نوع مدخل : مدخل دانشنامه
چکیده
پایتخت: تیرانا
نوع حکومت: جمهوری
زبان رسمی: آلبانیایی
مساحت: 28748 کیلومترمربع
جمعیت: 3196000 نفر (2015 م)
تعداد دانشجویان: 162875 (2013 م)
تعداد اعضای هیئتعلمی: 10652 (2013 م)
تولید ناخالص ملی: 59/11 میلیارد دلار (2015م)
هزینه دولت از تولید ناخالص ملی: 5/3% (2013م)
هزینه آموزش از کل هزینه دولت: 1/12% (2013م)
ویژگیهای جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی
آلبانی (Shqipëria یا Shqipnij)، در جنوبشرقی قاره اروپا و در غرب شبهجزیره بالکان قرار گرفته و با دریای آدریاتیک، دریای ایونی، یونان، مقدونیه، کوزوو، و مونتهنگرو همسایه است. پایتخت این کشور تیرانا است (EP-Nuffic, 2015, p. 5). مساحت آلبانی برابر با 28748 کیلومترمربع است که 27398 کیلومترمربع آن خشکی و 1350 کیلومتر را آب پوشانیده است (Countries of the World, 2015).
جمعیت آلبانی در 2015م، برابر با 3196000 نفر بوده است (Population Pyramid, 2015).
مردم آلبانی از تیره آلبانیایی هستند و به زبان آلبانیایی سخن میگویند که شاخهای مستقل از زبان هند- اروپایی است. 70% مردم این کشور مسلمان و 30% مابقی مسیحی هستند. براساس قانون اساسی مصوب سال ۱۹۹۸، هیچ دینی دین رسمی این کشور نیست و همه ادیان مساوی هستند. باوجوداین، همه مذهبهای موجود در کشور آلبانی هریک خواستار درجه بالاتری برای به رسمیت شناختهشدن ازسوی دولت این کشور هستند.
آلبانی در دهههای 1940، دارای حکومت مرکزی و کمونیستی بود و تلاش دولت برای خودکفایی باعث شد این کشور به یکی از ایالتهای ستمدیده و جداگانه و منفک آن زمان تبدیل شود. تغییرات سیاسی در سال 1990، سبب تغییر حکومت آلبانی از قوانین دولت مرکزی و حکومت مردمسالار شد. دولت بهوجودآمده اصلاحاتی را در حوزه اقتصادی شروع کرد که مهمترین آنها عبارت بود از: آزادسازی نرخ ارز و قیمتها، تثبیت مالی، سیاست تعدیل پولی و درآمد ثابت، خصوصیسازی، اصلاحات بخشهای ملی و سازمانی، ایجاد ساختار قانونی برای اقتصاد بازار و فعالیت بخش خصوصی (مؤسسه آیندهپژوهی جهان اسلام، 1394). تغییرات سیاسی سبب پارهای اصلاحات و تغییر در نظام آموزشی شد (Xhaferri and Branković, 2013, p. 8). رهبران آلبانیایی و سازمانهای بینالمللی به نیاز کشور برای سرمایهگذاری در سرمایه اجتماعی و بهبود نظام آموزشی پی بردند (Top Channel, 2014). آموزش در آلبانی به ابزاری مهم برای توسعه جمعیت و رشد اقتصادی کشور تبدیل شد (Bekteshi, 2015, p. 158).
در 1945م، حدود 80% از جمعیت آلبانی بیسواد بودند. در سال 2001، بیسوادی تقریباً ریشهکن شد و نزدیک به 93% از افراد بالای 9 سال از سواد خواندن و نوشتن برخوردار شدند. تحصیل در مدرسه برای افراد بین سن 15-7 سال اجباری است (Hagelund, 2001, p. 8).
آلبانی یکی از فقیرترین کشورهای اروپایی است. آلبانی از اعضای ناتو، ملل متحد، سازمان امنیت و همکاری در اروپا و سازمان تجارت جهانی است (EP-Nuffic, 2015, p. 5). محصولات عمده کشاورزی آلبانی شامل گندم، ذرت، سیبزمینی، سبزیجات، میوهجات، چغندرقند، انگور، گوشت، محصولات لبنی، و گوسفند است. منابع عمده معدنی این کشور شامل نفت، گاز طبیعی، زغالسنگ، بوکسیت، مس و آهن است (اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران، 1394).
اقلام عمده صادراتی آلبانی به جهان عبارتاند از: پارچه و کفش، آسفالت، فلزات و سنگ معدن فلزی، نفتخام، سبزیجات، میوهها، و تنباکو. ایتالیا 9/31%، یونان 8/9%، چین 4/6%، آلمان 6%، و ترکیه 7/5%، از کشورهای واردکننده جنسهای عمده از آلبانی هستند. اقلام عمده وارداتی از جهان شامل ماشینآلات و تجهیزات، مواد غذایی، منسوجات و مواد شیمیایی است. کشورهای عمدة صادرکننده به آلبانی عبارتاند از: ایتالیا 1/51%، اسپانیا 2/9%، ترکیه 3/6%، و یونان 4/4% (اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران، 1394).
اقلام عمده صادراتی ایران به آلبانی شامل انواع پسته، فیلترهای مخصوص ماشینآلات داروسازی و یا آزمایشگاهی و طبی، پاککنندههای صنعتی، انگور بیدانه، سایر استرلیزهکنندههای طبی و جراحی یا آزمایشگاهی و پیاز و موسیر است. اقلام عمده وارداتی ایران از آلبانی شامل دستگاههای برقی تشخیص بیماری، کیسه و ساک ازجمله کیسههای قیفی از کاغذ یا مقوا، جعبه، صندوق، قفسه و اشیای ساختهشده از مواد پلاستیکی است (اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران، 1394).
اصول و اهداف کلی آموزش و آموزش عالی
نظام آموزش در جمهوری آلبانی در قلمرو قدرت مجلس آلبانی است. نظام آموزش و حق تحصیل مبتنیبر قانون اساسی آلبانی است که بیان میدارد: «آموزش، یک اولویت ملی است». در قانون اساسی آلبانی چنین بیان شده است: «شهروندان جمهوری آلبانی از حق برابری برای تحصیل در همه دورههای آموزشی که بهوسیله این قانون بیان شده است- بدون در نظر گرفتن وضعیت اجتماعی، ملیت، زبان، جنسیت، قومیت، وضعیت سیاستی، سطح اقتصادی و سلامت- برخوردارند (ماده 3، قانون نظام آموزش پیشدانشگاهی). مطابق با قانون، آموزش در مدرسه به مدت هشت سال تحصیلی برای افراد اجباری است و دانشآموزان باید تا سن شانزدهسالگی در مدرسه تحصیل کنند (ماده 8 قانون)». «با موافقت قانون، اقلیت ملی این امکان را خواهند داشت تا به زبان رسمی خود تدریس و یادگیری داشته باشند و در چهارچوب برنامه درسی مدرسه درخصوص تاریخ و فرهنگ خود آموزش ببینند (ماده 10 قانون)» (Gaber, 2000, p. 129).
اهداف خدمات آموزش ملی عبارتاند از: تجهیز شهروندان آینده آلبانی با دانش مناسب، مهارت و شایستگیهای کافی تا بتوانند برنامههای ملی اقتصادی و توسعهای را اجرا کنند. این نظام که دارای هدف پاسخ به نیازهای بومی نیروی کار و آرزوهای اجتماعی- فرهنگی افراد است، یک پیششرط برای رشد اقتصادی و توسعه پایدار کشور بهشمار میآید (International Bureau of Education, 2011, p. 2).
اصول و اهداف کلی آموزش شامل موارد زیر است:
· حق برابر برای آموزش همه شهروندان، شامل آموزشهای ابتدایی، عمومی و حرفهای؛
· ایجاد شرایط برای توسعه شخصی و ایجاد فرصتهای مناسب آموزشی برای پیشرفت جوانان؛
· ارتقا و نوسازی محتوای آموزشی مطابق با الزامات اجتماعی شامل موفقیت و پیشرفتهای علمی و فنّاوری اطلاعات در آموزش؛
· مطابق بودن آموزشهای حرفهای با راهبردهای توسعه اجتماعی و تغییرات در بخش کار و تولید؛
· فراهم کردن شرایط برای آموزشهای مادامالعمر؛
· افزایش کیفیت و اثربخشی آموزش (Ecker, 2003, p. 135).
چشمانداز آموزشهای پیشدانشگاهی عبارت است از تضمین نظام آموزش ملی نوین که سبب برانگیختن رشد اقتصادی پایدار، افزایش رقابت ملی و منطقهای و کمک به تقویت آگاهی شهروندان میشود. آموزش عالی و نظام پژوهش سبب خلق، توسعه، انتقال دانش ازطریق آموزش، پژوهشهای مرتبط و عرضه خدمات میشود (International Bureau of Education, 2011, p. 2).
مطابق با قانون آموزش عالی آلبانی، اصول اساسی آموزش عالی عبارتاند از:
1. مؤسسات آموزش عالی از خودمختاری و استقلال برخوردارند.
2. خودمختاری مؤسسات آموزش عالی ازطریق موارد زیر تصریح میشود:
الف) خودمدیریتی بهمعنی حق انتخاب مدیران دانشگاه، حق سازماندهی ساختارهای درونی و تنظیم مقررات مربوط به فعالیتهای دانشگاه، حق انتخاب استادان و کارمندان مطابق با قانون؛
ب) حق توسعه و اجرای برنامه درسی و طرحهای پژوهشی بهصورت مستقل؛
ج) حق تعیین صلاحیتهای دانشجویان برای برنامههای آموزشی؛
د) حق امضای توافقنامه با دیگر مؤسسات آموزشی، شرکتهای کسبوکار و یا دیگر سازمانهای محلی یا خارجی.
3. استقلال مؤسسات آموزش عالی به مفهوم برخورداری از استقلال در شیوههای آموزش و استقلال در پژوهشهای علمی است.
4. آموزش عالی در جمهوری آلبانی با پیروی از قانون و اصول آموزش در قلمرو اروپا اجرا میشود.
5. مؤسسات آموزش عالی بهصورت عمومی و خصوصی وجود دارد.
6. دولت اعتبار مؤسسات آموزش عالی را تضمین میکند (Republic of Albania Parliament, 2007, p. 2).
ساختار نظام آموزشی
ساختار نظام آموزشی آلبانی شامل آموزش پیشدبستانی (که ازسوی مهدهای کودک عرضه میشود)، آموزش ابتدایی (پایه 9-1، آموزشهای رایگان و اجباری)، آموزش میانی و آموزش عالی است. مطابق با دادههای وزارت آموزش در سال 2009، تعداد 1680 مرکز پیشدبستانی به تعداد 80000 کودک و تعداد 1725 مدرسه ابتدایی به تعداد 475500 دانشآموز خدمترسانی کردند؛ همچنین، تعداد 376 مرکز آموزش میانی (316 مرکز مخصوص آموزشهای میانی عمومی، 20 مرکز ویژه آموزشهای هنری و 40 مرکز ویژه آموزش حرفهای) وجود داشت (Berdo, 2010, p. 73).
آموزش پیشدبستانی
آموزش پیشدبستانی (مهدکودک) آموزشهای اختیاری است که مسئول مراقبت از کودکان سنین 5-3 سال است (International Bureau of Education, 2011, p. 6).
فعالیتهای آموزشی در مهدهای کودک بهمنزله آموزشهای تکمیلی عرضهشده ازسوی خانوادهها و نیز آمادگی برای ورود به مدرسه در نظر گرفته میشود. اهداف آموزش پیشدبستانی، دربرگیرنده تربیت و پرورش افراد هوشیار، برای مشارکت در زندگی اجتماعی؛ کسب صلاحیتها و تواناییهای منطقی، ارتباطی، و عملیاتی و توسعه تواناییهای شناختی، احساسی، اجتماعی و اخلاقی است (International Bureau of Education, 2011, p. 9).
آموزش ابتدایی
آموزش ابتدایی (آموزش پایه) در سن ششسالگی شروع میشود و تا هشت سال تحصیلی طول میکشد. این آموزش، اجباری است. بعد از پایان آموزش ابتدایی، به دانشآموزان گواهی پایان دوره ابتدایی که (گواهی یادگیری در دورة ابتدایی) نام دارد، داده میشود. طول دوره ابتدایی از سال تحصیلی 2009-2008 از هشت سال تحصیل به نُه سال تغییر یافت (EP-Nuffic, 2015, p. 5).
هدف آموزشهای ابتدایی عبارتاند از: توسعه مهارتهای عقلانی، خلاق، عملی و فیزیکی، توسعه شخصیت دانشآموزان، ارتقای توسعه شخصی، و آمادهسازی برای آموزشهای عمومی سطح بالاتر، آموزشهای حرفهای و شهروندی (International Bureau of Education, 2007, p. 11).
آموزش میانی
این آموزشها در دبیرستانها، مدارس فنیوحرفهای، مدارس هنر، ورزش، و زبانهای خارجی عرضه میشود. طول آموزش میانی برابر سه سال تحصیلی (طول آموزش میانی تا قبل از سال 2008 برابر چهار سال تحصیلی بود) است (International Bureau of Education, 2011, p. 14).
اهداف آموزشهای میانی بهمنظور پرورش و آمادهسازی دانشآموزان برای ورود به بازار کار و آموزشهای آینده، عبارت است از: عرضه دانش و مهارت و عادتهای ضروری عمومی، تخصصی و حرفهای برمبنای موفقیت و پیشرفتهای علمی، فنی، فرهنگی، هنری، توسعه تواناییها و ویژگیهای ذهنی، اخلاقی، و زیباییشناسی، برای ایجاد عشق و علاقه به حرفه و به کشور و همچنین، توانایی و آمادگی برای دفاع از استقلال کشور (International Bureau of Education, 2007, p. 14).
برنامه درسی دوره آموزش میانی ازسوی وزارت آموزش و علوم به تصویب میرسد. برنامه درسی از دورههای اجباری و اختیاری تشکیل شده است. موضوعهای اختیاری شامل زبانهای خارجی و علوم کامپیوتر است (International Bureau of Education, 2011, p. 14). درصورتیکه دانشآموز در پایان سال تحصیلی حداقل سه نمره مردودی در موضوعهای اجباری به دست آورد و یا درصورتیکه دانشآموز در امتحان پایان سال شرکت نکند و یا نمره مردودی بگیرد، باید پایه تحصیلی را دوباره در سال بعد بگذراند. به دانشآموزانی که موفق به گذراندن سال تحصیلی شوند، گواهینامه پایان آن دوره تحصیلی داده میشود. در پایان دوره آموزش میانی به دانشآموزان موفق دیپلم پایان تحصیلات میانی داده میشود (International Bureau of Education, 2007, p. 15).
آموزش عالی
در آموزش عالی آلبانی، دورههای تحصیلی به سه صورت تماموقت، پارهوقت، و از دور به متقاضیان عرضه میشود. در دورههای آموزشی تماموقت، هر سال تحصیلی به دو نیمسال تقسیم میشود، بهگونهای که هر نیمسال حدود پانزده هفته طول میکشد. نیمسال اول در ماه اکتبر و نیمسال دوم در ماه مارس شروع میشود. طول دورههای تحصیل در آلبانی بهصورت زیر است:
· دوره اول تحصیل (دوره کارشناسی)، حداقل سه سال طول میکشد.
· دوره دوم تحصیل (کارشناسی ارشد علوم و هنر)، حدود دو سال طول میکشد.
· دوره تحصیلی یکپارچه دوره دوم (رشتههای پزشکی، داروسازی، دندانپزشکی، دامپزشکی، و معماری)، حداقل پنج سال طول میکشد.
· دوره دکتری حدود سه سال طول میکشد.
برای دورههای آموزش در سراسر زندگی، مؤسسات آموزش عالی درخصوص طول مدت آموزش تصمیمگیری میکنند.
برای دورههای از دور و پارهوقت، وزارت آموزش و علوم درخصوص مدت تحصیل- مطابق با مقررات- تصمیمگیری میکنند (EACEA, 2012, p. 15).
نگاره 1 ساختار نظام آموزش آلبانی را نشان میدهد.
انواع مؤسسات آموزش عالی
در قانون آموزش عالی (پذیرفتهشده در 2007م، بازبینیشده در 2011م) پنج نوع مؤسسه آموزش عالی در آلبانی مشخص شده است که عبارتاند از: دانشگاه، آکادمی، مدرسه آموزش عالی، مرکز بیندانشگاهی، و کالج حرفهای. مطابق با ماده 5 قانون، دانشگاهها بر پایه پژوهشهای صورتگرفته به دانشجویان آموزش میدهند و در توسعه دانش کمک میکنند. در دانشگاهها سه دوره تحصیلی شامل کارشناسی، کارشناسی ارشد، و دکتری وجود دارد. آکادمی (ماده 6 قانون) آموزشهای حرفهای و فعالیتهای آفرینشگرانه را در زمینههای هنر، ورزش، امنیت و دفاع، و دیگر حوزههای فعالیت حرفهای عرضه میکند. این مرکز برنامههای آموزشی را در سه دوره تحصیلی مختلف عرضه میکند. مدارس آموزش عالی (ماده 6 قانون)، آموزش عالی را اساساً در دوره کارشناسی و یا دوره کارشناسی ارشد عرضه میدهند و همچنین، پژوهشهای علمی کاربردی را نیز انجام میدهند. مراکز بیندانشگاهی (ماده 6 قانون) برنامههای مطالعاتی پیشرفته (مبتنیبر تکمیل دوره کارشناسی) را برای دانشجویان فراهم میکنند و به انجام پژوهش نیز میپردازند. کالجهای حرفهای (ماده 7 قانون) آموزش و کارآموزی را در حوزههای گوناگون آموزشهای حرفهای دانشگاهی و یا غیردانشگاهی در دوره تحصیلی کارشناسی عرضه میکنند (Xhaferri and Branković, 2013, p. 10).
دستیابی به آموزش عالی
در آلبانی، قبولی و ورود به مؤسسات آموزش عالی نیاز به مدرک دیپلم (Dëftesë Pjekurie) دارد که پس از قبولی دانشآموز در آزمون به وی داده میشود. برای پذیرش در نهادهای آموزش عالی عمومی، متقاضیان باید در ریاضیات، ادبیات و دو بخش اختیاری قبول شوند. قبول شدن در بخشهای انتخابی برای پذیرش در مؤسسات خصوصی مورد نیاز نیست؛ هرچند که بیشتر مؤسسات افزون بر مدرک دیپلم، خود نیز آزمون ورودی برگزار میکنند (EP-Nuffic, 2015, p. 6).
برنامه درسی
محتوای برنامه درسی در آموزش عالی آلبانی ازسوی متخصصهای دپارتمان آموزش تنظیم میشود و مسئولان تعیین محتوای برنامه درسی، مواردی ازقبیل ساعتهای مورد نیاز هر درس برای تدریس، انجام تمرینات درسی، و کار آزمایشگاهی را برمبنای ECTs مشخص میکنند. مطابق با مقررات برنامه آموزشی، لازم است تا موارد زیر تعیین شود:
· برنامه تدریس، به تفکیک هر واحد درسی و دیگر فعالیتهای مورد نیاز درس؛
· اهداف اختصاصی هر برنامه و فعالیت درسی؛
· شیوه ارزیابی و سازماندهی آزمونهای درسی؛
· تعداد واحد هر برنامه درسی؛
· شیوه و چگونگی انتقال و جابهجایی دانشجو (EACEA, 2012, p. 15).
نظام ارزیابی
در آلبانی، معمولاً از نظام نمرهدهی عددی 1 تا 10 در آموزش عالی استفاده میشود و حداقل نمره قبولی 5 است (جدول 1).
جدول 1. نظام ارزیابی در آموزش عالی
نمره عددی
نمره حروفی
توصیف
4-1
Kater, tre, dy, një
مردود
5
Pesë
نمره قبولی
6
Gjashtë
رضایتبخش
7
Shtatë
متوسط
8
Tetë
خوب
9
Nëntë
خیلی خوب
10
Dhjetë
عالی
(EP-Nuffic, 2012)
آموزش الکترونیکی
بخشی از راهبردهای دولت آلبانی درخصوص آموزش عالی، مربوط به راهبردهای توسعه و استفاده از فنّاوریهای اطلاعات و ارتباطات و یادگیری الکترونیکی- بهمنزله ابزار مهم حمایت از فرایند تدریس و یادگیری- در دانشگاهها است. عواملی که سبب برانگیختن استفاده از فنّاوری اطلاعات و ارتباطات در دانشگاههای آلبانی میشود، عبارتاند از:
· سیاستهای آموزش در آلبانی، که بر مواردی ازجمله نقش مهم و روزافزون آموزش در فرایند رشد اقتصادی کشور، کاهش فقر، و آمادهسازی نیروی کار متناسب با شرایط جدید اقتصاد رقابتی جهانی تأکید دارد؛
· رقابت افزاینده در بخش آموزش؛
· افزایش تعداد دانشجویان؛
· افزایش کیفیت تدریس و مطالعه؛
· ارتقای کیفیت مدیریت دانشجویان- از زمان ثبتنام در دانشگاه، شرکت در برنامهها و کلاسهای درسی، ارزیابی تدریجی، تا تکمیل دوره آموزشی؛
· کاهش هزینههای مدیریت: نظام اطلاعات توانایی سادهسازی شیوههای اداره و شفافسازی امور مالی- اقتصادی را دارد؛
· ارتقای مدیریت دانشگاه: نظام اطلاعات به مدیران دانشگاهی در تصمیمسازی و افزایش اعتبار دانشگاهی کمک میرساند؛
· جمعآوری دادهها در یک بسته پایگاه اطلاعات؛
· سهولت در تمرکززدایی فعالیتها به گروههای آموزشی مختلف؛
· اجرای فعالیتهای بهتر مربوط به فرایندهای اصلی دانشگاه؛
· سهولت استفاده از نظام اطلاعات ازسوی کاربران: شامل دانشجویان، استادان، و کارکنان اداری (Bekteshi, 2015, p. 159).
برایناساس، یادگیری الکترونیکی بهعنوان عامل ضروری برای حذف موانع زمانی و جغرافیایی بین دانشجویان و استادان و افزایش تعامل بین آنها در دانشگاههای آلبانی استفاده میشود (Bekteshi, 2015, p. 159).
دادههای آماری روزآمد مربوط به نظام آموزش عالی
آموزش عالی در آلبانی از دانشگاهها و دیگر مؤسسات آموزش عالی تشکیل شده است. در سال 2013، تعداد 15 مؤسسه آموزش عالی عمومی و 44 مؤسسه آموزش عالی خصوصی در آلبانی وجود داشت. در مجموع 162875 دانشجوی تماموقت و پارهوقت (بهجز دانشجوی دوره دکتری) در مؤسسات آموزش عالی عمومی و خصوصی (135593 دانشجو در مؤسسات عمومی و 27282 دانشجو در مؤسسات خصوصی) در سال تحصیلی 2013-2012 ثبتنام کردند؛ همچنین، تعداد استادان در این سال تحصیلی برابر با 10652 نفر بود (Mora et al., 2015, p. 3).
آلبانی سریعترین رشد دانشجو را در میان کشورهای اروپایی دارا است، بهگونهای که تعداد دانشجویان از سال تحصیلی 2004-2003 تا سال تحصیلی 2010-2009، 129% افزایش داشته است (Eurydice, 2012).
جدول 2 تعداد دانشجویان آموزش عالی (بهجز در دوره دکتری) در سال تحصیلی 2008-2007 تا 2013-2012 را نشان میدهد.
جدول 2. تعداد دانشجویان آموزش عالی آلبانی
سال تحصیلی
تعداد دانشجو
2008-2007
90606
2009-2008
93139
2010-2009
122326
2011-2010
134877
2012-2011
160839
2013-2012
162875
(Xhaferri and Branković, 2013, p. 17)
جدول 3 تعداد استادان در سال تحصیلی 2008-2007 تا 2012-2011 را نشان میدهد.
جدول 3. تعداد استادان در سال تحصیلی 2008-2007
تا 2012-2011
سال تحصیلی
تعداد استادان
2008-2007
5707
2009-2008
6633
2010-2009
8476
2011-2010
9865
2012-2011
10652
(Xhaferri and Branković, 2013, p. 14)
مدیریت نظام آموزشی با تکیه بر آموزش عالی
مدیریت آموزش در آلبانی بهطور سنتی بهصورت متمرکز و با کنترل شدید همراه بود. قبل از سال 1991، مدیریت آموزش در تمام سطوح تحصیلی بهصورت ملی و مرتبط با برنامهریزی اقتصادی تعیین میشد. امروزه، موضوعهای مربوط به مدیریت، کارکنان، موارد مالی، ساختمان و تعمیر و نگهداری مدارس تا حد زیادی زیر نظر حکومت مرکزی و شعب منطقهای است. دولت و مجلس سیاستهای مربوط به آموزش را تعیین میکنند و وزارت آموزش و علوم، مسئول مدیریت نظام آموزش در سطح ملی است (Technopolis, 2010, p. 1).
مطابق با قانون اساسی، دولت و قدرتهای مجلسی مسئول تعیین سیاستهای آموزشی هستند و قوانین و مقررات حوزه آموزش را تنظیم و ابلاغ میکنند. علاوهبراین وزارت آموزش و علوم و قدرتهای شهری از در نظر گرفتن احتیاجات مشخص شهروندان در حوزه آموزش اطمینان حاصل میکنند. از وظایف وزارت آموزش و علوم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
· اجرای قوانین و مقررات که ازسوی مجلس و دولت به تصویب رسیده است؛
· تصمیمگیری درخصوص موضوعات قانونی؛
· مدیریت و نظارت حرفهای؛
· تصویب اساسنامهها (EACEA, 2012, p. 11).
قانون آموزش عالی، فعالیتهای دانشگاهها و دانشکدهها، استقرار و وظایف مدیران، شیوه بهکارگماری استادان، و غیره را روشن میکند. نقش دانشگاه، اهداف کاری، و شرایط بنیادین عملکردی ازسوی قانون تنظیم میشود. ریاست دانشگاه وظیفه سکانداری دانشگاه را بر عهده دارد، درحالیکه هیئتامنا از نمایندگان بنیانگذار نهاد آموزش عالی و اعضای علمی تشکیل شده است (EACEA, 2012, p. 12).
مطابق با ماده 13 قانون آموزش عالی، مدیریت و اعضای اداری مؤسسات عمومی آموزش عالی دربرگیرنده کمیته علمی، رئیس دانشگاه، انجمن مدیران و انجمن اخلاق و انجمن استادان است. مؤسسات عمومی آموزش عالی از این حق برخوردارند که اعضا را مسئول وظایف خاص، همراستا با وظایف مؤسسه به کار بگمارند (Republic of Albania Parliament, 2007, p. 7).
دفتر اعتبارسنجی آموزش عالی که مؤسسهای عمومی و مرتبط با وزارت آموزش و علوم است، معیارها و شیوههای ارزیابی بیرونی مؤسسات آموزش عالی عمومی و خصوصی و نیز، اعتبارسنجی مؤسسات را تبیین میکند (International Bureau of Education, 2011, p. 4).
انجمن آموزش عالی و علوم، بدنه مشورتی وزارت آموزش و علوم است و نظرات و مشاورههایی درخصوص سیاستهای آموزش عالی و توسعه و ارتقای کیفیت آموزش عالی عرضه میکنند (International Bureau of Education, 2011, p. 4).
همکاریهای بینالمللی
همکاریهای بینالمللی در مؤسسات آموزش عالی ازسوی اداره روابط بینالملل مدیریت میشود. این ادارات در همه مؤسسات آموزش عالی عمومی و در برخی از مؤسسات آموزش عالی خصوصی مستقر هستند. از وظایف ادارههای روابط بینالملل در همکاری با مؤسسات آموزش عالی خارجی شامل، شناسایی دانشجویان بینالمللی، قانونی کردن اسناد، و امضای توافقنامههای دوطرفه است (EACEA, 2012, p. 16).
اعتباربخشی و تضمین کیفیت در آموزش عالی
در آلبانی، نظام اعتباربخشی آموزش عالی در 1999م، آغاز شد. این نظام عهدهدار ارزیابی و اعتبارسنجی مؤسسات آموزش عالی، ارزیابی و اعتبارسنجی برنامهها و دورههای جدید عرضهشده ازسوی مؤسسات آموزش عالی است (EACEA, 2005, p. 4). قانون آموزش عالی شماره 9741 ماه می، در سال 2007، چهارچوبهای قانونی برای تضمین کیفیت و اعتبارسنجی در آموزش عالی را تنظیم کرده است. این قانون بین تضمین کیفیت درونی، تضمین کیفیت بیرونی، و اعتباربخشی تفاوت قایل شده است. سه طبقه تضمین کیفیت عبارتاند از:
· نظام تضمین کیفیت درونی زیر نظر مؤسسات آموزش عالی است و هم همگام بهوسیلة فرایندهای تضمین کیفیت بیرونی تنظیم میشود.
· ارزیابیهای بیرونی ازسوی دفتر اعتباربخشی آموزش عالی صورت میگیرد.
· اعتباربخشی، فرایند به رسمیت شناختن مؤسسات آموزش عالی و برنامههای عرضهشده ازسوی مؤسسات است (Xhaferri and Branković, 2013, p. 22).
مؤسسات آموزش عالی آلبانی ازسوی دفتر اعتباربخشی آموزش عالی عمومی - که بخشی از وزارت آموزش و علوم است- اعتبارسنجی و به رسمیت شناخته میشوند. اعتباربخشی، زمانی صورت میگیرد که مؤسسات آموزش عالی به درجهای از استانداردهای کیفیت که ازسوی دفتر اعتبارسنجی تنظیم شده است، دست یابند. در راستای اعتبارسنجی، مؤسسات آموزش عالی در فرایند خودارزیابی و ارزیابی ازسوی همتایان بیرونی (نه تنها برای دستیابی به استانداردها، بلکه برای ارتقای مداوم کیفیت آموزش و کارآموزی) متعهد میشوند. اهداف نظام اعتباربخشی مؤسسات آموزش عالی آلبانی عبارتاند از:
· استفاده از استانداردهای ارزیابی برای اطمینانیابی از عرضه آموزشهای کیفی؛
· تشویق مؤسسات برای ارتقای کیفیت آموزش؛
· اطمینان نسبت به حسابرسی مؤسسات آموزشی؛
· ایجاد اعتماد عمومی در مؤسسات آموزشی (EACEA, 2012, p. 14).
زمانیکه گزارش تهیهشده ازسوی دفتر اعتبارسنجی، دارای نکات منفی درخصوص مؤسسات آموزش عالی غیرعمومی باشد، وزارت آموزش درخصوص عدم تصویب دوره عرضهشده و یا به رسمیت نشناختن مؤسسه آموزش عالی تصمیمگیری میکند (EACEA, 2005, p. 4).
منابع مالی بخش آموزش و آموزش عالی
در آلبانی، بخش عمومی، تأمینکننده اصلی بودجه برای خدمات آموزشی در همه سطوح تحصیلات است. در سال تحصیلی 2003-2002، مدارس خصوصی کمتر از 4/3% دانشآموزان کل ثبتنامشده در تحصیلات پیشدانشگاهی را شامل میشدند (The World Bank, 2005).
این میزان برای آموزش عالی بسیار کمتر بوده است که از این نظر میتوان گفت منابع مالی بخش بزرگی از آموزش عالی آلبانی ازسوی دولت فراهم میشود (Malaj et al., 2005, p. 1).
منابع مالی آموزش عالی آلبانی ازسوی مالیاتدهندگان (ازطریق بودجه دولت) و شهریه تحصیل، فراهم میشود. نظام ملی شهریه مبتنیبر سطح اقتصادی کشور است و دو نوع نظام پرداخت شهریه وجود دارد که یکی از آنها مربوط به دانشجویان تماموقت و دیگری، دانشجویان پارهوقت است. برای دانشجویان تماموقت، شهریه کمتر است و برای تمام دانشجویان- بدون توجه به دوره آموزشی، ملیت، و غیره- یکسان است. این نظام، اندک اندک در حال تغییر است، بهگونهای که باتوجهبه خدمات گوناگونی که ازسوی مؤسسات آموزش عالی عرضه میشود، مقادیر متفاوتی شهریه از دانشجویان دریافت میشود. نظام دیگر، دریافت شهریه از دانشجویان پارهوقت است که باتوجهبه دانشکدههای مختلف مقدارهای گوناگونی شهریه گرفته میشود (Malaj et al., 2005, p. 3).
ماده 75 قانون آموزش عالی، درخصوص شهریه مؤسسات آموزش عالی، موارد زیر را بیان کرده است:
· شهریه تحصیل شامل شهریه ثبتنام و شهریه آموزش است.
· شهریه ثبتنام برای همه دورههای تحصیلی ازسوی مؤسسه آموزش عالی پیشنهاد و ازسوی وزارت آموزش و علوم تصویب میشود.
· شهریه آموزش برای نظام آموزش دوره اول تماموقت ازسوی وزارت آموزش و علوم پیشنهاد و ازسوی انجمن وزیران تصویب میشود.
· شهریه آموزش برای دوره اول پارهوقت، از دور و یا دیگر اشکال نظام آموزش، ازسوی مؤسسات آموزش عالی پیشنهاد و بهوسیله قانون ویژه وزارت آموزش و علوم و وزارت دارایی تصویب میشود.
· دانشجویان برتر، از پرداخت شهریه برای سال تحصیلی آینده معاف هستند (Republic of Albania Parliament, 2007, p. 43).
برنامهها و اصلاحات پیشرو
اصلاحات در نظام آموزش آلبانی در سالهای 1999-1992 روی داد و مواردی مانند نوآوریهای ویژه در برنامه درسی، عرضه راهکارهای جدید در حوزه یادگیری زبانهای خارجی، مدیریت مدرسه، سال تحصیلی، ارزیابی عملکرد آموزشگران و غیره را دربر میگرفت. در بخش آموزش عالی، قوانین جدید به ایجاد دانشگاههای محلی بسیاری در شهرهای اصلی آلبانی انجامید (International Bureau of Education, 2011, p. 8).
راهبرد ملی آموزش برای سالهای 2015-2004 بر تحصیلات پیشدانشگاهی تمرکز داشته و بهمنظور کمک به تقویت عملکرد بخش آموزش و بهبود بازده یادگیری در حالت منصفانه و اثربخش طراحی شد. این راهبرد چهار اولویت را بیان میدارد که عبارتاند از:
· اصلاح و تقویت ظرفیت مدیریت؛
· بهبود کیفیت فرایند تدریس و یادگیری؛
· سرمایهگذاری برای آموزشهای پیشدانشگاهی؛
· ظرفیتسازی و توسعه منابع انسانی (International Bureau of Education, 2007, p. 4).
آلبانی در 18 سپتامبر 2003 بیانیه بلونیا را پذیرفت و برایناساس نظام آموزش عالی خود را بازسازی کرد. همسو با این اصلاحات، آلبانی نظام آموزشی که مدارک تحصیلی کارشناسی بعد از چهار سال، تحصیل تماموقت، ارشد سطح دو پس از یک سال تحصیل تکمیلی، و دکتری را کنار گذاشت و برنامههای تحصیلی به شیوه محتوا و ساختار اروپایی سازماندهی شدند. از سال تحصیلی 2009-2008 برنامه آموزشی به شیوه نظام سهچرخهای (کارشناسی، کارشناسی ارشد، و دکتری) سازماندهی شدند (Duda and Xhaferri, 2013, p. 19).
در 2008م، دولت آلبانی راهبردی ملی برای آموزش عالی 2013-2008م منتشر کرد. بحث اصلی این راهبرد این بود که آموزش عالی و پژوهشهای علمی در آلبانی هنوز فاصله زیادی با استانداردهای بینالمللی دارد. بر پایة این راهبرد ملی قانون جدید آموزش عالی در سال 2007، به تصویب رسید که گام مهمی برای پیشرفت در نظام آموزش ایجاد کرده است. اصول اصلی قانون نوین آموزش عالی سبب افزایش جابهجایی دانشجو و استاد، هماهنگی میان تدریس و پژوهشهای علمی و یا کارهای هنری بر پایه نظام آموزش عالی اروپا، تضمین کیفیت و اثربخشی مطالعات، مشارکت دانشجویان در مدیریت و تصمیمگیری و بهویژه تضمین کیفیت آموزش شده است (Mora et al., 2015, p. 3). این قانون مسیرهای جدیدی برای مسئولیتپذیری بیشتر و خودمختاری دانشگاههای آلبانی ایجاد کرده است (The World Bank, 2012).
راهبرد ملی آموزش عالی، همسو با گرایشهای اصلی توسعه آموزش عالی در اروپا و دیگر کشورهای جهان تدوین شده است. هدف اصلی این راهبرد ارتقای آموزش عالی آلبانی در ردة آموزش عالی اروپا بود. اولویتها و اهداف آموزش عالی در آموزش عالی آلبانی، همانگونه که در راهبرد ملی بیان شده، عبارتاند از:
· توسعه جامعه و ارتقای استانداردهای مردمسالار از رهگذر آموزش دانشجویان، برای توانمندسازی آنها برای زندگی اجتماعی مؤثر؛
· توسعه اقتصادی کشور بهطورکلی، و در مناطق ویژه از رهگذر آموزش نیروی کار شایسته و توانمند؛
· برآورده کردن نیازهای توسعهای نسل جوان؛
· توسعه و تحکیم پایههای دانش نامحدود و کافی همسو با منافع ملی (Ministry of Education and Science, 2008).
راهبرد ملی به برخی از نقاط ضعف مؤسسات آموزش عالی آلبانی اشاره کرده است که عبارتاند از:
· بیتوجهی به موضوعهای توسعه مدرن؛
· بیتوجهی به نیازهای آینده جامعه و اقتصاد کشور؛
· یکنواختی آموزش عالی و عدم تشویق مؤسسات آموزش عالی به انجام فعالیتهای گوناگون دیگر (Mora et al., 2015, p. 3).
چالشهای آموزش عالی
امروزه نظام آموزش آلبانی با چالشهایی ازجمله: فلسفه جدید زندگی، اقتصاد آزاد بازار کار، و پیوستن به کشورهای اروپایی روبهرو است. نظام آموزش آلبانی باید دانشجویان را بهگونهای آموزش دهد تا به شهروندانی مردمسالار بدل شوند، بهگونهای اثربخش با بازار کار همکنشی داشته باشند و سبب افزایش رقابتپذیری آلبانی شوند (Laze, 2011, p. 13).
برخی از چالشهایی که آموزش عالی آلبانی با آن روبهرو است، عبارتاند از:
· فراهم ساختن امکانات برای شمار روزافزون دانشجویان؛
· عرضه مطالب علمی و فنی روزآمد؛
· خودمختاری مالی دانشگاهها؛
· پی نهادن دانشگاههای خصوصی؛
· سازماندهی خصوصی دانشگاههای عمومی و خصوصی، مطابق با قوانین نوین آموزش (Laze, 2011, p. 12 ).
کتابشناسی
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران. (1394). اطلاعات کشورهای جهان. بازیابیشده از: http://www.tccim.ir
مؤسسه آیندهپژوهی جهان اسلام. (1394). اقتصاد آلبانی. بازیابیشده از: http://iiwfs.com
Bekteshi, L. (2015). “Albanian Universities and E-learning”. European Journal of Social Sciences, Education and Research, 4(1), 157-169.
Berdo, S. (2010). “Education factor and human resources development- Albania case”. Academicus International Scientific Journal, MMX (1), 72-79.
Countries of the World. (2015). Albania Geography 2015. Retrieved from: http://www.theodora.com/wfbcurrent/ albania/albania_geography.html
Duda, A. and Xhaferri, E. (2013). Teacher Education and Training in the Western Balkans. Luxembourg: Office of the European Union.
EACEA. (2005). Higher Education in the Republic of Albania. Retrieved from: http://eacea.ec.europa.eu/tempus/ participating_countries/higher/albania.pdf.
EACEA. (2012). “Overview of the Higher Education Systems in the Tempus Partner Countries: Western Balkans”. A Tempus Study.
Ecker, A. (2003). Initial Training for History Teachers: Structures and Standards in 13 Member States of the Council of Europe. Strasbourg: Council of Europe.
EP-Nuffic. (2015). Onderwijssysteem Albanië Beschreven en Vergeleken met het Nederlandse Systeem. Retrieved from: https://www.nuffic.nl/documents/497/education-system-albania.pdf.
Eurydice. (2012). The European Higher Education Area in 2012: Bologna Process Implementation Report. Retrieved from: media.ehea.info/file/2012_Bucharest/79/5/Bologna_ Process_Implementation_Report_607795.pdf.
Gaber, S. (2000). “Strategies of Educational Reform in the Countries of South Eastern Europe: Final Report”. In Sergij Gabršček and Neli Dimc. (eds), Strategies of Educational Reform in South East Europe Countries (pp. 109-113). Ljubljana : Open Society Institute Slovenia.
Hagelund, B. (2001). Higher Education in Albania (unpublished paper). University of Copenhagen, Faculty of Social Sciences, Copenhagen, Denmark.
International Bureau of Education. (2007). “Albania”. World Data on Education (6th edition). Geneva: Unesco.
International Bureau of Education. (2011). “Albania”. World Data on Education (7th edition). Geneva: Unesco.
Laze, J. (2011). “The Challenges of the Albanian Universities to the European Space”. European Scientific Journal, 14(Special edition), 4-27.
Malaj, A., Mema, F. and Hida, S. (2005). “Albanian Financial Management in the Education System: Higher Education”. BERG Working Paper, (54).
Ministry of Education and Science. (2008). National Strategy for Higher Education 2008-2013. Retrieved from: http://erawatch.jrc.ec.europa.eu
Mora, J. G., Ferreira, C., Vidal, J. and Vieira, M. J. (2015). “Higher Education in Albania: Developing Third Mission Activities”. Tertiary Education and Management. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1080/13583883.2014. 994556
Population Pyramid. (2015). Albania 2015. Retrieved from: http://populationpyramid.net/albania/2015
Republic of Albanian Parliament. (2007). Law on the Higher Education in the Republic of Albania. Retrieved from: http://www.erisee.org
Technopolis. (2010). Study on the Organization of Doctoral Studies in EU Neighbouring Countries: Albania. Retrieved from: www.technopolis-group.com
The World Bank. (2005). Albania Poverty and Education in Albania: Who Benefits from Public Spending? Washington,DC: Author.
The World Bank. (2012). Albania - Tertiary Education: University Governance Under the Higher Education Law (2007), Guidelines for Strategic Planning (Policy Brief No. 3). Washington, DC: Author.
Top Channel. (2014). BERZH Mbështet Marrëveshjen me FMN-në (EBRD Supports the Agreement with IMF). Retrieved from: http://www.top-channel.tv/artikull.php
Xhaferri, E. and Branković, J. (2013). Overview of Higher Education and Research Systems in the Western Balkans: Albania. Retrieved from: http://www.herdata.org/public/ HE_and_Research_in_Albania_FINAL1.pdf.
نویسندگان:
مهتاب پورآتشی
