نحوة پراکنش مجموعههای جمعیتی (سکونتگاهی) در ابعاد و اندازههای مختلف. مطالعه انواع پراکنش سکونتگاهی مقولهای بسیار پردامنه است که در مقیاسهای مختلف و با رویکردهای متفاوت به انجام میرسد. یکی از رویکردهای اصلی در این زمینه عبارت است از مطالعه نحوة شکلپذیری و تکوین الگوهای سکونتگاهی در گذر زمان. این رویکرد مبتنی بر بُعد تاریخی، هم بهصورت میدانی و عملی و هم به شیوه کلیتر، با بهرهگیری از مدلهای جدید پراکنش فضایی یا عمران اراضی مورد استفاده قرار میگیرد. در این رویکرد تکاملی فرض بر این است که سهم قابل توجهی از سکونتگاهها رابطة مستقیمی با نظامهای کشاورزی محلی دارند. براینمبنا، این رویکرد با تأکید بر تحلیل ساختهای زراعی، پراکندگی یا تجمع و درواقع ساختار ظاهری سکونتگاهها را در هر ناحیه بررسی و تبیین میکند. تجمع، ویژگی نواحی با قطعهبندی اراضی قطعهبندی شده یا مختص نواحی کشاورزی جمعی یا کشاورزی اشتراکی، نظیر نظامهای پیشاافرازی (pre-enclosure systems) بشمار میرود. نمونههای بارز تجمع در شهرهای زراعی سیسیل مشاهده میشود. پراکندگی سکونتگاهی، ویژگی خاص چشماندازهای اراضی یکپارچه است. افراز و یکپارچگی قطعات (زمین) معمولاً موجد پراکندگی است. بررسی و سابقه تاریخی الگوهای ریختشناختی درونی سکونتگاههای روستایی مورد توجه ویژه جغرافیدانان آلمانی و تا حدّی کمتر، جغرافیدانان فرانسوی بوده است.
امروزه، تحلیل الگوهای سکونتگاهی موجود از طریق مدلسازی و روشهای کمّی رواج و توسعهیافته است و در مورد نحوة پراکنش سکونتگاههای شهری و روستایی- هر دو- به کار میرود. در همین زمینه، توجه به سنجش برخورداری از انتظام در الگوهای سکونتگاهی، با استفاده از تحلیل نزدیکترین همسایه رواج یافته است که از این طریق، نحوه توزیع سکونتگاهها، به تفاوت بهصورتهای اتفاقی، منظم و مجتمع تعیین میگردد.
تحلیل الگوی سکونتگاهی بر مبنای اصول نظری در نظریه مکان مرکزی ( مکان مرکزی، نظریه) پیشرفت زیادی داشته است. این نظریه نه تنها نحوة استقرار یا فاصلهبندی سکونتگاهها، بلکه علاوهبرآن، وسعت و اجزاء کارکردی آنها را نیز مورد بررسی قرار میدهد. قواعد نظریه مکان مرکزی برای بررسی الگوی عینی سکونتگاههای روستایی در بسیاری از مناطق جهان مورد استفاده بوده است.
کتابشناسی:
- Johnston, R.J. and et al (eds). The Dictionary of Modern Geography. 4th ed, London: Blackwell, 2001.
