اتریش در نیمکرة شمالی و در مرکز قارة اروپا واقع شده و بخش مهمی از ناحیة آلپ شرقی و منطقة دانوب را اشغال کرده است. این کشور از شمال به آلمان و جمهوری چک، از شرق به اسلوواکی و مجارستان، از جنوب به اسلوونی و ایتالیا و از غرب به سوئیس و لیختناشتاین محدود است. اتریش به سه منطقة جغرافیایی متمایز تقسیم میشود: منطقة کوهستانی آلپ که تقریباً سراسر کشور را شامل میشود، زمینهای پست اطراف رود دانوب و دشت وین. رودهای مهم اتریش از آلپ سرچشمه میگیرند. رودهای آلپ عبارتاند از: دانوب، اُنس، این، دراو. بزرگترین دریاچة آن، به نام نویزیدلر، 320 کیلومترمربع مساحت دارد. آبوهوای اتریش، در زمستانها، سرد با بارش مکرر باران در برخی مناطق پاییندست و در تابستانها ملایم و مطبوع است. منابع طبیعی شامل زغالسنگ، نفت، لیگنیت، چوب، سنگ آهن، مس، روی، آنتیمون (سنگ سرمه)، مگنزیت، تنگستن، گرانیت و نصک است. منابع طبیعی، این کشور را در ردیف کشورهای صنعتی قرار داده است و کشاورزی و مرغداری در اتریش در درجه دوم اهمیت قرار دارد. این کشور در اروپای مرکزی و شمال ایتالیا و اسلوانیا قرار گرفته است. مساحت آن 83871 کیلومترمربع بوده و 1426 کیلومترمربع مرز آبی دارد. زمین قابل کشت 25/16% از مساحت کل کشور (2011م) را شامل میشود. مخاطرات طبیعی شامل رانش زمین و زمینلرزه است. ازجمله مسائل زیستمحیطی آن جنگلزدایی بهواسطه آلودگی آبوهوا، آلودگی خاک بهواسطه استفاده از آفتکشهای کشاورزی، آلودگی هوا بهواسطه آلایندههای ناشی از سوخت زغالسنگ و نیز آلودگی ناشی از سوختهای فسیلی و کارخانجات است. نشر گازهای سمی کارخانههای صنعتی و ترافیک انبوه شهری و استفاده از کودهای شیمیایی به آلودگی محیط منجر شده و شرایط زیستمحیطی را در خطر قرار داده است. نرخ رشد جمعیت 01/0% در سال 2014 بوده که در مقیاس جهانی صدونودویکمین کشور بهشمار میرود. 68% از کل جمعیت کشور در شهرها زندگی میکنند و مهمترین منطقه شهری، وین- پایتخت کشور- با جمعیت 72/1 میلیون نفر (2011م) است. نسبت جمعیتی 95 مرد در مقابل 100 زن میباشد. 6/88% از مردم اتریش به زبان آلمانی صحبت میکنند، 3/2% ترکی، 2/2% صربی، 6/1% کرواتی (در ایالت بورگنلند) و 3/5% بقیه شامل اسلونی (در ایلت کارینتیا) و مجار (در ایالت بورگنلند) به زبان مادری سخن میگویند. نظام اقتصادی اتریش نظام اقتصاد آزاد است و سیاست اقتصادی آن بر پایة عدم دخالت دولت در امور اقتصادی استوار است، ولی بههرحال دولت در تصمیمات اقتصادی نقش ارشادی و اساسی را برعهده دارد. اقتصاد اتریش بهعلت موقعیت خاص جغرافیایی و منابع طبیعی به کشاورزی، بهرهبرداری از معادن، صنایع، جنگلداری و جهانگردی وابسته است. صنایع اتریش، بهترتیب اهمیت، عبارتاند از: ماشینسازی، فولادسازی، صنایع فلزی و مکانیکی، خودروسازی، برق، ریختهگری، پوست و چرم، پارچهبافی و پتروشیمی. نرخ رشد تولیدات صنعتی این کشور در سال 2010 برابر 3% است که در مقایسه با دیگر کشورهای جهان دارای رتبه صدوششم است. به دنبال چندین سال رشد فزاینده خارجی برای صادرات اتریش و تجربه رشد اشتغال، وقوع بحران مالی بینالمللی و رکود اقتصاد جهانی در سال 2008 به رکود اقتصادی این کشور تا سه ماهه سوم 2009م انجامید. پیشبینی میشود نرخ رشد تولیدات ناخالص داخلی به بالاتر از 2% در سال 2010 برسد. بیکاری در اتریش بهشدت سایر کشورهای اروپایی گسترده نشده است، زیرا دولت تقدیم یارانهها را به طرحهای کاهش ساعت کاری افزایش داد تا به شرکتها اجازه حضور در صحنه رقابت را بدهد. درآمد سرانه اتریش 40300 دلار (2010م) است که نسبت به سال گذشته 25/1% رشد داشته است. سهم بخشهای گوناگون در تولیدات ناخالص داخلی بهترتیب، کشاورزی 5/1%، صنعت 4/29% و خدمات 1/69% در سال 2010 است. 67% از نیروهای کار شاغل در بخش خدمات اشتغال دارند و نرخ بیکاری در سال 2010، 6/4% بوده است. جهانگردی ازجمله بخشهای پردرآمد اقتصاد اتریش بهشمار میآید و ارزش افزوده مستقیم و غیرمستقیم بخش جهانگردی معادل 6/43 میلیارد یورو در سال 2007 بود که 3/16% از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد. کشور اتریش بهمنزله یک کشور با گرایش صادرات، یک شبکه گسترده متنوع از تجارت خارجی را طرحریزی کرده است که روابط تجاری با 150 کشور دارد و 3/2% روابط تجاری آن با کشورهای اتحادیه اروپا است. ملیتهای مختلفی که در کشور اتریش زندگی میکنند شامل، اتریشی 91%، یوگسلاوی سابق 4%، ترکتبار 6/1%، آلمانی 1% و سایر اقوام 4/2% برآورد شده است. مذهب کاتولیک 6/73%، پروتستان 7/4%، مسلمان 2/4% و سایر ادیان 5/5% و نامشخص 12% برآورد شده است (2011م). در سال 2014 امید به زندگی معادل 2/80 سال در کل جمعیت و نرخ باروری 43/1 فرزند بهازای هر زن بوده است. در سال 2010 هزینههای آموزشی 9/5% از تولید ناخالص داخلی و نرخ باسوادی 98% بوده است. در سال 2011 طول دوره تحصیلات عمومی در این کشور شانزده سال است. حکومت اتریش جمهوری فدرال است که از 9 ایالت تشکیل میشود. روز استقلال آن دوازده نوامبر 1918 است که نخستین قانون اساسی آن در اول اکتبر 1920 به تصویب رسید و آخرین بازنگری در آن طی سال 2008 انجام شد. ریاست حکومت با رئیسجمهور بوده و ریاست دولت با صدراعظم است. شورای وزیران ازسوی رئیسجمهور با مشورت صدراعظم انتخاب میشوند. رئیسجمهور برای یک دوره ششساله با رأی مستقیم مردم انتخاب میشود و انتخاب دوباره او برای دوره دوم بلامانع است. صدراعظم براساس انتخاب رئیسجمهور از بین حزب دارای اکثریت با ائتلاف پیروز برگزیده میشود و با تأیید مجلس منصوب میشود. قوه مقننه شامل دو مجلس است: مجلس فدرال متشکل از 62 عضو که ازسوی مجلسهای ایالتی به نسبت جمعیت هر ایالت بین 3 تا 12 عضو انتخاب میکند؛ مجلس ملی با 183 عضو که اعضای آن با رأی مستقیم مردم برای مدت پنج سال انتخاب میشوند. قوه قضائیه متشکل از دادگاه عالی با 85 قاضی که در 17 حوزه تخصصی با 5 قاضی در هر حوزه سازماندهی شده است. قضات دادگاه عالی ازسوی شوراهای اجرایی تخصصی پیشنهاد شده و ازسوی رئیسجمهور منصوب میشوند. دادگاههای محلی، ایالتی، منطقهای و بازنگری در ساختار این قوه با وظایف مشخص نقشآفرینی میکنند. اتریش با اقتصاد بازار توسعهیافته، نیروی کار ماهر و استاندارد زندگی بالا رابطه نسبتاً نزدیکی با دیگر کشورهای عضو اتحادیه بهخصوص آلمان دارد. اقتصاد آن با یک بخش خدمات بزرگ، بخش صنعتی قابل توجه و یک بخش کشاورزی کوچک اما بسیار پیشرفته متمایز میشود. میزان بیکاری در اتریش مانند سایر بخشهای اروپا بسیار گسترده نشد، بهدلیل آنکه دولت به شرکتها برای کاهش ساعت کار یارانه میپردازد تا شرکتها مجبور به تعدیل نیرو نشوند. در سال 2012 نرخ بیکاری در اتریش 4/3% بود که کمترین میزان در اتحادیه اروپا است. سیاستهای تثبیت قیمتها، افزایش هزینههای مصرفی و اصلاح مالیات بر درآمد میزان کسری بودجه را از 5/4% در سال 2010 به 6/2% در سال 2011 کاهش داد. دولت برای حمایت از نظام بانکی در بحران مالی بینالمللی اقدامات مؤثری همچون تأکید بر حمایت از صنایع داخلی و ثبات سیاستهای بانکی کرده است. میزان تولید ناخالص داخلی اتریش در سال 2013 برابر با 361 میلیارد دلار بود که در مقیاس جهانی سیوهشتمین کشور است. نرخ رشد تولید ناخالص داخلی، در سال 2013، 4/0% بوده است و درآمد سرانه 426000 دلار در همان سال اعلام شد. ترکیب تولید ناخالص داخلی براساس بخشهای مختلف در سال 2013 بهشرح زیر است: کشاورزی 6/1%، صنعت 6/28% و خدمات 8/69%. محصولات کشاورزی مانند غلات، گوجهفرنگی، میوهها، محصولات لبنی، محصولات دامی و چرم است. صنایع ساختمانسازی، ماشینآلات اتومبیل و قطعات، محصولات غذایی، فلزات، شیمیایی و فراوری چوب و کاغذ، تجهیزات ارتباطی و توریسم از صنایع عمده آن بهشمار میرود. نرخ رشد محصولات صنعتی در سال 2013، 5/0% است که نیروی کار 3737000 نفر با ترکیب بخش کشاورزی 5/5%، صنعت 26% و خدمات 5/68%، را شامل میشود. نرخ بیکاری نیز در سال 2013، برابر با 9/4% است. بودجه سال 2013 ازنظر درآمدها 200 میلیارد دلار و مخارج آن 212 میلیارد دلار بوده است. در سال 2015 سهم مالیاتها و سایر منابع درآمدی 9/47% از تولید ناخالص داخلی بوده است (Central Intelligence Agency, 2015, pp. 1-9).
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
برنامههای کاری دولت اتریش در سال 2018-2013 تأکید زیادی بر روی بخشهای استخدام، آمادگی برای آینده، آموزشی و دیگر مسائل ملی مانند بهداشت دارد. این نوع سیاستها در محتوای آموزشی گنجانده شده است (Central Intelligence Agency, 2015, pp. 1-9).
اهداف اصلی مربوط به آموزشهای پیشدبستانی و مدارس ابتدایی
1. مراقبتهای ویژه از کودکان و آموزش ابتدایی با کیفیت دولت فدرال برنامهریزی جدیدی برای بودجهبندی در این قسمت کرده است. البته شروع آن از سال 2017 خواهد بود. اولویتهایی که برای این موضوع در نظر گرفته شده شامل چهار بخش است: توسعه مراقبت از بچههای سهساله، توسعه و بهروزرسانی کیفی مهدکودکها و پشتیبانیهای زبانی (Intetnational Bureau of Education, 2007). 2. تقویت خودمختاری مدارس افزایش تفاوتها در مدارس با تشکیل ساختارهای زمانی، مدارس را از انعطافپذیری بیشتری برخوردار میسازد و این کار باعث بهتر شدن توانایی مدیر و یا سرمربیان آموزش میشود که بتوانند آموزشگران مناسبتری را برگزینند. البته وظیفه سرمربیان همکاری و نظارت در آموزشهای مستمر آموزشگران است که این امر با سنجش کیفیت و ترویج مفهومی مسئولیتپذیری، امکانپذیر است (Intetnational Bureau of Education, 2007).
ساختار نظام آموزشی
آموزش دوران اولیه کودکی و مراقبت مهدکودک یک فرم سنتی از آموزش پیشدبستانی یا پیشآمادگی بهشمار میآید که برای بچههای سه تا ششساله در کشور اتریش در نظر گرفته شده است. بااینحال مهدکودک و کودکستان بخش رسمی نظام مدرسهای بهشمار نمیآید. در برخی از استانهای اتریش مقرراتی برای اجرای این امر در نظر گرفته شده است، یعنی حدود 60% امکانات را برای مراقبت از کودکان در اختیار مهدکودکها قرار میدهند که این امر از طرف شهرداری حمایت میشود (Intetnational Bureau of Education, 2007 آموزش اجباری مدرسهای بهصورت کلی، این نوع آموزش برای همه کودکان با سن 9-6 در نظر گرفته شده است. تقریباً 90% از بچههای مقیم اتریش زمانی که به سن 15-6 سال میرسند باید از این نوع آموزش برخوردار شوند، البته این موضوع بدون در نظر گرفتن نژاد و ملیت آنهاست. فقط حضور آنها در مدرسه و برخوردار شدن از این نوع آموزش اهمیت دارد، بچهها مطابق با نیازهای آموزشیشان در مدارس حضور پیدا میکنند و باید این نوع آموزش اجباری را به پایان برسانند. بهطورکلی والدین، آموزشگران و دانشآموزان بالای پنج سال باید ناظر مدرسه داشته باشند.
آموزش ابتدایی و میانی
مدارس ابتدایی نوعی آموزش پایه و متداولی دارند، که این نوع آموزش اختصاص به بچههایی با پایه چهارم دارد و این امر با در نظر گرفتن ادغام آنها براساس نیازهای خاص آنان است. مدارس خاص، مدارسی هستند که مطابق با نیاز دانشآموزان درست شدهاند و بچهها براساس نیازهای آموزشی خود در طول دوره آموزشهای اجباریشان باید در این کلاسها شرکت کنند؛ البته این مدارس برای بچههایی با سنین 15-6 سال در نظر گرفته شده است. در ادامه آموزش ابتدایی همه بچهها براساس توانمندیهایی که دارند باید در پایههای اول و چهارم در کلاسها حاضر شوند. اولین انتقال در مسیرهای مختلف آموزشی رخ میدهد. انواع مختلف مدارس برای حضور بچهها باتوجهبه دریافت مدرک و یا گواهینامه یا واجد شرایط بودنشان در نظر گرفته شده است (www.european-agency.org).
آموزش عالی
دانشجویان در این دوره از بین نهادهای آموزشی ثالث انتخاب میشوند که این امر شامل موارد زیر است: · دانشگاهها (دانشگاههای عمومی و خصوصی)؛ · دانشگاه علوم کاربردی؛ · مراکز دانشگاهی آموزشوپرورش آموزشگران (www.european-agency.org). آزمون ورودی پذیرش برای ورود به دورههای آموزشی دانشگاه و گذراندن برنامههای درسی دانشگاهی ضروری است. این آزمون ورودی به شرکتکنندگان مجوز ثبتنام در رشتههای تحصیلی مورد نظرشان را بدون هیچ محدودیتی میدهد. در بعضی از رشتههای تحصیلی، لازم است آزمونهای دیگری نیز در موضوعات مربوطه برگزار شود. برای بعضی از رشتهها، شرکتکنندگان باید خلاقیت هنری، مهارتهای عملی و استعدادهای بدنی خود را علاوهبر آزمون ورودی پذیرش نشان دهند. افرادی که شرایط لازم برای شرکت در آزمون پذیرش ندارند، ولی صلاحیت لازم را برای بعضی از رشتهها- بهعلت طبیعت کار در آنها- دارند، میتوانند در آزمون ورودی دانشگاه شرکت کنند. نوع خاصی از امتحان پذیرش که دسترسی بدون محدودیت را برای رسیدن به دانشگاه فراهم میکند در سال 1997 به اجرا درآمد. با جانشینی این آزمون بهجای آزمون پذیرش، شکل جدیدی از دسترسی به انواع رشتهها برای افرادی فراهم میشود که آموزش شغلی را با موفقیت طی کردهاند. برای پذیرفته شدن تماموقت در دانشگاه هنر، لازم است متقاضیان برای نشان دادن شایستگی خود، آزمون سنجش خلاقیت را پشت سر گذارند. برای بعضی از رشتهها، دانشجویان باید در آزمون ورودی پذیرش شرکت کنند. پایینترین سن برای یک دانشجوی تماموقت، 17 سال و در رشتههای موسیقی، 15 سال است (OECD, 2013). اتریش دارای 22 دانشگاه عمومی است، 6 دانشگاه هنری، 3 دانشگاه علوم پزشکی و 1 دانشگاه خاص تحصیلات تکمیلی و سایر دانشگاهها، دانشگاههای فراگیر هستند و 11 دانشگاه خصوصی معتبر دارد. براساس قانون دانشگاهها مصوب 2002م کلیه برنامههای آموزش عالی در بیشتر رشتهها- بهجز تربیت آموزشگر، پزشکی و رشتههای وابسته- براساس دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد با رویکرد کاربردی و حرفهای تنظیم میشوند. براساس این قانون مراکز آموزش عالی از اختیارات کامل برای طرحریزی، اجرا و اعتباربخشی دورههای برنامهریزیشده، برخوردار هستند. در سال تحصیلی 2009-2008، دانشگاههای اتریش حدود 298 برنامه کارشناسی، 455 برنامه کارشناسی ارشد، 160 برنامه دکتری بهعلاوه 718 دوره آموزشی مستمر عرضه کردهاند. اعضای هیئتعلمی در انتخاب شیوه تدریس، محتوا و نوع منابع درسی در کلاسهای خود در چهارچوب اصول استقلال و آزادی علمی دارای اختیار تام هستند. علاوهبر شیوههای سنتی تدریس از آموزش مجازی و از دور بهطور گسترده استفاده میشود. پذیرش در یک رشتة تحصیلی دانشگاهی مشروط به داشتن مدرک پایان دورة میانی و موفقیت در آزمون نهایی است. پذیرش در دانشگاههای هنر و موسیقی نیازمند قبول شدن در آزمون ورودی- در برخی از رشتهها- است که در آن استعداد هنری فرد بررسی میشود. داوطلبانی که مدرک پایان دورة میانی را نداشته باشند، در صورت شرکت در آزمون ورودی ویژة دانشگاه، ملزم به انتخاب رشتههای دانشگاهی در طیف محدودی از موضوعات هستند. در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر، اتریش هیچگونه محدودیتی برای پذیرش شهروندان خود در رشتههای تحصیلی خاص ندارد. از بیست سال پیش، تحصیلات در دانشگاهها و کالجهای آموزش عالی برای شهروندان اتریشی رایگان بوده است. در ضمن، دانشجویان نیازمند به کمک مالی، کمکهزینههایی دریافت میکنند. ولی دانشجویان خارجی، بهجز آنهایی که از کشورهای درحالتوسعه بدون تابعیت دولت خاص یا تحت حمایت پناهندگی معاهدة ژنو هستند، باید هزینة دانشگاه را پرداخت کنند. در چهارچوب اروپای متحد، دانشجویان دیگر کشورهای اتحادیة اروپا، شهریهای نمیپردازند. در سال 1990، دولت تصمیم به تأسیس مؤسسات آموزش عالی جدیدی گرفت که «مدرسة عالی فنی» نامیده میشد. این مؤسسات برنامههای آموزشی کوتاهتر و حرفهای را آموزش میدهند. قانونی که بر بخش جدید نظارت میکند بهتازگی به تصویب رسیده است. این قانون با مقررات سنتی در آموزش عالی اتریش تفاوت دارد. تأسیس حوزهها و رشتههای تحصیلی دیگر از مسئولیتهای مدیران فدرال نیست، بلکه این دورهها و رشتهها را آموزشگاههایی گسترش میدهند که قصد تأسیس آنها را دارند. رشتهها، قبل از بهوجود آمدن، باید یک هیئت ویژه، با عنوان «مدرسة عالی هنرهای زیبا»، آنها را تصویب کند و به دورههای نظری و عملی تقسیم میشوند. هیئت در حکم شورای تضمین کیفیت عمل میکند، همچنین مسئولیت ارزیابیهای بعدی را نیز برعهده دارد. بهعلاوه، یک نظام تأمین مالی مرکب برای بخش جدید تعیین شده است. وزارت علوم و پژوهش فدرال فقط مسئول مجاز عمومی برای کل بخش آموزش عالی بهجز آموزشکدههای تربیت آموزشگر در اتریش است. ایالتها هیچگونه صلاحیت حقوقی در حوزة مسائل دانشگاهی ندارند. آموزش عالی در دانشگاههای عمومی و خصوصی و دانشگاه علوم کاربردی طبق قانون فدرال اداره میشوند و عمدتاً بهصورت خودگردان زیر نظارت هیئتامنای مستقل کار میکنند. براساس قانون دانشگاهها مصوب سال 2002، اتریش یک بخش دانشگاهی با چهارچوب حقوقی برای عرضه برنامههای کارشناسی و کارشناسی ارشد کاربردی، راهاندازی دورههای مشترک و برنامههای تحصیل همهنگام در دو رشته با سایر دانشگاهها و گسترش دورههای دکتری تخصصی ایجاد کرده است. طبق آییننامه اجرایی در سال 2006 قانون دانشگاهها حداقل دوره استاندارد برای دورههای دکترای تخصصی سه سال همراه با بهرهگیری از اعتبارات تخصیصیافته اتحادیه اروپا شد. در سال 2009-2008، در نیمسال اول، برنامههای آموزش دورههای کارشناسی و کارشناسی ارشد، حدود 4/84% از کل برنامههای مصوب در دانشگاهها را تشکیل میداد و برنامههای دوره دکترای تخصصی حدود 5/7% از دورههای قابل اجرا در دانشگاهها را شامل میشد. معرفی دورههای جدید کارشناسی و تحصیلات تکمیلی (ارشد) در حوزه خدمات عمومی از اقدامهای بعدی بود. کاربردی کردن دروس عرضهشده بهویژه در دورههای کارشناسی با هدف کاهش زمان مورد نیاز برای اطمینان از شاغل شدن دانشآموختگان بود.
دادههای آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
با بررسی تعداد دانشجویان ثبتنامشده در دانشگاههای اتریش، رابطة توازن بین دانشجویان مرد و زن آشکار میشود. اگرچه سهم زنان کمی بیش از 50% است، تلاشهای فراوانی برای غلبه بر تأثیر نقش ویژه سنت آموزش و اشتغال صورت گرفته، که درحالحاضر نخستین نتایج مثبت خود را نشان داده است. باوجوداین، تعداد دانشجویان مرد و زن در رشتههای متفاوت هنوز نابرابریهایی را نشان میدهد. برای مثال، سهم دانشجویان زن در رشتههای ترجمه و تفسیر مطالعات 83%، داروسازی 77%، علوم انسانی 67%، دامپزشکی 67% و پزشکی 55% است. بهعلاوه در رشتة حقوق سهم زنان به 45% افزایش یافته است. ولی در رشتههای فنی (مهندسی مکانیک و مهندسی برق) حضور زنان حدود 3% کاهش مستمر را نشان میدهد. جدول 1. تعداد دانشآموزان و دانشجویان اتریش (2013م)
دانشگاهها
کل
زنان
مردان
مدارس ثانویه دانشگاهی
203000
110210
92790
مدارس عالی فنی
43593
20605
22988
(OECD, 2013) همانطورکه در جدول 3 بیان شده است درصد جمعیت شاغل به تحصیل در آموزش عالی اتریش طی سال 2012 بسیار کمتر از میانگین کشورهای سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعهای و اتحادیه اروپا است. نرخ ثبتنام در آموزش عالی در سال 2012، 41% است که کمتر از میانگین اتحادیه اروپا است. درصد دانشآموختگان آموزش میانی در سال 2012 حدود 3/2 میانگین اتحادیه اروپا (83%) بوده است، ولی درصد دانشآموختگان دانشگاهی کمی بیشتر از میانگین اتحادیه اروپا (38%) بوده است.
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
اجرا و نظارت بر روی کل نظامهای آموزشی در کشور اتریش در سه سطح انجام میشود: · سطح فدرال و مرکزی: وزارت فدرال، آموزش، کار یا اشتغال زنان و اعضای هیئتمدیره ارشد آموزش منطقهای؛ · سطح استانی شامل 9 استان؛ · سطح محلی شهرداری.
در سطح فدرالی دو وزارتخانه وظیفه طراحی و برنامهریزی سیاستهای پیشدبستانی را برعهده دارند. دولت استانی یا محلی هم مسئولیت قوانین مهدکودکها و یا کودکستانها را عهدهدار است. در واقع شهرداریها، کلیساها و سایر بخشهای خصوصی هم مسئول ساخت و مراقبت از مهدکودکها و کودکستانها هستند. تقریباً 60% آنها از امکانات و تسهیلات و نظارت دولتی برخوردارند.
مدیریت اجرایی دانشگاهها
کلیة دانشگاهها و کالجهای اتریش مؤسسات عمومی هستند و وزارت علوم و پژوهش بهصورت متمرکز، زیر نظر قانون فراگیر آموزش عالی، بر آنها نظارت میکند. برخی از مقامات ایالتی برای ایجاد مؤسسات آموزش عالی در مراکز ایالت، از دانشگاهها و کالجهای خود با کمکهای فراوان حمایت میکنند؛ اما، درعینحال، بههیچوجه حق دخالت در روند سیاستگذاری آموزش عالی را ندارند؛ زیرا در قانون توازنی از قدرت بین حوزة وزارتی و استقلال سازمان رایج دانشگاهی تعریف شده است. حوزة عملکرد وزارتخانهها شامل این موارد است: تصمیمگیری درباره ساختار دانشگاهی و تأسیس مؤسسات آموزشی جدید؛ تخصیص بودجهها و ایجاد پستهای سازمانی جدید؛ تأسیس و نگهداری ساختمانهای دانشگاهی؛ تدوین ساختار و سازماندهی رشتههای تحصیلی و امتحانات؛ تدوین حدود رشتههای پیشنهادی به دانشگاههای بخش خصوصی. استقلال دانشگاه بهوضوح تعریف شده است. دانشگاهها در مقابل مداخلة وزارتخانه در موضوعات آموزشی و پژوهشی ازجمله انتخاب و استخدام استادان استقلال دارند. مقررات کالجها بسیار مشابه هم است، اما بخش غیردانشگاهی، مراکز تربیت آموزشگر بهصورت خودمختار اداره نمیشود، بلکه وزارت آموزش، هنر و ورزش بر آنها نظارت دارد. چهارچوب حقوقی رشتههای تحصیلی به درجهای از پیچیدگی رسیده است که بهصورت فزاینده دیوانسالارانه و انعطافناپذیر شده است. این چهارچوب شامل نظام چهارگانة تصویب قوانین در ارتباط با اصول سازماندهی، رویههای ثبتنام، ساختار رشتهها، امتحانات، مدارک و نظایر آن است و رشتهها همگی تحت نظارت قانون عمومی رشتههای دانشگاهی قرار دارند. در سطح بعدی، یک رشته از قوانین مشابه ویژگیهای مشترک برخی از رشتههای عمدة دانشگاهی همچون داروسازی، حقوق و علوم اجتماعی را مشخص میکنند. احکام وزارتی، در شرایط کلی، برنامههای تحصیلی لازم را برای هر رشتة مجزا به همة دانشگاهها پیشنهاد میکند. سرانجام «گروههای مطالعاتی» رسماً سلسلهمراتب قوانین رایج (ازجمله برنامة درسی رسمی) را به گروه دانشگاهی عرضه میکند.
مدارس
وزارت آموزش، کار و اشتغال هم در حوزه عالی اجرایی در همه موضوعات مدارس وابسته به آموزشوپرورش مرتبط با زنان مسئول هستند. طبق ماده قانونی 14a از قانون اساسی فدرال بخشی از مسئولیتها برای مدارس کشاورزی و جنگلداری بین سطوح فدرال و سطوح استانی یا منطقهای است. وزارت فدرال برای آموزش، ریاست سیاسی وزارت آموزش، کار و اشتغال زنان را برعهده دارد.
آموزش سطح عالی یا دانشکدهها
آموزش دانشگاهی در دانشگاههای عمومی شامل دانشگاههای علوم کاربردی و دانشگاههای خصوصی انجام میشود. این دانشگاه مطابق قوانین فدرال اداره میشوند. اگرچه همه آنها بهمنزلة یک نهاد مستقل عمل میکنند؛ اما دانشگاهها دارای قوانینی هستند که بهوسیله وزارت علوم و پژوهش نظارت میشوند. در واقع نظارت وزیر براساس مفاد قانونی شوراهای دانشگاهها ازطریق نظارت مدیریت مالی تکمیل میشود.
مدیریت و ادارة دانشگاه
درکل، خودگردانی دانشگاههای اتریش امکان وجود مدیریت مشارکتی را در هر سطح (دانشگاه، دانشکده، گروه) ازطریق گسترش توانمندیهای ساختار فراهم میآورد. قانون سازماندهی دانشگاهها در سال 1993 و قانون سازماندهی دانشگاههای هنر موجب گسترش این الگو بودند. قانون دانشگاهها در سال 2002، اختیارات تصمیمگیری را در مدیریت دانشگاه متمرکز میکند، که این امر به زیان مجموعههای خودگردان پیشین است. اکنون مدیریت دانشگاه دربرگیرندة شورای هیئتعلمی دانشگاه، هیئترئیسه و رئیس است. مجموعههای دانشکدهای غیرمتمرکز- چه اختیار تصمیمگیری داشته باشند و چه نداشته باشند- ممکن است ازسوی شورای هیئتعلمی دانشگاه تأسیس شوند و ضروری است تصمیمات صادرشده ازسوی این مجموعهها را تأیید کنند. شورای دانشگاه مسئول انتصاب و عزل رئیس دانشگاه و دستیاران وی است و در ضمن، عملکردی راهبردی و نظارتی دارد. عملکرد راهبردی، بیشتر در زمینة طرح توسعه، تشکل سازمانی داخلی، تنفیذ موافقتنامههای اجرایی با دولت فدرال، قانونی کردن ارزیابیهای بیرونی و اظهارنظر دربارة طرح برنامهها و مشاوره در زمینة تصمیمگیریهای مربوط به برنامههای درسی است و عملکرد نظارتی شامل نظارت قانونی و بودجهای (ازجمله گزارش نظارت و گزارشهای مالی) است. اعضای هیئترئیسه براساس طرحی که از طرف شورای هیئتعلمی دانشگاه، رئیس دانشگاه و معاونان وی عرضه میشود، انتخاب میشوند. وظایف دیگر شورای هیئتعلمی دانشگاه بهشرح زیر است: 1. تأسیس گروهها در دانشکدهها با اختیارات تصمیمگیری یا بدون آن و تنفیذ تصمیمات آنها؛ 2. انتخاب نیمی از اعضای شورای دانشگاه؛ 3. پذیرش برنامههای عرضهشده ازسوی کمیسیون مطالعات؛ 4. تنفیذ اساسنامه؛ 5. شرکت در مسائل مربوط به هیئترئیسه و شورای دانشگاه. همچنین وظایف اصلی هیئترئیسه به قرار زیر است: · آماده کردن تصمیمات برای شورای دانشگاه و شورای هیئتعلمی دانشگاه؛ · انتصاب کارکنان درون دانشگاهی؛ · تعیین سهم بودجة کارکنان؛ · تعیین اهداف درون دانشگاهی؛ · تقدیم گزارش. رئیس دانشگاه- که هیئترئیسه را سرپرستی میکند- نمایندة دانشگاه در ارتباط با دولت فدرال است که استادان دانشگاه را براساس پیشنهاد کمیسیون منصوب و قراردادهای کارکنان را لغو میکند و عالیترین رتبه را در دانشگاه دارد. در هر مدرسة عالی فنی، یک هیئت دانشکدهای بر پا میشود که وظیفة آن سازماندهی تدریس و برگزاری امتحانهاست. این هیئت متشکل از نمایندگان اعضای هیئتعلمی و دانشجویانی است که در یک دورة تحصیلی در مدارس عالی فنی مشارکت داشتهاند. هیئتهای دانشکدهای یک رئیس و یک نایب رئیس را از بین یک فهرست کوتاه انتخاب میکنند و پیشنهادهای مربوط به تغییر رشتههای تحصیلی را به شورا و تقاضای بودجة مالی را به تهیهکننده عرضه میدهند، همچنین پیشنهاد جذب کارکنان تدریس را میدهند و محتویات آزمون را ارزیابی میکنند.
اجرای مقررات در سطح ملی
وزارت فدرال آموزش و پژوهش در وین مرجع عالی اجرای کلیة موضوعات مربوط به آموزش است. براساس قانون اساسی اتریش، قانونگذاری و اجرای امور دانشگاهها و مراکز آموزش عالی برعهدة دولت فدرال و آزادی علم و تدریس و آزادی هنر تضمین شده است.
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
امور مالی و بودجه آموزشی دانشگاهها دانشگاهها فقط ازطریق بودجة ملی تأمین مالی میشوند. مجلس هر ساله بودجة مورد نیاز دانشگاه را در لایحة مالی فدرال میگنجاند. براساس قانون دانشگاهها، بودجة دانشگاه برای یک دورة سهساله تعیین میشود که در دو مرحله، وزیر آموزش فدرال این بودجه را بین دانشگاهها تقسیم میکند. 20% از این مبلغ براساس دستورالعملی بر پایة نشانگرهای عملکردی و نشانگرهای مربوط به اهداف اجتماعی است و 80% بقیة آن، پس از مباحثات، براساس معیارهای توافقشده بین دانشگاههای مختلف تقسیم میشود. این معیارها نیاز، تقاضا، عملکرد و اهداف اجتماعی دانشگاه را دربر میگیرند. بنابراین، بودجة سهسالة کلی هر دانشگاه شامل یک بخش فرمولی و یک بخش مذاکرهای است. علاوهبر بودجهبندی دولتی، دانشگاهها به منابع مالی دیگری نیز دسترسی دارند. اکنون که اختیارات کامل قانونی به آنها داده شده است، دانشگاهها مجاز هستند داراییهایی را کسب یا اقدام به انجام پژوهشهایی کنند که ازسوی ادارات دیگر دریافت میشود و از این درآمدها برای عرضة خدمات خود استفاده کنند. علاوهبراین، بخش بزرگی از بودجة خاصی که برای ارتقای پژوهشهای علمی در نظر گرفته شده است از بودجة ملی تأمین و بین دانشگاهها تقسیم میشود. ساخت و نگهداری ساختمانهای دانشگاه برعهدة دفتر نمایندگی مسکن فدرال است. وزارت آموزش فدرال و وزارت امور مالی، براساس مشاوره با دانشگاه مورد نظر، بهطور مشترک تصمیم به ایجاد ساختمانهای جدید میگیرند و بودجة این کار ازسوی دفتر نمایندگی فدرال تأمین میشود. بعضی اوقات شهرداریها در هزینة ساخت ساختمانهای جدید به دانشگاهها کمک میکنند. جدول 4. هزینه نهادهای آموزشی بهعنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی (2010م)
اتریش
میانگین سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعهای
آموزش پیشدبستانی (برای کودکان سهساله به بعد)
6/0
6/0
آموزش ابتدایی و میانی
3/2
3/2
آموزش عالی غیردانشگاهی
3/1
3/1
تحصیلات تکمیلی
نامشخص
نامشخص
کل آموزش دانشگاهی
5/1
5/1
کل سطوح آموزش ترکیبی
8/5
3/6
(OECD, 2010) جدول 5. هزینه دانشگاههای عمومی و مدارس عالی فنی در اتریش (میلیارد یورو)، 2013م
هزینه برعهده دانشگاههای عمومی و مدارس عالی فنی
3786
کل هزینه فدرال
75567
هزینه بر عهده دانشگاههای عمومی و مدارس عالی فنی بهعنوان درصد کل هزینه فدرال
501
محصول خام خانگی، مارس 2014
313197
هزینه بر عهده دانشگاههای عمومی و مدارس عالی فنی بهعنوان یک درصد از تولید ناخالص داخلی
121
(OECD, 2013)
نظامهای ملی حمایت و شهریه دانشجو
کل دانشجویان اتریشی، اتحادیه اروپا و دیگر دانشجویان با وضعیت همسان در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی تربیت آموزشگر از پرداخت شهریه معاف هستند. اما اگر مدت تحصیل آنان بیشتر از حداقل دوره تحصیل تعیینشده شود، باید مبلغ 3634 یورو بهازای هر نیمسال تحصیلی پرداخت کنند. سایر دانشجویان شاغل به تحصیل در مراکز آموزش عالی تربیت آموزشگر باید شهریه 3634 یورو را برای هر نیمسال تحصیلی پرداخت کنند. دانشجویان بینالمللی در دانشگاهها معمولاً باید شهریههایی را معادل 72607 یورو برای هر نیمسال تحصیلی پرداخت کنند. دانشجویان کشورهای درحالتوسعه ممکن است از پرداخت شهریهها براساس تصمیم هیئترئیسه دانشگاه معاف شوند. در نهادهای علمی- کاربردی هزینههای تحصیل حداکثر تا مبلغ 3634 یورو برای هر نیمسال تحصیلی برای دانشجویان اتریشی و اتحادیه اروپا است؛ درحالیکه این شهریه برای دانشجویان بینالمللی غیراروپایی معمولاً بالاتر است. بورسهای دانشجویی فدرال میتواند بهطور منظم به دو بخش تقسیم شوند: کمکهای مستقیم مالی بهصورت وجه نقد و کمکهای مالی غیرمستقیم که دانشجو میتواند بهصورت پرداخت انتقالی به والدین یا ازطریق مزایای غیرنقدی دریافت کند. حمایتهای مستقیم دانشجویی بهصورت صورتحسابهای ماهانه حداکثر تا 8952 یورو در سال است. این مبلغ برمبنای درآمد و تعداد اعضای خانواده دانشجو و یا سرپرست او تعیین میشود. وامهای دانشجویی نیاز به بازپرداخت ندارد مگر در زمانیکه قبولی در امتحانات بعد از دو نیمسال تحصیلی حاصل نشود (European Commission, 2015, p. 30). در سال 2011 هزینه سالانه هر دانشآموز (دانشجو) در کل دورههای تحصیلی بالاتر از میانگین اتحادیه اروپا است و طی همان سال سهم هزینههای آموزشی از تولید ناخالص داخلی برابر با 6% بود که با میانگین کشورهای اتحادیه اروپا برابری میکند. اما سهم هزینههای بخش خصوصی در مؤسسات آموزشی در همان بازه زمانی بهجز دوره پیشدبستانی 28% و در سایر دورهها کمتر از میانگین اتحادیه اروپا است. نسبت دانشآموز به آموزشگر در سال 2012 در آموزش پیشدبستانی بیشتر از میانگین اتحادیه اروپا و در دوره ابتدایی و میانی کمتر از آن بوده است. تعداد ساعتهای آموزشی برای آموزشگران در مؤسسات عمومی طی همان سال در کل دورههای آموزش عمومی کمتر از میانگین اتحادیه اروپا است. بودجه آموزشی در سال 2013 معادل 11334482000 یورو بود که در سال 2014 کاهش دو درصدی داشته است. بودجه آموزش پیشدبستانی، نامشخص است؛ زیرا این
دورة آموزشی ازسوی مقامات محلی و منطقهای تأمین مالی میشود. هزینههای پرسنلی آموزش ابتدایی، در هزینههای پرسنلی آموزش میانی، منظور شده است. بودجه سطح آموزش عالی غیردانشگاهی، در بودجه آموزش میانی پایه دوم منظور شده است. دادههای مربوط به آموزش و مهارتآموزی در رشتههای پزشکی قابل دسترس نیست چون مسئولیت آن برعهده ایالتهاست. بودجه خاص برای حمایت از برنامههای خاص آموزشی بهویژه دانشجویان شاغل در دانشگاهها و مراکز آموزش علمی کاربردی در سال 2013 اختصاص یافت که مبلغ آن 192900000 یورو بوده است.
برنامهها و اصلاحات پیشرو
بینالمللیسازی نظام آموزشی اتریش در سطح دانشگاه و آموزش عالی، همکاریهای بینالمللی و طرحها بهعنوان راه مؤثر و پر اهمیت برای رشد و پیشرفت دانشجویان بهشمار میآید؛ زیرا حتی در بین آموزشگران رقابت به وجود میآورد؛ البته در این عرصه مشارکت در اروپا و برنامههای آموزشی همکاری گسترده وجود دارد، همچنین همکاری در طرحهای مشارکتی یکی از سیاستهای توسعه برنامههای آموزشی اتریش در خارج از کشور است، ازاینرو اهداف بیشتر به موارد زیر تقسیم میشود: - آموزش سیاسی برای همه دانشجویان در دوره میانی سطح I ؛
- تقویت دستیابی به رسانههای الکتریکی برای مدارس و دانشجویان؛ - ادغام کلاسها و توسعه آنها برای بهبودی در آموزش فراگیر؛ - ممارست و انجام تمرینات ارزشمند و توجه ویژه به ورزش (OECD, 2014b). کتابشناسی Central Intelligence Agency. (2015). “Austria”. The World Factbook. Retrieved from: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/ European Commission. (2014). National Sheets on Education Budgets in Europe 2014. Retrieved from: https://publications.europa.eu/cs/publication-detail/-/ publication/ce3406cb-3143-49c6-8463-c6998be93do2/ language-eu European Commission. (2015). National Sheets on Education Budgets in Europe 2015. Eurydice Facts and Figures. Luxembourg: Office of the European Union. Eurydice. (2008). The Education System in Austria (2008/2009). Retrieved from: http://www.eurydice.org/ documents/eurbase_full reports/ At-en.pdf. Federal Ministry of Science, Research and Economy. (2016). Higher Education in Austria. Austria: Vienna.
International Bureau of Education. (2007). “Austria”. World Data on Education (6th edition). Geneva:Unesco. OECD. (2010). “Austria”. Education at a Glance 2010: OECD Indicators. Retrieved from: https://www.oecd-ilibrary. org/docserver/eag-2010-en.pdf?expires= 1535279875&id= id&accname=guest&checksum=01A7D9730EDF338B5B3D41698BD298CE OECD. (2013). “Austria”. Education at a Glance 2013: OECD Indicators. Retrieved from: https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/eag-2013-37-en.pdf?expires= 1535279698&id=id&accname=guest&checksum=CD5C2549AEE48C33BE4ED42811F7EB0C OECD. (2014a). “Austria”. Education at a Glance 2014: OECD Indicators. Retrieved from: https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/eag-2014-42-en.pdf?expires= 1535281127&id=id&accname=guest&checksum=E0523A6CF797D341A48C23D6C8A346BF OECD. (2014b). Education Policy Outlook: Austria. Retrieved from: http://www.oecd.org/education/Education-Policy-Outlook-Country-Profile-Austria.pdf. Unesco. (1996). World Guide to Higher Education: A Comparative Survey of Systems, Degrees and Qualification. Paris:Unesco. https://webgate.ec.europa.eu/fpfis/mwikis/eurydice/index.php https://www.european-agency.org نویسندگان: شهرام هاشمنیا سولماز بایرامی
