011: The Hidden Crisis: Armed Conflict and Education. Retrieved from: https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/ files/resources/A6A39B9E03FAC7F885257846005CB226-Full_report.pdf.
http://aftabnews.ir
http://edu.alzahra.ac.ir/LinkClick.aspx?fileticket=e9FyitV9Q9g%3D&tabid=846
http://rc.majlis.ir/fa
https://www.amar.org.ir
https://www.mcls.gov.ir/
https://www.msrt.ir
http://www.pnu.ac.ir/Portal/Home/
http://www.sanjesh.org/
http://www.uast.ac.ir/fa
http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/asia-and-the-pacific/iran-islamic-republic
http://www.worldbank.org