نوع مدخل : مدخل دانشنامه
نویسنده
چکیده
پایتخت: کییف
نوع حکومت: جمهوری
زبان رسمی: اوکراینی
مساحت: 603700 کیلومترمربع
جمعیت: 44291413 (جولای 2014م
تعداد دانشجویان: 2792012 (2013م)
تعداد اعضای هیئتعلمی: 75974 (در دانشگاههای با اعتبار سطح 3 و 4 در سال 2006م)
تولید ناخالص ملی: 14/90 میلیارد دلار (2015م)
هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 9/5% (2014م)
هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 1/13% (2014م)
ویژگیهای جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
اوکراین ازنظر پهناوری، دومین کشور بزرگ اروپا پس از روسیه بهشمار میآید که در سدههای میانی با عنوان روسیه کییف (کیفسکی روس)، هسته مرکزی اسلاوهای شرقی بهشمار میآمد. این سرزمین در پی جنگهایی چند، تجزیه شد و زیر کنترل سایر کشورها بهویژه لهستان و از اواخر سده هجدهم میلادی زیر لوای روسیه درآمد. پس از انقلاب اکتبر 1917 در روسیه، اوکراین ازجمله جماهیر سوسیالیستی اتحاد شوروی بهشمار میآمد. این کشور در تاریخ 24 اوت 1991 و پس از فروپاشی شوروی، به استقلال رسید. سزاوار یادآوری است اوکراین حتی در زمان شوروی هم از حق رأی در سازمان ملل متحد برخوردار بود و از 24 اکتبر 1945 عضو این سازمان بهشمار میآمد. این کشور، یکی از ارکان چهارگانه تشکیلدهنده شوروی بود که در شکلگیری و فروپاشی این امپراتوری سهم بسزایی داشت.
اوکراین در شمال دریای سیاه قرار دارد و طول سواحل آن 2782 کیلومتر است. طول مرزهای این کشور با 1355 کیلومتر مرز آبی و 5637 کیلومتر مرز خاکی، مجموعاً 6992 کیلومتر است. دریای آزوف در جنوبشرقی اوکراین، جزئی از دریای سیاه بهشمار میآید که بهوسیله تنگه کرچ به آن متصل است و میان روسیه، شبهجزیرة کریمه و خاک اصلی اوکراین قرار دارد. این کشور از شمال به بلاروس، از شمال شرق و شرق به روسیه، از جنوب و جنوبغربی به رومانی و مولداوی و از غرب به کشورهای لهستان، رومانی و اسلواکی محدود میشود؛ همچنین ازطریق دریای سیاه با ترکیه، بلغارستان و گرجستان دارای مرز مشترک دریایی میباشد (سفارت جمهوری اسلامی ایران در کییف، 2014).
آبوهوای کشور اوکراین معتدل است. میانگین درجه حرارت در ماه جولای در حدود 10 درجه سانتیگراد (66 درجة فارنهایت) است. در ماه ژانویه، میانگین درجه حرارت به 6- درجه سانتیگراد (21 درجه فارنهایت) کاهش مییابد. میزان بارش بهطور پراکنده است و بیشترین مقدار آن در غرب و شمال و کمترین میزان آن در شرق و جنوبشرقی است. بااینحال، میانگین بارش با در نظر گرفتن تغییرات در مناطق مختلف، 50 سانتیمتر (20 اینچ) در سال است. دمای زمستان متغیر است؛ بهطوریکه در حاشیه دریای سیاه خنک و در مناطق داخلی کشور، سرد است. تابستان در بخش گستردهای از کشور گرم و فقط در جنوب کشور بسیار گرم (داغ) میشود (Encyclopedia, 2014).
براساس آمار منتشرشده در 2014م، نرخ باسوادی در اوکراین، 7/99% است که این نرخ برای مردان 8/99% و برای زنان 7/99% است. ازلحاظ جمعیت در رتبه سیودوم در بین کشورهای جهان قرار دارد و نسبت جمعیت زنان به مردان 937/53% به 063/46% است. براساس گزارشهای 2011م، 9/68% از مردم اوکراین شهرنشین بودند. براساس آمار 2014م، سن 14% از مردم 14 سال و کمتر، 1/70% بین 15 تا 64 سال و 6/15% 65 سال و بالاتر است. میانگین سن زنان 7/43 سال، مردان 3/37 سال و میانگین سن کل جمعیت برابر 6/40 سال است. نرخ رشد جمعیت در این کشور 64/0-% است که از این لحاظ رتبه 226 را در بین کشورهای جهان داراست (Central Intelligence Agency, 2014).
نشانگر توسعة انسانی در اوکراین در سال 2012، 74/0 گزارش شده است که نشان میدهد این کشور در گروه توسعه انسانی بالایی قرار دارد و جایگاه آن در بین 187 کشور، 78 است. امید به زندگی هنگام تولد 8/68 سال است و میانگین سالهای تحصیل 3/11 است. نشانگر نابرابری جنسیتی در اوکراین 338/0 است که جایگاه 57 از 148 کشور را در 2012م کسب کرده است. این نشانگر ، مربوط به 3 بعد است: نشانگر سلامت (از هر 100 هزار تولد، 32 زن به علل مربوط به بارداری فوت میشوند، و نرخ باروری بزرگسالان 1/26 بهازای هر 1000 تولد است)؛ نشانگر توانمندسازی (8% صندلیهای مجلس اوکراین در اختیار زنان است؛ 5/91% از زنان بالغ در مقایسه با 1/96% مردان به دورههای آموزشی میانی و یا دانشگاهی دست یافتهاند)؛ و نشانگر بازار کار یا به عبارتی نشانگر فعالیتهای اقتصادی (مشارکت زنان در بازار کار 3/53% در مقایسه با سهم 6/66% مردان است) (United Nations Development Programme, 2013).
زبان رسمی کشور، اوکراینی است که از گروه زبانهای اسلاو شرقی است و شباهت زیادی به زبان روسی دارد؛ بهعبارتدیگر، واژگان مورد استفاده در زبان اوکراینی، بیشتر برگرفته از لهستانی است ولی دستور زبان آن، به مانند روسی است. در اوکراین، زبان روسی نیز کاربرد گستردهای دارد و بیشترین رواج را پس از زبان اوکراینی دارد. الفبای زبان اوکراینی، مانند زبان روسی سیریلیک است و تفاوت میان این دو اندک است. دین رسمی کشور، مسیحیت است. حدود 2/96% جمعیت اوکراین مسیحی هستند و پس از آن اسلام با 7/0%، یهودیت 6/0% و سایر ادیان 5/2%، جمعیت این کشور را تشکیل میدهند.
از مهمترین منابع معدنی این کشور، میتوان به ذخایر گاز طبیعی، نفت، کانسنگ آهن، زغالسنگ، منگنز، نمک، سولفور، گرافیت، تیتانیم، منیزیم، کائولن، نیکل و جیوه اشاره کرد. از مهمترین صنایع کشور اوکراین نیز میتوان از تجهیزات و ماشینآلات، مواد شیمیایی، فلزات آهنی و غیرآهنی و فراوردههای غذایی نام برد (پایگاه ملی دادههای علوم زمین کشور، 1393).
اوکراین ازنظر صنعتی و اقتصادی، دومین جمهوری مهم شوروی پیشین، پس از فدراسیون روسیه بهشمار میرفت. اوکراین نه تنها یکی از بزرگترین تولیدکنندگان غلات بهشمار میآید، بلکه مرکز تولید فولاد، استخراج زغالسنگ و آهن، صنایع شیمیایی و مواد غذایی نیز بوده و هست. در سالهای نخستین فروپاشی شوروی، نبود ساختارهای رسمی و قانونی جدید و نوپایی این کشور در عرصه اقتصاد بینالملل، مانع از بهبود اقتصاد این جمهوری شده بود ولی بهتازگی تحولاتی در اقتصاد آن به چشم میخورد. هواپیماسازی، تانکسازی، کشتیسازی، موشکسازی، صنایع بینایی، ساخت ماشینآلات سنگین، موتورسازی، لولهسازی، توربین، صنایع فولاد، ادوات کشاورزی، صنایع سبک، صنایع شیمیایی، مواد غذایی، الکترونیک، رایانه، پوشاک، سیمان، پارچهبافی و تولید الیاف مصنوعی، در زمرة محصولات صنعتی اوکراین بهحساب میآیند.
اوکراین که خاک سیاه یا چرنوزیوم بخش وسیعی از خاک آن را پوشانده است، یکی از غنیترین اراضی کشاورزی شوروی پیشین و منطقه را دارد و انواع گندم، چغندرقند، سیبزمینی، گل آفتابگردان، پنبه، تنباکو، سویا، علوفه، کائوچو، سقز و انواع میوه و سبزی در آن کشت میشود؛ همچنین سالانه در حدود 9/8 میلیون متر مکعب چوب از جنگلهای آن بهدست میآید. اوکراین، در گذشته بهدلیل تولید انبوه غلات به سیلو یا سبد نان اروپا معروف بود. امروزه نیز سالانه بین 45 تا 55 میلیون تن غلات در اوکراین برداشت میشود.
حدود 45% از برق مصرفی اوکراین از 5 نیروگاه هستهای این کشور تأمین میشد که با توقف کار نیروگاه هستهای چرنوبیل، تعداد این نیروگاهها به چهار نیروگاه کاهش یافت و بنا به ادعای مقامات اوکراینی 7% از توان تولید الکتریسته نیروگاههای هستهای این کشور کاسته شد. مابقی برق مصرفی و مورد نیاز، ازطریق 32 نیروگاه حرارتی و برق آبی این کشور فراهم میشود؛ همچنین علیرغم اینکه اوکراین 65% منابع زغالسنگ شوروی سابق را در خود جای داده بود ولی ازنظر برخورداری از منابع نفتی کشوری فقیر بهشمار میآید؛ همچنین منابع فقیر گاز طبیعی اوکراین در دریای سیاه و ناحیه سومی واقع شده است (سفارت جمهوری اسلامی ایران در کییف، 2014).
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
در ماده 53 قانون اساسی اوکراین خاطرنشان شده است که همة افراد، حق برخورداری از تحصیل رایگان عمومی را دارند. تحصیل تا پایان دوره میانی (کلاسهای 1 تا 9) در این کشور رایگان و اجباری است. شهروندان همچنین حق برخورداری از تحصیلات دانشگاهی عمومی رایگان را پس از گذراندن آزمونهای رقابتی نیز دارند. مطابق این قانون، شهروندان اقلیتهای ملی حق تحصیل به زبان مادری خود و یا آموزش زبان خود در مراکز آموزش عمومی و شهری و یا در جوامع فرهنگی ملی مخصوص خود را دارند (International Bureau of Education, 2011).
دورههای آموزشی با دورة پیشدبستانی شروع میشود. این دوره شامل کودکان سه تا پنجساله میشود و اجباری برای گذراندن آن وجود ندارد. پس از آن، دوره آموزش پایه است. این دوره شامل کلاسهای 1 تا 4 است و سن ورود به این دوره 6 یا 7 سال است. آموزش اجباری از این دوره شروع میشود. دوره تحصیل اجباری، با گذراندن دورة راهنمایی (کلاسهای 5 تا 9) کامل میشود. دانشآموزان پس از گذراندن کلاس نهم و درصورت موفقیت در امتحانات نهایی، موفق به دریافت مدرک پایة دورة آموزش راهنمایی عمومی میشوند. با بهدست آوردن این مدرک، افراد میتوانند به دوره آموزش میانی دوم (کلاسهای 10 و 12)، مدارس تجارت حرفهای، مدارس فنی و یا مدارس مهارتآموزی راه پیدا کنند. درصورتیکه دورة آموزش میانی دوم (کلاسهای 10 و 12) را با گذراندن امتحانات نهایی، به موفقیت طی کنند، مدرک پایان دوره تحصیلی را دریافت خواهند کرد.
قانون آموزش در دوره میانی در 1999م تغییرات زیادی را در ساختار، طول مدت و محتوای آموزش دوره اول و دوم میانی ایجاد کرد. تغییرات از سال 2001 شروع شد و پایان آن سال تحصیلی 2013-2012 در نظر گرفته شد. در این قانون، قرار بر این شد که دورة ابتدایی چهارساله شود و شروع سن آن ششسالگی باشد. همچنین دوره اول آموزش میانی 5 سال و دوره دوم سه سال و همراه با گذراندن دورههای مهارتآموزی تخصصی باشد. دوره دوازدهساله تحصیل برای همة دانشآموزان اجباری باشد. براساس این قانون، ساعات آموزشی (به مدت 60 دقیقه) در سال، بایستی بهاینترتیب باشد: 700 ساعت برای کلاسهای 1 و 2؛ 790 ساعت برای کلاسهای 3 و 4؛ 860 ساعت برای کلاس 5؛ 890 ساعت برای کلاسهای 6 و 7؛ 950 ساعت برای کلاسهای 8 و 9؛ و 1030 ساعت برای کلاسهای 10 تا 12. کلاسها از اول سپتامبر (10 شهریور) آغاز میشود و نباید تا پس از اول جولای (10 تیر) ادامه یابد. در دوره دبستان، نباید کمتر از 175 روز کاری و در دورههای دیگر کمتر از 195 روز کاری (بهاستثنای ایام امتحانات) کلاس برگزار شود. مقدار ساعت تدریس کلاسی، بایستی در کلاس اول 35 دقیقه، در کلاسهای دوم تا چهارم 40 دقیقه و برای کلاسهای پنجم تا دوازدهم 45 دقیقه باشد.
برنامة درسی در دوره دبستان و راهنمایی، دارای دو بعد است: عمومی و مدرسهای. اجزای درسی در برنامه دولتی شامل سطح و مقدار دانش ضروری برای هر شخص است: زبان (مادری و رسمی کشور، زبان و ادبیات خارجی)؛ ریاضی؛ اطلاعات پایهای و اساسی؛ موضوعات اجتماعی (تاریخ، قانون)؛ جغرافیا؛ علوم طبیعی (فیزیک، شیمی، زیستشناسی)؛ صنایع دستی؛ تربیتبدنی؛ و هنر. مواد درسی مدرسهای شامل موضوعات انتخابی و ترجیحات دانشآموزان و تلاشی بهمنظور رشد تفاوتهای فردی دانشآموزان است.
در سال 2007 اوکراین برای اولینبار، در آزمون تیمز شرکت کرد. براساس نتایج بهدست آمده بهخصوص عملکرد بینالمللی، در پایههای تحصیلی 4 و 8، رتبه اوکراین از رقبای منطقهای خود همچون روسیه، قزاقزستان، ارمنستان و کشورهای بالتیک پایینتر بود (International Bureau of Education, 2011). روند ارزیابی بینالمللی در علوم و ریاضی (آزمون تیمز) در 2011م، بیانگر پیشرفت این کشور، در پایة تحصیلی هشتم داشت. بهطوریکه در امتیاز بهدست آمده در علوم، بالاتر از متوسط (501 امتیاز در مقابل 485 در سال 2007) بود و در ریاضی نیز پیشرفت مشاهده میشود (479 در مقابل 462 در سال 2007) (The World Bank Group, 2014).
اصول و اهداف عمومی آموزش: اهداف اصلی و خطمشیهای آموزش پایه بهشرح زیر است:
· بالا بردن سطح آموزش اوکراین در سطح جهانی؛
· احیای ویژگیهای ملی و اصیل کشور؛
· بازسازی کامل محتوا، گونهها و روشهای آموزشی همراه با نوسازی ساختاری سازمانی؛
· توانمندسازی و غنیسازی ظرفیت ذهنی، فکری و رفاهی شهروندان؛
· ارتقاء سطح علوم و اقتصاد به سطوح بالاتر (International Bureau of Education, 2011).
پیوستن اوکراین به موافقتنامه بولونیا: اوکراین در 2005م به موافقتنامه بولونیا پیوست؛ موافقتنامهای که با هدف ایجاد محدودهای برای آموزش عالی در اروپا و بهبود کیفیت آموزش در سراسر کشورهای اروپایی، بهمثابة بخشی از فرایند سیاسی اروپایی شدن آموزش عالی ایجاد شده بود (Parusinski, 2010). موافقتنامه بولونیا، منجر به ایجاد اصلاحاتی در برنامههای درسی دانشآموزان، باتوجهبه نیاز کارفرمایان و صنایع در اوکراین شده است و بیش از کمیّت، بر کیفیت آموزش پا میفشارد.
بازیگران اصلی موافقتنامه بولونیا به این شرح هستند: وزرای آموزش کشورهای امضاءکنندة بیانیه بولونیا؛ نمایندگان دانشگاههای اروپایی، مؤسسات حرفهای آموزش عالی، دانشجویان، سازمانهای تضمین کیفیت، سازمانهای آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد- مرکز اروپایی برای آموزش عالی، آموزش بینالمللی و کسبوکار اروپا؛ این فرایند همچنین بهوسیلة کمیسیون اروپا و شورای اروپا پشتیبانی میشود (European University Association, 2014).
آکادمی ملی علوم اوکراین: این فرهنگستان در 1918م، در شهر کییف پی نهاده شد. نام این سازمان از زمان تشکیل تاکنون پنج بار تغییر یافته است. در 1918م با نام «آکادمی علوم اوکراین» تأسیس شد. از 1936-1921م با نام «آکادمی اوکراین و همه علوم»، از 1991-1936م با نام «آکادمی علوم اوکراین» و از سال 1993-1991م با نام «آکادمی علوم اوکراین» شناخته میشد. از سال 1994 تاکنون با نام «آکادمی ملی علوم اوکراین» شناخته میشود.
این آکادمی، بالاترین سطح پژوهشی در کشور اوکراین است. این مؤسسة مهم پژوهشی بههمراه پنج آکادمی تخصصی، در رشتههای گوناگون علمی است. آکادمی ملی علوم اوکراین، متشکل از گروهها، بخشها، مؤسسات پژوهشی، مراکز علمی و دیگر سازمانهای علمی حمایتکننده است. این آکادمی سالیانه به کابینه وزیران اوکراین گزارش میدهد. این سازمان ساختاری مستقل و جدا از دیگر سازمانها و وزارتخانههای اوکراین دارد. این فرهنگستان دانشپژوهان را (اعم از اعضای مکاتبهای و اعضای خارجی و همچنین همه دانشمندانی را که در مؤسسات فرهنگستان فعالاند) به یکدیگر ارتباط میبخشد. خطوط اصلی پژوهشهای انجامشده در این فرهنگستان، علوم کاربردی، علوم انسانی، علوم اجتماعی و علوم مهندسی است. طی سال 2001، دانشمندان این فرهنگستان، بیش از 460 اختراع ثبت شده و بیش از 480 کشف علمی جدید داشتهاند. فرهنگستان علوم اوکراین، مرکز معتبری در زمینه مطالعات مواد است؛ بهویژه در بخشهایی چون جوشکاری برقی و فلزشناسی، فلزشناسی پودر و سرامیک، الماس مصنوعی و دیگر مواد سخت (علینژاد، 1383).
آکادمی در سال اول استقرار خود، شامل سه بخش علمی تاریخ و زبانشناسی، فیزیک و ریاضیات، مطالعات اجتماعی و اقتصادی بود که بهنوبة خود، شامل 3 مؤسسه و 15 کمیسیون بودند و 140 دانشمند در آنها کار میکردند (www.nas.gov.ua). در سال 2006 این آکادمی متشکل از 3 واحد، 14 بخش، 6 مرکز علمی منطقهای در سراسر اوکراین و 173 مؤسسه پژوهشی در سطح ملی بود. بیش از 43613 نفر در این مراکز، مشغول به کار بودند که از این تعداد 16813 پژوهشگر و 2493 دارای مدرک دکترای علوم و 7996 نفر دانشجوی دکترای علوم هستند.
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
وزارت آموزش و علوم اوکراین، مدیریت نظام آموزشی را برعهده دارد. این وزارتخانه، عهدهدار مسئولیت آموزش و آموزش عالی است. علاوهبر وزارت آموزش و علوم، نهادهای دیگری نیز در مدیریت آموزش عالی نقش دارند که عبارتاند از: شورای عالی ارزشیابی مدارک اوکراین و کمیسیون دولتی صدور اعتبارنامه آموزشی.
وظایف وزارت آموزش و علوم اوکراین بهشرح زیر است:
· مشارکت در تعیین سیاستهای دولتی در عرصة آموزش، پژوهشهای علمی و تربیت کارکنان متخصص؛
· طراحی برنامه توسعة نظام آموزشی اوکراین و تعیین استانداردهای آموزش عمومی؛
· برقراری ارتباط با مؤسسات آموزش عالی و سازمانهای حکومتی کشورهای خارجی در محدودة اختیارات وزارتخانه؛
· بازرسی و اعتباربخشی به مؤسسات آموزش عالی، صدور مجوز و گواهینامه فعالیت به مؤسسات آموزش عالی؛
· ارزشیابی کارکنان آموزشی و علمی- آموزشی دانشگاهها - اعطای درجههای دانشگاهی (مربی، استادیار، دانشیار، استاد) و عنوانهای علمی.
شورای ارزشیابی مدارک اوکراین: این شورا که در زمره نهادهای آموزش عالی است، وظایف زیر را برعهده دارد:
· ارزیابی کارکنان آموزشی و آموزشی- پژوهشی؛
· نظارت بر فعالیتهای مربوط به دفاع از پایاننامههای دکتری و اعطای مدارک علمی (دکتری و پسا دکتری)؛
· اعطای عنوانهای علمی.
کمیسیون دولتی صدور اعتبارنامه آموزشی: این کمیسیون، از نمایندگان وزارت آموزش و علوم اوکراین و سایر وزارتخانهها و اداراتی تشکیل شده است که مؤسسه آموزش عالی مربوط به آنها تعلق دارد.
اختیارات این کمیسیون به این شرح است:
· تعیین میزان مطابقت کیفیت آموزش دانشگاه و یا مؤسسه آموزش عالی مورد نظر، با استانداردهای آموزشی عمومی، باتوجهبه رشته تحصیلی و داشتن مجوز صدور مدارک تحصیلی رسمی؛
· تعیین سطح اعتبار آموزشگاه و اطلاعرسانی عمومی دربارة کیفیت فعالیتهای آموزشی و علمی در دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی.
سایر سازمانها و اتحادیههایی که در چهارچوب مقررات آموزش عالی اوکراین در امر آموزش عالی نقش دارند، عبارتاند از:
· کنگره سراسری استادان و کارمندان بخش آموزش اوکراین؛
· مجمع عمومی استادان دانشگاههای مختلف؛
· اتحادیة استادان و کارمندان بخش آموزش در سطح ناحیه، شهر و استان.
سازمانهای خودگردان اجتماعی فعال در نظام آموزشی اوکراین میتوانند پیشنهادهای خود را برای تغییر و بهبود سیاستهای آموزشی دولت ارائه کنند (علینژاد، 1383).
یکی از چالشهای نظام مدیریت و اداره مؤسسات آموزش عالی اوکراین، ساختار پراکندة آن است. بهطوریکه در آغاز سال تحصیلی 2010-2009، 293 مؤسسه دارای اعتبار سطح یک و دو زیر نظر وزارت آموزش و علوم، 56 مؤسسه زیر نظر وزارت بهداشت، 47 مؤسسه زیر نظر وزارت امور کشاورزی، 35 مؤسسه زیر نظر وزارت جهانگردی و فرهنگ، 20 مؤسسه زیر نظر وزارت حملونقل و ارتباطات، 13 مؤسسه زیر نظر وزارت امور داخلی (وزارت کشور)، 10 مؤسسه زیر نظر وزارت خانواده، جوانان و ورزش و 8 مؤسسه زیر نظر کمیتة دولتی جنگلداری اوکراین قرار داشتند. علاوهبراین، 5 مؤسسه آموزش عالی دارای سطح یک و دو زیر نظر وزارت دفاع اوکراین و وزارت کار و امور اجتماعی اوکراین اداره و 169 مؤسسه آموزش عالی زیر نظارت سایر وزارتخانهها مدیریت میشدند (United Nations Development Programme, 2010).
آموزش عالی
نخستین مؤسسات آموزش عالی در اوکراین در اواخر سده شانزدهم و اوایل سده هفدهم میلادی پدید آمدند که نقش مهمی در توسعه اقتصادی و فرهنگی کشور داشتند. اولین مؤسسة آموزش عالی اوکراین، مدرسة استرزاکا بود که مشابه مؤسسات آموزش عالی اروپای غربی زمان خود بود. در 1576م در شهر استورگ، کالجی بهعنوان نخستین مؤسسة آموزش عالی در سرزمینهای اسلاو شرقی تأسیس شد. قدیمترین دانشگاه، آکادمی موهیلا کییف بود که برای اولینبار، در 1632م تأسیس و در سال 1694 رسماً بهوسیلة دولت امپراتوری روسیه، بهمثابة یک نهاد آموزش عالی به رسمیت شناخته شد. دانشگاه لویو نیز در 1661م تأسیس شد.
بیشتر مؤسسات آموزش عالی در سده نوزدهم میلادی ایجاد شدند؛ برای مثال: در خارکف (1805م)، کییف (1834م)، اودسا (1865م)، و چرنیوتسی (1875م) و تعدادی از مؤسسات آموزش عالی و حرفهای مانند مؤسسة واژهشناسی و تاریخی نیژین (1805م)، مؤسسه دامپزشکی (1873م) و مؤسسه فنّاوری (1885م) در خارکف، دانشگاه پلیتکنیک در کییف (1898م) و یک مدرسه عالی معدن (1899م) در کاترینوسلاو نیز در همان سده تأسیس شدند. تا سال 1914م اوکراین 27 مؤسسه آموزش عالی داشت که حدود 25000 دانشجو در آن ثبتنام کرده بودند. بعد از آن در دورة اتحاد جماهیر شوروی، رشد سریعی وجود داشت. در 1988م تعداد مؤسسات آموزش عالی با بیش از 850000 دانشجو به 146 افزایش یافت. بسیاری از مؤسسات آموزش عالی که پس از 1990م پا گرفتهاند، ازسوی بخش خصوصی بنیان نهاده شدهاند.
آموزش عالی در اوکراین، دارای دیرینهای طولانی و غنی است و مدتهاست که دانشجویان، دانشآموختگان و دانشگاهیان آن، در سراسر جهان شناخته شده هستند. پیشگامان پژوهش مسائل علمی مانند دیمیترو میکولا ژوکوفسکی، مندلیف، Yeugeny Paton که بخشی از تاریخ جهانی در زمینه پیشرفت علمی بهشمار میآیند، در دانشکدهها و مؤسسات آموزش عالی این کشور، فعالیت داشتهاند (Kremen and Nikolajyenko, 2006).
آمار نشان میدهد که اوکراین، دستکم، یکی از وزنههای سنگین آموزشی در اروپا است. تعداد زیادی مؤسسه آموزش عالی دارد، چهارمین گروه بزرگ دانشجویان را در اروپا پس از روسیه، انگلستان و فرانسه داراست و سابقهای طولانی در آموزش عالی دارد که دیرینه آن به سده شانزدهم میلادی باز میگردد. بااینهمه، هنوز هم دارای مشکلات فراوانی است (Parusinski, 2010).
ساختار آموزش عالی اوکراین، با ساختار نظام آموزش عالی کشورهای پیشرفته دنیا همسویی دارد. این نظام را یونسکو و سایر سازمانهای بینالمللی تأیید کردهاند. آموزش عالی، بخشی از نظام فراگیر آموزشی اوکراین است که در قانون آموزشی کشور تعریف شده است. براساس این قانون، آموزشکدهها، انستیتوها و دانشگاههای اوکراین، آموزش عالی را در سه سطح عمومی، تکمیلی و عالی ارائه میکنند. هدف از ایجاد مدرسة عالی در اوکراین، رفع نیازهای آموزشی فردی، بازسازی سنتهای ملی، افزایش تجربه، بازسازی منبع فکری و روحی، ارتقای فرهنگ، علم و فنّاوری جامعه به سطح جهانی، ایجاد مردمسالاری و فراهم ساختن بازار کار برای کارشناسان عالی است.
سال تحصیلی در دانشگاهها، از دو نیمسال تشکیل شده و بین دو نیمسال، دو هفته همزمان با عید کریسمس (اوایل دی ماه) تعطیل هستند. آموزش بهصورت حضوری (تماموقت) و یا غیرحضوری (نیمهوقت) و یا شبانه انجام میشود. تعداد ساعات تعیینشده برای هر درس، ملاک اندازهگیری آن درس است و نه تعداد واحدهای درسی. در نظام آموزشی اوکراین، واحد درسی وجود ندارد (علینژاد، 1383). لازم به یادآوری است که اعتبار ECTS استانداردی برای مقایسه پیشرفت و عملکرد تحصیلی دانشجویان آموزش عالی در سراسر اتحادیه اروپا و دیگر کشورهای اروپایی همکار است. بعد از پایان موفقآمیز تحصیلات، اعتبار ECTS اهداء میشود. یک سال تحصیلی مطابق با 60 ECTS است که معادل 1800-1500 ساعت آموزش است.
براساس آمار سال تحصیلی 2012-2011، اوکراین دارای 2312000 دانشجو است که 24% در دوره تخصصی مرحله اول، 55% در دوره کارشناسی، 15% در دوره تخصصی مرحله دوم و 6% در دوره کارشناسی ارشد در 846 دانشگاه این کشور مشغول به تحصیل هستند. از بین این 846 دانشگاه، 661 دانشگاه عمومی و 185 آن خصوصی هستند (European Commission, 2012). توزیع دانشجویان (در سطح سه و چهار) در سال تحصیلی 2007-2006 به این شرح بوده است: دورة تخصصی مرحله اول 23%، کارشناسی 38%، دورة تخصصی مرحله دوم 32%، و کارشناسی ارشد 7% (Nikolayenko, 2007).
توزیع درصدی دانشجویان در انواع مختلف دورههای آموزشی در سال 2007-2006 به این شرح بوده است: 4/12% در مدارس فنی، 9/8% کالجها، 5/12% در آکادمیها، 3/3% در مدارس تخصصی، 9/55% در دانشگاهها، و 7% در انستیتوها (Makogon and Orekhova, 2007).
اعتبار مؤسسات آموزش عالی: قانون آموزش عالی اوکراین، مصوب سال 2002 چهار سطح از مؤسسات آموزش عالی دارای اعتبار علمی را تعیین کرده است:
· مؤسسات آموزش عالی سطح یک که به آموزش مهارتهای تخصصی سطح اول میپردازند.
· مؤسسات آموزش عالی سطح دو که به آموزش دورههای تخصصی سطح اول و یا کارشناسی میپردازند.
· مؤسسات آموزش عالی سطح سه که به تربیت دانشجویان دورههای کارشناسی و دورههای تخصصی میپردازند و در برخی از رشتهها نیز دورههای کارشناسی ارشد ارائه میدهند.
· مؤسسات آموزش عالی سطح چهار که به تربیت دانشجویان دورهها کارشناسی، متخصصان، کارشناسی ارشد، دوره تخصصی تحصیلات تکمیلی، دکتری و پسا دکتری میپردازند (ایسنا، 1392).
تعداد اعضای هیئتعلمی که در دانشگاههای با اعتبار سطح سه و چهار در 2006م مشغول به کار بودند 75974 است. این افراد در حکم آموزشگران آموزشی و پژوهشی شناخته میشوند. از بین آنها 6558 نفر دارای دکترای علوم، 37571 نفر دکترای تخصصی، 6546 نفر استاد و 28540 نفر دانشیار بودند (Kremen and Nikolajyenko, 2006).
انواع دانشگاهها (آکادمیها): وزارت آموزش و علوم (ورزش و جوانان) گروههای زیر را بهعنوان مؤسسات آموزش عالی که دارای سطح بالایی از اعتبار هستند، به رسمیت میشناسد:
· دانشگاههای کلاسیک؛
· دانشگاههای فنی؛
· فنّاوری (ساختوساز، ترابری)؛
· آموزشی (بشردوستانه، تربیتبدنی و ورزش)؛
· فرهنگ (هنر، طراحی)؛
· دانشگاههای مراقبتهای بهداشت؛
· دانشگاه کشاورزی؛
· اقتصاد (امور مالی، اداری، بنگاهداری)؛
· قانون (اجرای قانون، پشتیبانی مدنی و ایمنی زندگی)؛
· دانشگاههای خصوصی.
انواع مؤسسات آموزش عالی: در اوکراین شش نوع مؤسسه آموزش عالی وجود دارد:
· دانشگاهها: دانشگاهها دارای اعتبار سطح چهار هستند که ممکن است مؤسسات چندرشتهای (مدل یک دانشگاه کلاسیک) یا واحدی از یک دانشگاه باشند (تمرکز بر برخی از زمینههای حرفهای خاص مانند فنی، پزشکی، کشاورزی، آموزشی، اقتصاد، حقوق و غیره). آنها بهعنوان مراکز پژوهشی و روششناسی پیشرو در هر دو نوع پژوهش بنیادی و کاربردی عمل میکنند.
· آکادمیها: آکادمیها دارای اعتبار سطح چهار هستند. آنها بر روی حیطه خاصی از دانش متمرکزند و البته بهعنوان مراکز پژوهشی و روششناسی در هر دو زمینه پژوهش بنیادی و کاربردی نیز فعالیت دارند.
· انستیتوها: انستیتوها دارای اعتبار سطح سه و چهار هستند. ضمن آنکه بر روی حیطه خاصی از دانش تمرکز دارند، در حیطه پژوهشهای بنیادی و کاربردی نیز فعالیت دارند. انستیتوها ممکن است بهصورت مستقل و یا واحدی از دانشگاه یا آکادمی باشند.
· کنسرواتوآر: کنسرواتوآر دارای اعتبار سطح سه است. آموزش آن در حیطه فرهنگ و هنر و اختصاصاً موسیقی انجام میشود. علاوهبراین، در پژوهشها هم فعالیت دارند و بهعنوان مراکز پیشگام در حیطة فعالیتهای خود هستند.
· کالجها: کالجها دارای اعتبار سطح دو هستند. آموزش آنها، منجر به کسب مدارک صلاحیت تحصیلی خاص در سطح آموزش عالی میشود؛ همچنین ممکن است زیر واحدی وابسته به مؤسسات آموزش عالی دارای سطح سه و یا چهار باشند.
· مدارس فنی: این مدارس دارای اعتبار سطح یک هستند. این مدارس آموزش و کارورزی را در حیطههای مختلف عرضه میکنند. ممکن است زیر واحد مؤسسات آموزش عالی دارای سطح سه و یا چهار باشند (European Commission, 2012).
جدول 1. تعداد مؤسسات آموزش عالی اوکراین
نوع مؤسسه آموزش عالی
تعداد (2012م)
دانشگاه
197
آکادمی
66
انستیتو
102
کنسرواتوآر
1
کالج
238
مدارس فنی
242
(European Commission, 2012)
مدارک تحصیلی آموزش عالی: در نظام آموزش عالی اوکراین، چهار دوره آموزشی وجود دارد: دوره تخصصی مرحله نخست، کارشناسی، دوره تخصصی مرحله دوم و کارشناسی ارشد. در ادامه به اختصار مشخصات هریک بررسی میشود:
دوره تخصصی مرحله اول: دورهای کوتاهمدت مهارتآموزی در آموزش عالی است که پس از پایان تحصیلات متوسطه (بعد از پایان کلاس نهم یا کلاس یازدهم) آغاز میشود. این دورة کوتاهمدت شامل مهارتهای خاص و دانش کافی برای انجام وظایف شغلی مشخص در سطح معینی از فعالیت حرفهای است. طول مدت این دوره، بهطور عادی دوونیم الی سه سال است. افرادی که بعد از سال نهم به این دوره وارد میشوند، میتوانند همزمان تحصیلات دوره میانی خود را کامل کنند.
کارشناسی: دورهای از آموزش عالی است که افراد پس از پایان تحصیلات متوسطه، وارد آن میشوند. افراد در این دوره، مهارتها و دانشهای بنیادی و ویژه را برای انجام وظایف در سطح حرفهای (در زمینه اقتصاد، علوم، مهندسی، فرهنگ، هنر و غیره) میآموزند. بهطور معمول، مدت پایان این دوره چهار سال است (240 ECTS credits).
دوره تخصصی مرحلة دوم: دورهای از مهارت علمی در سطح آموزش عالی است که افراد دارای مدرک کارشناسی، برای تکمیل تحصیلات خود، وارد این مرحله میشوند. در این دوره نیز مهارتهای علمی و آموزشی، برای انجام فعالیتهای حرفهای (در زمینة اقتصاد، علوم، مهندسی، فرهنگ و هنر و مواردی دیگر) آموزش داده میشود. طول این دوره تحصیلی نیز بهطور عادی، یک سال است (60 (ECTS credits.
کارشناسی ارشد: دورهای از تحصیلات عالی است که افراد پس از پایان تحصیلات تکمیلی، در دوره تخصصی مرحله دوم با ورود به دوره کارشناسی ارشد، مهارتهای لازم را برای داشتن شخصیت خلاق در سطوح مختلف حرفهای در فعالیتهایی نظیر مهندسی، مدیریت بازرگانی، تعلیموتربیت، هنر و مواردی دیگر کسب میکنند. پایان این دوره تحصیلی، یک الی یکونیم سال طول میکشد. در طول دورة کارشناسی ارشد، دانشجویان ملزم به تدوین پایاننامه خود درباره موضوع مشخص و ارائة آن هستند؛ همچنین باید قادر به جمعآوری، تجزیهوتحلیل، خلاصه و ارتباط برقرار کردن بین تئوری و عمل باشند. در بیشتر موارد دانستن زبان خارجی نیز مورد نیاز است (90-60 ECTS credits).
دورههای تخصصی و کارشناسی ارشد، در رشتههایی نظیر پزشکی، دندانپزشکی و دامپزشکی پس از به پایان رساندن دورة میانی آغاز میشود و پنج الی شش سال طول میکشد (360-301 ECTS credits) (ایسنا، 1392).
مدارک تحصیلی دکتری: در سطح دکتری، اوکراین دارای نظام دو مدرکی است.
دکترای تخصصی: در اوکراین به Candidate of Sciences معروف است. به شخصی اعطاء میشود که با داشتن مدرک تخصصی و یا کارشناسی ارشد، به تناسب رشتة تحصیلی خود، در دوره دکتری پذیرفته شود و بعد از حداقل سه سال تحصیل و انجام کار پژوهشی در دانشگاههای دارای سطح اعتبار چهارم و یا مؤسسات پژوهشی فرهنگستان ملی علوم اوکراین امتحانات مربوط را با موفقیت بگذراند و از رساله دکتری خود دفاع کند.
دکترای علم: بالاترین درجة علمی در کشور اوکراین است. افرادی که مدرک دکترای تخصصی و سابقه پژوهشی و علمی داشته باشند، میتوانند این دوره را بگذرانند و بایستی رساله افراد در این دوره، نقش اصلی و مهمی در زمینه خاصی از یادگیری داشته باشد (علینژاد، 1383).
طبقهبندی دانشجویان در مؤسسات آموزش عالی
مطابق با قوانین اوکراین، دانشجویان در مؤسسات آموزش عالی بهشرح زیر، طبقهبندی میشوند:
· دانشجویان تماموقت: دانشآموختگان دورة میانی که در یک مؤسسه آموزش عالی ثبتنام کرده باشند و به دنبال اخذ مدرک حرفهای تأیید شده هستند.
· دانشجوی دانشکدة افسری: افرادی که در یک نهاد آموزش عالی نظامی ثبتنام کردهاند.
· دانشجویان از دور: دانشجویانی که در دورههای آموزش از دور، ثبتنام کردهاند.
· دستیار-کارآموز: دارندگان مدرک کارشناسی ارشد یا متخصص که در مؤسسات آموزش عالی هنر با هدف بهبود مهارتهای هنری خود ثبتنام کردهاند.
· کارورزان پزشکی: دانشآموختگان یکی از مؤسسات آموزش عالی پزشکی و دارندگان مدرک تخصصی که بایستی یک دوره کارآموزی در کار حرفهای را قبل از دریافت مجوز پزشکی یا داروسازی بگذرانند.
· همراهان بالینی: متخصص یا دارندگان مدرک کارشناسی ارشد در پزشکی که در مؤسسات آموزش عالی برای اهداف توسعه حرفهای ثبتنام کردهاند (Kremen and Nikolajyenko, 2006).
دانشگاهها
بعضی از دانشگاههای کشور اوکراین عبارتاند از:
دانشگاه فنی و مهندسی کییف: این دانشگاه معروفترین دانشگاه فنی و مهندسی اوکراین با بیش از 100 سال قدمت است که در 1870م تأسیس شده است. زبان تدریس در این دانشگاه، روسی است و 24 دانشکده فنی و مهندسی دارد. رشتهها: شیمی، شیمی آلی و پلیمر، مهندسی الکترونیک، کنترل، برق، قدرت، مهندسی رایانه (نرمافزار و سختافزار)، مهندسی مکانیک، تولید، فرایند، طراحی ماشین، ریاضیات کاربردی، طراحی سیستم، ساخت ماشینآلات صنعتی، متالوژی، معدن، راه و ساختمان، سازه، نیمهرساناها، مهندسی پزشکی (تعمیرات، طراحی و ساخت)، مهندسی فیزیک، چاپ، مدیریت، بازاریابی صنعتی و مهندسی ابزار پزشکی و غیره، در دورهها تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری است. دانشگاه فنی کییف با دانشگاههای اروپا در ارتباط است.
دانشگاه علوم پزشکی باهمیلت: این دانشگاه، قدمت زیادی دارد و در تخصصهای ارتوپدی و چشمپزشکی بسیار قوی است. رشتههای موجود در این دانشگاه، شامل پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و تخصصهای پزشکی و دندانپزشکی هستند و زبان تدریس در این دانشگاه روسی است.
دانشگاه ملی هوایی کییف: این دانشگاه معروفترین دانشگاه علوم هوایی اوکراین است که در 1933م تأسیس شده و عضو ایکائو (نهاد تخصصی سازمان ملل متحد است که وظیفة آن هماهنگسازی استانداردهای بینالمللی پروازی و مدیریت خطوط هوایی در سطح جهان است و باشگاههای هوایی اروپا و کانادا است. رشتههای این دانشگاه، شامل تعمیر و نگهداری هواپیما، مهندسی الکترونیک هواپیما، مهندسی مکانیک هواپیما، برج کنترل، مهندسی پرواز، کنترل رادار، ترافیک هوایی، مدیریت حملونقل هوایی، رایانه (نرمافزار و سختافزار) به زبان انگلیسی و روسی در دورههای تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری میباشد.
دانشگاه ملی هوا و فضای خارکف: این دانشگاه در دورههای تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشتههای هواپیما و بالگرد، فنّاوری ساخت و تولید هواپیما و بالگرد، سیستمهای روبوتیک، فنّاوری اطلاعات طراحی، شناخت موتورهای هواپیما، فنّاوری کنترل سیستمها، ساخت راکت و فضاپیما، نرمافزارهای سیستمهای اتوماتیک، رادیو الکترونیک، مدیریت مالی، اقتصاد، زیستفنّاوری، فنّاوری ارتباطات، سیستمهای کنترل و اتوماتیک به زبان روسی است.
دانشگاه تاراس شفچنکو کییف: دانشگاه تاراس شفچنکو یا دانشگاه سرخ اوکراین، معروفترین دانشگاه اوکراین در رشتههای علوم انسانی در شهر کییف است. یک دانشگاه کلاسیک است که دورههای تخصص سطح اول، کارشناسی، تخصصی، کارشناسی ارشد، دکتری ارائه میشود. بیش از 26000 دانشجو در این دانشگاه مشغول به تحصیل هستند. دارای 14 دانشکده شامل دانشکدههای جغرافیا، تاریخ، سایبرنتیک، ریاضی و مکانیک، جامعهشناسی، فنّاوری اطلاعات، رادیوفیزیک، سیستمهای رایانهای و الکترونیکی، روانشناسی، فیزیک، فلسفه، شیمی، قانون، و اتباع خارجی است. این دانشگاه همچنین دارای 8 مؤسسه، 1 مرکز پژوهشهای آموزشی و 2 کالج است. این دانشگاه در ردهبندی جهانی در سال 2012 در گروه رتبه 550-501، در سال 2013 در گروه رتبه 450-441 و در سال 2014 در بالای گروه رتبه 430-421 قرار گرفت (www.univ.kiev.ua).
دانشگاه اروپایی: یکی از بزرگترین دانشگاههای خصوصی کشور اوکراین، با 30000 دانشجوست. در 1991م تأسیس شده و در 2005م این دانشگاه، برندة جایزه دهمین مسابقه ملی کیفیت اوکراین شد و گواهی «شناخت کمال در اوکراین» به آن اهدا شد. این دانشگاه دارای دانشکدههای مدیریت و اقتصاد، حقوق، فنّاوری و نظامهای اطلاعاتی، کارآفرینی، محیطزیست و نگهداری از محیطزیست است؛ همچنین دورههای آموزشی پیش از شروع دانشگاه نیز در آن ارائه میشود (e-u.in.ua).
دانشگاه خلبانی کرووگراد: این دانشگاه از معتبرترین دانشگاههای خلبانی عضو ایکائو در شهر کرووگراد اوکراین است. دورههای خلبانی عمومی و تجاری و دورههای تخصصی پروازی با هواپیماهای تکموتوره و چندموتوره، آنتونوف و یاک را آموزش میدهد.
دانشگاه علوم پزشکی لویو: این دانشگاه، در سال 1748، بهوسیلة جوزف دوم که بعدها امپراتور اتریش شد، تأسیس شد و قدمت زیادی دارد. درحالحاضر، این دانشگاه دارای 88 استاد و 294 دانشیار و 400 استادیار و بیش از 4400 دانشجوست. این دانشگاه، رتبة دوم دانشگاههای علوم پزشکی بعد از دانشگاه علوم پزشکی کییف را دارد و در آن رشتههای پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و پرستاری، تخصصهای پزشکی و دندانپزشکی تدریس میشود. تخصصهای پزشکی و داروسازی آن، شامل طب داخلی (گوارش، قلب، دستگاه تنفسی)، جراحی، جراحی اعصاب، اطفال، زنان و زایمان، بیماریهای چشم، بیماریهای کودکان، ارتوپدی و اورژانس، بیماریهای عفونی و اپیدمیشناسی، بیماری سل، مغز و اعصاب، بیماریهای پوست و آمیزشی، گوش و حلق و بینی، روانپزشکی، دستگاه ادراری و تناسلی، سرطان و تومورشناسی، غدد داخلی، طب اورژانس، جراحی فک و صورت، بهداشت کودکان، ارتودنسی، فنّاوری تهیه دارو، فنّاوری صنعتی تهیه دارو، اقتصاد دارو، بازاریابی پزشکی و داروسازی است. زبان تدریس دانشگاه انگلیسی و روسی است.
دانشگاه دندانپزشکی پولتاوا: این دانشگاه قویترین دانشگاه دندانپزشکی اوکراین است که در آن، به دو زبان انگلیسی و روسی تدریس میشود. رشتههای موجود در این دانشگاه، شامل دندانپزشکی و تخصصهای دندانپزشکی است. تخصصهای دندانپزشکی شامل جراحی فک و صورت، ارتودنسی، دندانپزشکی ارتوپدیک است (پایگاه ملی دادههای علوم زمین کشور، 1393).
صلاحیت حرفهای آموزش عالی
تأیید گواهینامة آموزش عالی در همة سطوح و در هر دو سطح آموزشی و صلاحیت حرفهای، باتوجهبه بازار ملی و بینالمللی کار است که در آن مدارک حرفهای بهعنوان شایستگی انجام وظایف خاص حرفهای و وظایف تعریفشده، تنظیم میشود. فهرست دستورالعملها و تخصصها، صلاحیتهای حرفهای در نظام آموزش عالی اوکراین را، باتوجهبه شرایط بازارهای ملی و بینالمللی کار مشخص میکند. سطح فعالیت حرفهای در اوکراین بهشرح زیر، تعریف شده است:
· سطح کاربر: مهارت برای استفاده از یک نظام تنظیمشده؛
· سطح اپراتور: مهارت برای آمادهسازی، تنظیم، و راهاندازی یک نظام؛
· سطح عملیاتی: مهارت برای تست و تجزیهوتحلیل نظام عملیات؛
· سطح فنی: مهارت برای توسعه نظامها؛
· سطح پژوهش: مهارت برای انجام پژوهش نظاممند.
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
بودجه مؤسسات آموزش عالی، مطابق با قوانین بودجة کشوری، قوانین اوکراین درخصوص آموزش و آموزش عالی، و قوانین مرتبط با بودجه هر استان برای هر سال تنظیم میشود. علاوهبراین، دیگر منابع بهدست آمده دربرگیرنده منابع خارجی (شهریهها و درآمدهای حاصل از فعالیتهای پژوهشی) است.
بودجه آموزشی در اولویت برنامهریزی هزینهای دولت است و پارامترهای اصلی زیر را دارد:
· بسط و توسعه نظام بودجة چندمنبعی؛
· تحریک و جذب سرمایهگذاریها، حمایتهای مالی و کمکهای خیریه به آموزش؛
· بهکارگیری هنجارهای اقتصاد مبتنیبر بازار و نظامهای پرداخت؛
· شناسایی اولویتها در بودجه آموزشی؛
· معافیت مالیاتی برای فعالیتهای آموزشی، با سرمایهگذاری مجدد از مبالغ بهدست آمده در فرایندهای آموزشی.
اوکراین با هدف دستیابی به استانداردهای اروپا، بهتدریج در حال افزایش اعتبارات خود در امور آموزشی است؛ بهگونهای که بتواند تا سال 2015، حداقل 10% از تولید ناخالص داخلی را برای هزینههای آموزشی در نظر بگیرد. تمرکززدایی گامبهگام، جدایی از منابع بودجه، ارتباط بین وجوه اختصاص دادهشده و خدمات آموزشی عرضهشده، و تخصیص صندوق رقابتی، موجب اطمینان برای تضمین کارایی هزینههای آموزشی خواهد شد. بودجة سالیانه اختصاص دادهشده دولت به آموزش، بستگی به هزینههای هر دانشآموز دارد. اشکال مختلف حمایت مالی، شامل تأمین مالی بودجه مستقیماً ازطریق شهریه، کمکهزینة تحصیلی عمومی، کمکهای مالی گوناگون و وامهای شهرداریهاست (Kremen and Nikolajyenko, 2006).
وجوه مؤسسات آموزش عالی عمومی از بودجه وزارت آموزش و علوم، جوانان و ورزش کشور اوکراین فراهم میشود. مؤسسات آموزش عالی وابسته به شهرداری نیز با بودجه شهرداریها تأمین اعتبار میشوند. دانشگاههای خصوصی نیز بهوسیلة صاحبان و بنیادگذاران خود تأمین مالی میشوند. مقدار بودجه کل آموزش 5/6% از تولید ناخالص داخلی (2/6% عمومی و 3/0% خصوصی) است، و 9/30% از آن در اختیار آموزش عالی قرار دارد؛ همچنین بخشی از بودجه دانشگاهها را وزارتخانههای مربوطه تأمین میکنند؛ برای مثال بخشی از بودجه دانشگاه کشاورزی را وزارت کشاورزی تأمین میکند و بخشی نیز بهوسیلة شهرداری همان شهری که دانشگاه در آن قرار دارد، فراهم میشود. بودجه دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی خصوصی نیز ازطریق صاحبان حقیقی یا حقوقی آنها فراهم میشود؛ همچنین در اوکراین صندوق پژوهش برای حمایت از فرایند پژوهش وجود دارد که زیر حمایت مستقیم رئیسجمهور است و 8/0% از تولید ناخاص ملی، به آن اختصاص داده میشود.
دانشجویانی که در دانشگاههای عمومی، مشغول به تحصیل هستند، هزینهای پرداخت نمیکنند. علاوهبراین، دانشجویان تماموقتی که دستاوردهای تحصیلی خوبی دارند، بورس تحصیلی دریافت میکنند. بورسهای تحصیلی گوناگونی دارد: علمی، اجتماعی و ویژه. مقدار یک بورس معمولی دانشگاهی، در قانون مرتبط با آموزش عالی اوکراین، مشخص شده است و مقدار آن براساس سطح کیفی برنامههای آموزشی و برابر با 70%-60% از کمینه هزینه استانداردهای زندگی در این کشور است، که بهوسیلة مقررات و ازطریق کابینه وزیران اوکراین تعیین میشود.
دانشجویانی که در دانشگاههای خصوصی تحصیل میکنند، باید شهریه تحصیلی خود را براساس قراردادها پرداخت کنند. این دانشجویان و یا اولیای آنها، ممکن است از بانکهای تجاری خصوصی یا از دولت، وامهای تحصیلی دریافت کنند؛ همچنین ممکن است اولیای دانشجویان و یا دانشجویان شاغل، متقاضی دریافت تخفیف مالیاتی باشند (European Commission, 2012).
برنامهها و اصلاحات پیشرو
چالشهای سده بیستویکم میلادی، نیاز به نوسازی بنیادی نظام آموزشی و یادگیری مادامالعمر را الزامی ساخت. اولویتهای سیاستهای آموزشی اوکراین به این شرح است:
· اطمینان از دسترسی برابر به آموزش عالی؛
· تغییر محتوای آموزشی و ساختار نظام آموزشی کشور؛
· یادگیری در سراسر زندگی و توسعة آموزش پیاپی؛
· ترویج توسعه و رشد زبان اوکراینی؛
· برآوردهسازی نیازهای آموزشی اقلیتهای ملی؛
· اطمینانیابی از ایجاد وضعیت اقتصادی و اجتماعی بهتر برای کارکنان آموزشی و پژوهشی؛
· یکپارچگی آموزش و علم؛
· توسعه روانشناسی آموزشی؛
· پیادهسازی فنّاوری اطلاعات و ارتباطات؛
· تجاریسازی خدمات آموزشی؛
· یکپارچهسازی علوم کشور اوکراین در شبکههای پژوهشی اروپایی و بینالمللی (Kremen and Nikolajyenko, 2006).
در سال 2010، پیشنویس طرحی مبنیبر ایجاد تحولات گسترده در آموزش عالی اوکراین، در مجلس این کشور، بررسی شد که ازجمله مهمترین آنها، دادن خودمختاری بیشتر به دانشگاهها، حمایت بیشتر دانشجویان ازسوی دولت، فراهم ساختن شرایط کاری دانشآموختگان دانشگاهها و بهبود قوانین و مقررات آموزشی است. همچنین موارد زیر نیز مدنظر قرار گرفت:
· بازنگری، اصلاح (یا حذف) هنجارهای تحمیلشده ازسوی وزارت آموزش برای صرف بودجه در سطح تسهیلات و امکانات؛
· دادن اختیارات بیشتر به دولتهای محلی دربارة بهینهسازی مدرسهها؛
· تا حد امکان، دوری جستن از استخدام دوباره بازنشستگان و بهکارگیری نیروهای جدید با استخدامهای جدید.
اولویتهای مهم در توسعة بخش آموزش که بهوسیلة دولت اوکراین مطرح شده است، عبارتاند از:
· ارائه کیفیت بهتر خدمات آموزشی به شهروندان اوکراینی؛
· انجام ارزیابی خارجی مستقل از دانشآموختگان دوره میانی؛
· تضمین استقلال گستردهتر برای دانشگاهها برای تصمیمگیری مستقل در خصوص امور تحصیلی، پژوهشی و مالی؛
· پشتیبانی فراگیر برای علوم، پژوهش و توسعه، ازجمله حمایت مالی برای دانشگاههای برجسته و دیگر مؤسسات پژوهشی و همچنین فراهم آوردن تجهیزات پیشرفته؛
· بهبود کیفیت کتابهای درسی برای دوره میانی و آموزش عالی (Shynkaruk, 2008).
برای رسیدگی به بسیاری از مشکلات، باید دولت و نظام آموزش عالی، هم بهطور مشترک و هم بهطور مستقل تلاش کنند. نظام آموزش عالی با عملکرد خوب، شرط ضروری تحول در صنعت، رقابتیسازی کشاورزی و توسعه بخش خدماتی تکاملیافته است. اوکراین باتوجهبه جمعیت زیاد دانشجویان فنی و مهندسی که میتوانند به توسعة صنایع با فنّاوری بالا کمک کنند، توان نهفته بسیار زیادی دارد. مسائل اساسی به شرح زیر بایستی بررسی شوند:
· مؤسسات آموزش عالی، باید موانع همکاری با بازار کار را از میان بردارند. آنها باید نمایشگاهها را سازماندهی کنند، با صنعت محلی همکاری کنند، در طرحهای مشترک فعالیت کنند و بهدنبال حمایتهای مالی شرکتهای بزرگ باشند. بسیار مهم است که نظام آموزش عالی، ارتباط خود را با واقعیتها حفظ کند. برای تشویق این پیوندها، دولت باید مناطق ویژة اقتصادی و پارکهای فنّاوری ایجاد کند تا شرایط مطلوب برای چنین سرمایهگذاریهای مشترک ایجاد شود. بازار کار انتظارات خود را، درباره دولت و آموزش عالی، به شیوهای روشن و متحد تدوین کند.
· آموزش عالی، نیازمند چهارچوبی برای تحرک بینالمللی است: دولت بایستی سیاستهای جذب مؤسسات خارجی را در قالب دانشگاههای مشترک و مؤسسات معتبر خارجی داشته باشد. حتی میتوان برای مؤسسات آموزش عالی سطح متوسط بهوسیله معافیتهای مالیاتی، کششی ایجاد کرد.
· دولت و مؤسسات آموزش عالی، بهطور یکسان نیاز به توسعة برنامههای تبادل دانشجو بینالمللی دارند که باید با همکاری مستقیم با نهادهای خارجی و تلاشهای انجامگرفته در سطح دولت انجام شود (Parusinski, 2010).
کتابشناسی
ایسنا. (1392). «معرفی نظام آموزش عالی اوکراین». آشنایی با آموزش عالی در کشورهای جهان. بازیابی شده از: https://www.isna.ir/ news/92050100207/
پایگاه ملی دادههای علوم زمین کشور. (1393). اوکراین. بازیابی شده از: http://www.ngdir.ir/geoportalinfo/psubjectinfodetail.asp? pid=668&index=0
سفارت جمهوری اسلامی ایران در کییف. (2014). اوکراین در یک نگاه. بازیابی شده از: http://kiev.mfa.ir/index.aspx?siteid=30& pageid=7144
علینژاد، مهرانگیز. (1383). «نظام آموزش عالی اوکراین». دایرةالمعارف آموزش عالی. تهران:بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
Central Intelligence Agency. (2014). “Ukraine”. The World Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/fields/2103.html
Encyclopedia. (2014). Ukraine. Retrieved from: http://www. encyclopedia.com/topic/Ukraine.aspx
European Commission. (2012). Overview of the Higher Education System in Ukraine. Retrieved from: http://eacea.ec.europa.eu/tempus/ participating_countries/ overview/ukraine_tempus_country_fiche_final.pdf.
European University Association. (2014). What is the Bologna Process? Retrieved from: http://www.eua.be/eua-work-and-policy-area/ building-the-european-higher-education-area/ bologna-basics.aspx
International Bureau of Education. (2011). “Turkmenistan”. World Data on Education (7th edition). Geneva:Unesco.
Kremen, V. and Nikolajyenko, S. (2006). Higher Education in Ukraine; Monographs on Higher Education. Retrieved from: http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001465/ 146552e.pdf.
Makogon, Yu. V., and Orekhova, T.V. (2007). “Ukraine Education System Transformation under Conditions of European Integration Processes”. Economics and Organization, 4(1), 1-7.
Nikolayenko, S. M. (2007). Higher Education Reform in Ukraine and Bologna Process: Information Materials. Ukraine.
Parusinski, J. (2010). “Ukraine’s Higher Education Institutions: Fighting isolation”. European Focus, (7), 1-8.
Shynkaruk, V. (2008). Principal Trends of Modernization of Higher Education Structure in Ukraine. Ukraine: Deputy Ministry of Education and Science.
The World Bank. (2010). Making Ukraine Stronger Post-Crisis. Washington, DC: Author.
The World Bank Group. (2014). Ukraine Partnership: Country Program Snapshot. Retrieved from: http://www. worldbank.org
United Nations Development Programme. (2010). Millennium Development Goals: Ukraine– 2010. Retrieved from: http://www.undp.org/content/dam/undp/library/MDG/english/MDG%20Country%20Reports/Ukraine/2010MDGS_UKRAINE2010_REP_eng.pdf.
United Nations Development Programme. (2013). Human Development Report 2013. Retrieved from: http://hdr.undp. org/sites/default/files/reports/14/hdr2013_en_complete.pdf.
https://e-u.in.ua/en/
http://www.nas.gov.ua/EN/Pages/default.aspx
http://www.univ.kiev.ua/en/geninf/about
