پایتخت: الجزیره




نوع حکومت: جمهوری چندحزبی




زبان رسمی: عربی




مساحت: 2381741  کیلومترمربع




جمعیت: 36300000 نفر (2011م)




تعداد دانشجویان: 950000 نفر (2007م)




تعداد اعضای هیئت‌علمی: 27500  نفر (2007م)




تولید ناخالص ملی: 1/175 میلیارد دلار (2015م)





 
ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
الجزایر در شمال افریقا و در کنار دریای مدیترانه، بین شرق مراکش و غرب تونس قرار دارد و از دو آب‌وهوای متضاد مدیترانه‌ای و کویری برخوردار است، زیرا شمال آن در منطقة مدیترانه‌ای و جنوب آن در کنار صحرا واقع شده است. الجزایر از شمال به دریای مدیترانه، از جنوب به مالی و نیجر، از شرق به لیبی و تونس، و از غرب به موریتانی و مراکش محدود است و بیشتر جمعیت آن در قسمت شمالی متمرکز هستند. جمعیت اروپاییان در این کشور، با استقلال الجزایر و خروج گستردة آنها، به حدود 50000 نفر رسید. جمعیت مسلمان این کشور از دو تبار عرب و بربر هستند که عرب‌ها بیشتر این جمعیت را تشکیل می‌دهند. میزان رشد جمعیت در الجزایر بسیار بالا است و این موضوع موجب مهاجرت نیروهای فعال به خارج از کشور، به‌ویژه فرانسه، شده است. اگرچه محدودیت‌هایی به وجود آمده تا از شدت مهاجرت به شهرها کاسته شود، اما کمبود منابع در روستاها موجب مهاجرت روستاییان و افزایش بی‌رویة جمعیت در شهرها شده است. در بخش صحرایی، به‌جز در واحه‌ها و مراکز نفتی، بقیة بخش‌ها خالی از سکنه هستند.
     اقتصاد الجزایر همچنان متأثر از دوران استعمار است. کشاورزی، نیمی از جمعیت شمال کشور را به خود جذب کرده است. بیشتر مردم روستایی هنوز به روش‌های سنتی به کشت حبوبات و درختان میوه مشغول هستند که البته بازده کمی دارد. نفت و گاز از دیگر منابع اصلی هستند و مخازن آنها بیشتر در بخش صحرا است. صنایع سبک، مانند نساجی و صنایع غذایی،‌ در مراکز شهری به‌صورت پراکنده مشغول فعالیت هستند. صنایع سنگین به‌علت سرمایه‌بری زیاد، به‌ویژه در زمینة نفت، نتوانسته‌اند مشکل بیکاری را حل کنند.
     الجزایر، در سده شانزدهم میلادی، در عصر رومی‌ها و در دورة عرب‌ها قسمت‌های مغرب مرکزی و بخشی از افریقا را دربرمی‌گرفت؛ ازاین‌رو تاریخ الجزایر از تاریخ تونس و مراکش جدایی‌ناپذیر است.
     سیطرة استعمار فرانسه بر الجزایر از 1830م، آغاز شد و به‌تدریج سایر قسمت‌ها نیز به اشغال درآمد. آنها، در ابتدا، فقط بخشی از الجزایر را اشغال کردند؛ اما از حدود 1947م، مبارزات آزادی‌بخش آغاز و در 1954م، ارتش آزادی‌بخش ملی تشکیل شد. سرانجام، مردم پس از فراز ‌و ‌نشیب‌های فراوان توانستند در 1962م، به استقلال دست یابند و جمهوری الجزایر را تشکیل دهند. با به قدرت رسیدن جبهة آزادی‌بخش ملی به رهبری بن‌بلا، اجرای برنامه‌های سوسیالیستی و ملی‌سازی منابع و بنگاه‌ها آغاز شد. در 1965م، بومدین حکومت بن‌بلا را سرنگون کرد. او، پس از به قدرت رسیدن، برنامة ملی‌سازی نفت و سیاست خارجی ضد امپریالیستی را دنبال کرد.
     در 1976م، قانون اساسی دیگری به تصویب رسید. دو سال بعد، با مرگ بومدین، سرهنگ شاذلی به مقام ریاست‌جمهوری انتخاب شد. از 1982م، همکاری با فرانسه دوباره تقویت شد. در همان سال، در پی برگزاری همه‌پرسی، منشوری ملی به تصویب رسید که براساس آن اسلام‌خواهی تقویت شد.
     دولت الجزایر از 1988م، نظام چندحزبی را در این کشور برمبنای خواست مردم برقرار کرد. این تحول موجب شد که جبهه اسلامی رهایی، در دور نخست انتخابات، از دیگر حزب‌ها پیشی بگیرد. این موضوع نگرانی‌هایی را دربارة قدرت‌گیری تندروهای اسلام‌گرا به وجود آورد که با دخالت ارتش روبه‌رو شد و شورش‌هایی را به وجود آورد که طی سال‌های 1992-1998 به کشته شدن بیش از 100000 نفر انجامید. در 1999م، بوت فلیکا برنده انتخابات اعلام شد که با تقلب زیادی همراه بود. او همچنین برنده انتخابات در دور دوم و سوم در 2009م شد. در سال 2008، قانون اساسی بازنگری و محدودیت دوره‌های ریاست جمهوری از آن حذف شد. این در حالی بود که دولت الجزایر همچنان با مسائل دیرپایی مانند بیکاری گسترده، کمبود مسکن، کمبود برق و آب، ناکارآمدی، فساد دولتی و تداوم فعالیت‌های اسلام‌گرایان بنیادگرا روبه‌رو است، که از‌جمله موجب تقویت القاعده با نام «القاعده در سرزمین اسلامی مغرب» شده است.
 
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
در قانون اساسی الجزایر که در 1996م تغییر یافت، آموزش، عامل اساسی و پایة هرگونه تغییر اجتماعی و اقتصادی شمرده شد. برخی از اهداف کلی آموزش در قانون یادشده عبارت‌اند ‌از:
· شناخت صحیح فرهنگ ملی مردم الجزایر؛
· توسعة ارزش‌های معنوی، سنتی و گزینه‌های اساسی مردم؛
· آموزش ملی از‌طریق همگانی کردن آموزش و مبارزه با نادانی؛
· توجه به اصول، عربی‌سازی و مردم‌سالاری در برنامه‌های علمی و فنی؛
· تضمین حق دسترسی به آموزش رایگان در همة سطوح و مؤسسه‌ها و اجباری بودن آن برای همة کودکان 16-6 سال.
     نظام آموزشی در چهارچوب ارزش‌های عربی- اسلامی و مبتنی‌بر اصول سوسیالیستی وظیفة رشد دادن شخصیت کودکان و شهروندان و آماده‌سازی آنها برای زندگی فعال، دستیابی به شناخت کلی علمی و فنّاوری، پاسخ‌گویی به خواسته‌های مترقی و عدالت‌خواهانة مردم و ایجاد شناخت برای عشق به وطن را بردوش دارد.
     اهداف نظام آموزشی چنین تعریف شده است:
· القای اصول عدالت‌خواهی و برابری میان شهروندان؛
· آماده‌ شدن برای مبارزه علیه هرگونه تبعیض؛
· ایجاد تفاهم و همکاری میان مردم برای دستیابی به صلح جهانی؛
· توسعة آموزش همسو با حقوق بشر و آزادی‌های اساسی.
 
ساختار نظام آموزشی
در جدول 1، ساختار نظام آموزشی الجزایر بر‌مبنای داده‌های سال‌های 2007 و 2008 به تصویر کشیده شده است.
     وضعیت دستیابی به دوره‌های آموزشی در نگاره 1 ترسیم شده است.
     الجزایر دارای 27 دانشگاه، 13 مرکز دانشگاهی، 6 مدرسه ملی، 6 مؤسسه ملی، 4 مؤسسه تربیت آموزشگر و 2 شعبه دانشگاهی است. دانشگاه‌ها و مراکز دانشگاهی معمولاً زیر نظر مستقیم وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی هستند، درحالی‌که مدارس تخصصی و مؤسسه‌ها معمولاً زیرمجموعه دیگر وزارتخانه‌های با تخصص نزدیک به آنها هستند که با مشارکت وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی اداره می‌شوند. دانشجویان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی برمبنای معدل دیپلم به دانشگاه‌ها راه می‌یابند. به‌طور معمول دوره‌های آموزشی در برنامه‌های دانشگاهی، بلندمدت‌تر از نهادهای غیردانشگاهی هستند. آموزش عالی غیردانشگاهی ازسوی نهادهای ملی آموزش عالی حرفه‌ای عرضه می‌شوند که همچون نهادهای دانشگاهی به‌شدت متمرکز اداره می‌شوند و وزارت متولی آن، شرایط پذیرش، طول دوره آموزش و حتی برنامه‌های آموزشی و سایر موارد را تعیین می‌کند، که می‌تواند از دلایل اصلی عقب‌ماندگی نظام آموزشی این کشور به‌ شمار آید.
     افزون‌بر نهادهای آموزش عالی یادشده، دانشگاه آموزش پیاپی، از سال 1990، امکان تحصیل در دوره‌های عالی را برای افرادی که دارای مدرک دیپلم متوسطه نیستند نیز فراهم آورده است. این افراد با قبولی در آزمونی ویژه می‌توانند در این دانشگاه ثبت‌نام کنند؛ همچنین، برای عرضه دسترسی آزاد افراد دارای دیپلم متوسطه، این نهاد در 18 موضوع، برنامه‌ای سه‌ساله عرضه می‌کند و به دانش‌آموختگان، «مدرک مطالعات دانشگاهی کاربردی» می‌دهد. کلاس‌های این نهاد ازسوی شبکه‌ای با 51 مرکز و همچنین ازطریق مکاتبه‌ای و یا اینترنت برگزار می‌شود. دانشجویان این دانشگاه باید شهریه بپردازند.
 
تربیت آموزشگر
دانش‌آموختگان دوره متوسطه که آزمون دیپلم متوسطه را با موفقیت پشت سر گذاشته‌اند، می‌توانند با داشتن دیگر شرایط لازم در مدارس عادی عالی برای دوره‌های تربیت آموزشگر شرکت کنند. آنها با گذراندن یک دوره سه‌ساله آموزشی می‌توانند «دیپلم مهارت آموزشی پایه» و با گذراندن یک دوره پنج‌ساله «دیپلم استادی آموزش متوسطه» را دریافت کنند. همچون دوره‌های آموزشی برای دوره ابتدایی، سال پایانی تحصیلات آموزشگران دوره متوسطه معمولاً برای دوره‌های عملی و روش‌شناختی در نظر گرفته می‌شود.
 




 


 





          
داده‌های آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
در جدول 2 وضعیت دسترسی به آموزش در دوره‌های گوناگون آموزشی، به روایت داده‌های قابل دسترسی، به تصویر کشیده شده است. نکته درخور درنگ در این تصویرسازی آماری که در بسیاری از کشورهای جهان سوم به چشم می‌خورد، نبود داده‌های روزآمد و دقیق است. همان‌گونه که دیده می‌شود، داده‌های قابل دسترسی مربوط به 5 سال پیش است و در برخی موارد، ازجمله در دوره‌های آموزش عالی، داده‌های مربوط به جنسیت، رشته، دوره تحصیلی و... در دسترس نیست.
     آنچه در داده‌های بازتاب‌یافته در جدول 2 قابل توجه است و در بسیاری از نظام‌های آموزشی دیگر کشورها نیز دیده می‌شود، فرایند فزاینده شمار دختران در نظام‌های آموزشی است. نکته دیگر این سیمای آماری شکاف کمّی بسیار در دوره‌های گوناگون آموزشی است که می‌تواند در آینده‌ای نه‌چندان دور به چالش دسترسی به‌ویژه در قلمرو آموزش عالی بدل شود؛ چراکه از یک‌سو، نرخ خالص ثبت‌نام در دوره‌های آموزش ابتدایی و متوسطه به‌گونه‌ای فراگیرتر گسترش می‌یابد و ازسوی‌دیگر، نرخ انتقال از دوره‌های پایین‌تر به دوره‌های بالاتر همچنان روندی فزاینده را نشان می‌دهند.
     وضعیت آموزشگران نظام آموزش الجزایر در جدول 3 بازتاب یافته است.
 
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
نظام آموزش الجزایر، نظامی متمرکز، دیوان‌سالار و غیرساختاری و نسبتاً پیچیده است؛ به‌گونه‌ای که هم‌اکنون افزون‌بر سه وزارتخانة، آموزش ملی؛ آموزش عالی و پژوهش‌های علمی؛ و مهارت‌آموزی و آموزش حرفه‌ای، برخی دیگر از وزارتخانه‌ها نیز در مسائل مربوط به نظام آموزش عالی کشور دخالت دارند.
     نظام آموزش الجزایر که از اوان شکل‌گیری متأثر از نظام آموزش فرانسه بود، تحولات پرفراز ‌و ‌نشیبی را پشت سرگذاشته است. در دهۀ 1960، زبان عربی، زبان رسمی آموزش تا سطح میانی بود، اما در زمینه‌های فنی و نهادهای آموزش عالی، زبان فرانسه همچنان مورد استفاده قرار می‌گرفت. به‌رغم تصویب قانونی در 1991م، که زبان عربی را در همه بخش‌های آموزش، زبان رسمی می‌شناخت، استفاده از زبان عربی بیشتر در دانشکده‌های غیرفنی به‌کار گرفته می‌شد.




 


 





     در پی اصلاحات آموزشی 1971م، آموزش پایه، نُه سال تعیین شد. در سال 1976، این دوره به ده سال افزایش یافت و همچنین آموزش در همه سطوح رایگان اعلام شد و به‌طور کامل به انحصار دولت درآمد؛ درنتیجه بخش خصوصی نقش اندکی در نظام آموزش الجزایر داشت. در دهۀ 1990، نقش بخش خصوصی، گسترش بیشتری یافت. در سال 2004، به‌موجب مصوبۀ دولت، ایجاد نهادهای خصوصی آموزشی به‌گونه‌ای آشکار و قانونمند به رسمیت شناخته شد. اگرچه، نظام آموزشی در عمل در دست اقتدار دولتی باقی ماند؛ درنهایت در پاسخ به نیاز کاهش نقش حکومت در بخش آموزش، مانند بسیاری از کشورهای جنوب، در پاسخ‌گویی به تقاضای فزاینده برای آموزش، ناتوان باقی مانده است.
 
وزارت آموزش ملی
آن‌گونه که در اسناد بازتاب یافته است، اصلی‌ترین وظیفه این نهاد اجرای سیاست‌های ملی آموزش، نظارت بر اجرا، پیگیری و تحولات آنها در دوره‌های آموزش پایه، متوسطه و مهارت‌آموزی حرفه‌ای است. این وزارت، ساختاری کاملاً دیوان‌سالار دارد که از 10 اداره کل، تشکیل می‌شود. به موازات آن سه نهاد دیگر نیز در این بخش از نظام آموزشی دخالت دارند:
 
شورای عالی آموزش




 


 





زیر نظر رئیس‌جمهور است و وظیفة آن مشارکت در تدوین، ارزیابی، و جهت‌دهی سیاست‌های آموزشی براساس نیازهای توسعه و پیشرفت است.
 
شورای ملی برنامه‌ها
اعضای این شورا مهارت‌های آموزشی و علمی دارند و برای به اجرا درآوردن سیاست‌های آموزشی در سطح روش‌شناختی رایزنی می‌کنند.
 
بازرسی کل
مسئولیت بازرسی، نظارت و ارزیابی بخش‌های غیر‌متمرکز و مؤسسه‌های آموزشی و مهارت‌آموزی را برعهده دارد.
     بخش آموزش عالی زیر نظر دو وزارت و با مشارکت برخی دیگر از وزارتخانه‌ها فعالیت می‌کند:
 
وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی
این وزارت با 8 اداره کل بیشترین نقش را در مداخله‌گری در آموزش عالی ایفا می‌کند. مهم‌ترین مداخله‌های این وزارت را می‌توان چنین برشمرد:
· تعریف و سازماندهی چرخۀ آموزش عالی و نظارت بر اجرا و روزآمدسازی آن؛
· تعیین رشته‌ها، محتوای برنامه‌ها، الگوهای کنترل دانش، شرایط دسترسی و ماهیت و شرایط صدور مدرک‌ها؛
· تعیین اساسنامه نهادهای آموزش عالی و شرایط گشایش آنها؛
· تعیین وضعیت آموزشگران و کارکنان اداری و فنی دانشگاه‌ها، ازجمله استخدام و ارتقای آنها؛
· تعیین نظام آموزشی و همچنین حقوق و وظایف دانشجویان.
     افزون‌بر وزارت یادشده، دیگر وزارتخانه‌ها نیز برمبنای تخصص‌های خود در فعالیت‌های بخش آموزش عالی مداخله دارند؛ به‌گونه‌ای که می‌توان گفت مدیریت کلان آموزش عالی در انحصار دولت است که می‌تواند یکی از دلایل عقب‌ماندگی نظام آموزش عالی این کشور به‌ شمار آید.
 
وزارت مهارت‌آموزی و آموزش حرفه‌ای
این وزارت کارگزار دولت الجزایر در قلمرو آموزش عالی است که با ساختاری شدیداً دیوان‌سالارانه، با نُه اداره کل و ده‌ها زیرمجموعه اداری دیگر، اهداف دو گانه زیر را دنبال می‌کند:
· تأمین آموزش برای نیروی کار ماهر؛
· آموزش، بازآموزی و توانمندسازی کارگران ازطریق آموزش پیاپی.
     شبکه‌ای از مؤسسه‌های مهارت‌آموزی و آموزش حرفه‌ای در سراسر کشور زیر نظر این وزارتخانه به فعالیت در قلمرو آموزش عالی حرفه‌ای مشغول هستند. دوره‌های آموزشی در این نهادها دربرگیرندۀ آموزش‌های عمومی (مانند زبان عربی، فرانسه، انگلیسی، ریاضیات، فیزیک، تاریخ و... است) و آموزش‌های حرفه‌ای در کلاس، آزمایشگاه و بنگاه‌ها است. شمار اندک دانشجویان این مؤسسات آموزشی بیانگر نبود تقاضا برای چنین الگوی آموزشی است که می‌تواند ناشی از کیفیت پایین آن باشد؛ هرچند که دانش‌آموختگان به دریافت مدرک آموزش عالی نیز دست می‌یابند.
 
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
به‌رغم وجود سه نهاد رسمی فعال در قلمرو آموزش، در کنار نهادهای آموزشی، داده‌های منسجم و دقیقی در زمینه عملکرد آنها در دسترس نیست. داده‌های موجود که بیشتر ازسوی نهادهای بین‌المللی مانند یونسکو انتشار یافته، بیانگر کاهش منابع مالی بخش آموزش در طی دو دهه گذشته بوده است که باتوجه‌به گسترش کمّی نهادهای آموزشی به مفهوم کاهش شدید بودجه بخش آموزش در سال‌های اخیر است.
 
جدول 4. هزینه‌های بخش آموزش نسبت به تولید ناخالص ملی و هزینه‌های دولت





سال
هزینه‌ها


1990


2008




هزینه بخش عمومی آموزش نسبت به تولید ناخالص داخلی


7/4


3/4




سهم هزینه‌های بخش آموزش از هزینه‌های دولت


7/29


3/20





(Institut de Statistique de l' Unesco, 2010)
 
برنامه‌ها و اصلاحات پیش‌رو
سابقه اصلاحات نوین دولتی در نظام آموزشی الجزایر به دهۀ پیش بازمی‌گردد. در سال 2000، «کمیسیون ملی اصلاحات در نظام آموزشی» زیر نظر رئیس‌جمهور وقت تشکیل شد. این کمیسیون طرحی کلی را در سال 2001، تدوین و تصویب کرد؛ اما تاکنون اثرات و نتایج حاصل از عملکرد آن به‌طور رسمی انتشار نیافته است. چنین وضعیتی، موجب افزایش نارضایتی مردم از نظام آموزشی کشور شده است. ناکارکردی‌های انباشت‌شده نظام آموزش عالی و افزایش فشار تقاضای اجتماعی برای دسترسی به آموزش عالی نیازمند تغییرات ژرف در آن است.
     وزارت آموزش عالی و پژوهش‌های علمی، در واکنش به چنین شرایطی، برنامه اصلاحی ده ساله‌ای را برای سال‌های 2013-2004 به تصویب شورای وزیران رسانده است. این برنامه «اصلاح کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در الجزایر» نام گرفته است. برنامه یادشده ناکارکردی‌های کنونی نظام آموزش عالی را چنین برشمرده است:
· رشد کمّی فزاینده در چهارچوبی نامناسب و تنگ؛
· افزایش افت تحصیلی و ترک تحصیل و بازده پایین آموزشی؛
· پویایی اندک برنامه‌های آموزشی؛
· ارتباط گسستگی با زیست‌بوم اجتماعی و اقتصادی؛
· مدیریت شدیداً متمرکز زندگی دانشگاهی.
     برمبنای چنین آسیب‌هایی، اهداف اصلاحی زیر در نظر گرفته شده است:
· تأمین آموزش با کیفیت، همراه با پاسخ‌گویی به تقاضای بر حق دسترسی به آموزش عالی؛
· ایجاد توازن با زیست‌بوم اجتماعی و اقتصادی با توسعه همکنشی ممکن میان دانشگاه و محیط پیرامون آن؛
· توسعه سازوکارهای انطباق‌پذیری با تحولات جهان کار؛
· تقویت رسالت فرهنگی دانشگاه از راه ترویج ارزش‌های فراگیر فرهنگ دانشگاهی به‌ویژه مدارا و دگرپذیری؛
· باز بودن نسبت به تحولات جهانی؛
· تقویت و تنوع‌بخشی به همکاری‌های بین‌المللی؛
· پایه‌گذاری حکمرانی خوب مبتنی‌بر مشارکت و تفاهم.
     هم‌اکنون حدود 6 سال از تدوین برنامه اصلاحی سپری شده است، اما کمتر نشانه‌ای از دسترسی به اهداف یادشده در نظام آموزش عالی الجزایر دیده می‌شود.
 
کتاب‌شناسی
جاودانی، حمید. (1383). «نظام آموزش عالی الجزایر». دایرة‌المعارف آموزش عالی (ج 2). تهران: بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی.
 
Djekoun, A. (2004). “La Reforme LMD en Algerie: Etat des Lieux et Perspectives”. Colloque International LMD. Retrieved from: https://slideplayer.fr/slide/1169276/
Central Intelligence Agency. (2011). “Algeria”. The World Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ar.html
Clark, N. (2006). Education in Maghreb: Algeria. Retrieved from: https://wenr.wes.org/2006/04/wenr-apr-2006-education-in-algeria
Hamdy, A. (2007). “ICT in Education in Algeria”. Survey of ICT and Education in Africa: Algeria Country Report. Retrieved from: https://openknowledge.worldbank.org/ bitstream/handle/10986/10683/464130BRI0Box31ia010ICTed0Survey111.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Institut de Statistique de l¢ Unesco. (2010). Recueil de Données Mondiales sur l'Education 2010. Retrieved from: http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001903/190350f.pdf.
Kateb, K. (2003). “The Expansion of Access to Education and Demography of Algeria”. Gender and Education for All: The Leap to Equality. Retrieved from: http://unesdoc. unesco.org/images/0014/001467/146791e.pdf.
Pâle de Dakar. (2010). Algeria. Retrieved from: http://www.poledakar.org
Rouadjia, A. (2008). L’État de l’Enseignement Supérieur en Algérie. Retrieved from: http://www.algerie-monde.com/ actualite/article4216.html
http://www.ons.dz/-Publications-disponibles-sur-le-.html