برنامه کمکهای ایالات متحد برای بازسازی ایران بعد از جنگ جهانی دوم.
خرابیها و خسارتهایی که جنگ دوم به همراه آورد و گسیختگیهایی که در ارکان نظام بسیاری از کشورها در اثر صدمات جنگ ایجاد شد، بسیاری از کشورهای اروپایی و برخی کشورهای خاورمیانه، از جمله ایران، را در معرض انقلابهای سوسیالیستی و رخنه کمونیسم بینالملل قرار داد. در چنین احوالی، ایالات متحد که از صدمات جنگ در امان مانده بود، بر آن شد که برای جلوگیری از نفوذ اتحاد شوروی و بروز انقلابهای سوسیالیستی، برنامههایی را برای کمک به کشورهای اروپایی و خاورمیانه تنظیم کند. چنین هدفی را هری ترومن، رئیس جمهور وقت ایالات متحد، در ژانویه 1949م (1327ش) در سخنرانی انتخاباتی خود اعلام کرد. سازمانی که بعداً برای اجرای بند چهارم از سخنرانی ترومن ایجاد شد، برهمینمبنا، اصل چهار ترومن و به اختصار اصل چهار نامیده شد. ایران بهعنوان یکی از کشورهایی که در زمره دریافتکنندگان چنین کمکهایی در نظر گرفته شده بود، ضمن مقاوله نامهای که در مهر 1329ش به امضا رسید، به دریافتکنندگان کمک در چارچوب اصل چهار پیوست و بهاینترتیب، برای یک دوره 17 ساله از کمکهای فنی و اقتصادی ایالات متحد برخوردار شد.
برنامههای اصل چهار در ایران 4 بخش عمده را دربر میگرفت:
· ترویج کشاورزی؛
· بهداشت عمومی؛
· آموزش و پرورش؛
· نوسازی صنایع و تأسیسات زیربنایی.
فعالیت در بخش ترویج کشاورزی ( ترویج کشاورزی) عبارت بود از احداث دامداریها، مزارع نمونه و آموزش شیوههای مرغداری، باغداری و کشت و کار. فعالیت در بخش بهداشت متمرکز بود بر مبارزه با مالاریا، واکسنکوبی برای مبارزه با بیماریهای واگیردار و سالمسازی محیط زیست. فعالیت بخش آموزشی نیز متوجه مبارزه با بیسوادی و تأمین دبیر برای دبیرستانها بود.
برای پیشبرد برنامههای اصل چهار تعداد کارشناسان امریکایی که به ایران اعزام شدند، تا اواسط دهه 1950م به 700 نفر رسید. تعداد کارکنان ایرانی که در رابطه با برنامههای اصل چهار با بخشهای مختلف همکاری میکردند، در اوج فعالیتها به 7000 نفر میرسید. در فعالیت شهرسازی، توجه ویژهای به شهر تهران صورت گرفت و گروه جداگانهای برای کارهای عمرانی در تهران، با نام تیم تهران، شکل گرفت. بسیاری از ایرانیانی که با برنامههای اصل چهار همکاری میکردند، بعدها به مقامات عالی مدیریتی رسیدند. بسیاری از کسانی که در امریکا تحصیل کرده بودند، در کارهای این برنامه پذیرفته میشدند و همین حال، در کابینههای حسنعلی منصور و هویدا به مقامات عالی مدیریتی، از جمله وزارت، ارتقاء پیدا کردند.
نوع فعالیت بخشهای مختلف
ترویج کشاورزی
هدف اصلی اصل چهار در بخش ترویج کشاورزی، کمک به کشاورزان در تغییر شیوههای سنتی کشت، اصلاح شیوه زراعت، استفاده از بندهای اصلاحشده و برخی کمکهای فنی، مبارزه با آفتها و راهاندازی واحدهای دامداری نوین بود. در این زمینه اقدامات چندی صورت گرفت که از جمله مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
· تأسیس مدرسههای حرفهای؛
· تأسیس کارخانه فراوری و رقمبندی محصولات کشاورزی، آموزش استفاده از ماشینهای کشاورزی؛
· راهاندازی واحدهای مرغداری و جوجهکشی نوین و وارد کردن سالانه 1000 قطعه جوجه یک روزه از نژاد مرغهای گوشتی و تخمگذار امریکایی و توزیع آن در میان مرغداریهای حومه تهران؛
· تأسیس دامپروری حیدرآباد برای توسعه بهرهگیری از ماشینهای جدید جوجهکشی؛
· راهاندازی دامپروری برای پرورش گاوهای گوشتی و شیری از نژادهای اصلاحشده؛
· احداث مزرعه نمونه در حیدرآباد کرج و وارد کردن و ترویج استفاده از بذرهای اصلاحشده؛
· آموزش استفاده از تفاله چغندر برای تغذیه دام؛
· تأمین منابـع برای توسعه فعالیت دانشکده کشاورزی کـرج؛
· تأمین هزینه اعزام دانشجو به دانشگاه امریکایی بیروت در رشتههای کشاورزی و؛
· تأسیس مرکز بهداشت در برخی از روستاهای حومه تهران.
آموزش و پرورش
در بخش آموزش، تیم اعزامی اصل چهار به کمک کارمندانی که در ایران استخدام کرده بود، در 2 زمینه عمده فعالیت میکرد:
· تأمین دبیر و آموزگار برای مدرسهها و دبیرستانها؛
· کمک به تأسیس مدرسه با کمکهای اصل چهار و همیاری مردم.
در این 2 عرصه، ایران در سالهای دهه 1930 و 1940م با کمبودهای زیادی مواجه بود. تیم فعال در بخش آموزش و پرورش در نخستین دوره فعالیتی خود توانست بهسرعت حدود 000,10 معلم و دبیر را برای تدریس در مدرسهها و دبیرستانها آموزش دهد. در همین دوره حدود 400 مدرسه با همکاری اصل چهار، دولت ایران و همیاری مردم ساخته شد که به آموزش و پروش ایران در آن دوران تحرک تازهای داد.
بهداشت عمومی
در بخش بهداشت عمومی نیز اصل چهار فعالیتهای گستردهای را انجام داد. این فعالیتها از جمله عبارت بودند از:
· ریشهکن کردن مالاریا؛
· مبارزه با آفتهای گیاهی از جمله ملخ؛
· ترویج بهداشت عمومی بهصورت تشویق به احداث حمامها و دستشوئیهای بهداشتی؛ و
· واکسنکوبی بر ضد بیماریهایی چون آبله، دیفتری، کزاز، سیاهسرفه، حصبه و مثل اینها.
در میان این سلسله از فعالیتها، ریشهکن کردن مالاریا که در ایران بسیار شیوع داشت، جای خاصی داشت. در اثر سمپاشی سراسری ایران، بسیاری از حشرههای ناقل بیماری از جمله مالاریا، ریشهکن شد. برای نمونه، ظرف 5 سال ابتلا به مالاریا در مازندران به کمتر از 5% رسید. کمک به تأمین آب آشامیدنی سالم یکی دیگر از عرصههای فعالیت بود.
نوسازی صنایع و تأسیسات زیربنایی
در اصل چهار جایی هم برای نوسازی و راهاندازی صنایع و تأسیسات زیربنایی در نظر گرفته شده بود. در تأسیسات شهری، کمک به تأسیس کشتارگاه تهران یکی از اقدامات در راستای برنامههای اصل چهار بود. در کشتارگاه تهران برای جمعیت 1 میلیونی این شهر در آن زمان، امکاناتی برای کشتار روزانه 4000 رأس گوسفند و گاو در نظر گرفته شد. نوسازی لوکوموتیوها و واگنهای راهآهن نیز یکی از سلسله اقدامات مربوط به برنامههای اصل چهار بود. تأسیس نیروگاههای تولید برق از دیگر اولویتهای مورد نظر در برنامههای اصل چهار بشمار میرفت. کارخانههای دیگری نیز در رابطه با همین برنامهها تأسیس شد که برخی از آنها در زمره صنایع نوین بودند.
در مجموع اصل چهار در شرایطی که ایران شرایط سختی را تجربه میکرد و از کمبودهای زیادی در ابتداییترین نیازهای بهداشتی، آموزشی و فنی رنج میبرد، منشا کمکهای قابل توجهی بود. برنامههای اصل چهار نخستین گامها در مدرنسازی شرایط جامعه در عرصههای گوناگون، از کشاورزی تا دامپروری و صنعت بود. کمکهای فنی اصل چهار به ایران در مجموع به بیش از 320 میلیون دلار رسید که حدود 250 میلیون دلار آن کمک بلاعوض بود. ایالات متحد در قبال این کمکها، به سمت اخذ حق برونمرزی (کاپیتولاسیون) پیش رفت که در عوض کمکهای فوق صدمه بزرگی به حیثیت مردم ایران بود و مردم ایران در انقلاب 1357ش، پاسخ این حتک حرمت را بهشدت هرچه تمامتر داد.
کتابشناسی:
- کرباسیان، اکبر. «تحلیلی بر نتایج اجرای اصل چهار ترومن در ایران»، ماهنامه گزارش. شماره 107، دی 1378.
- نوروزی، عباس. «بررسی نقش سازمانهای امریکایی در تروج کشاورزی ایران». مجموعه مقالات هفتمین سمینار علمی ترویج کشاورزی کشور، 1372.
- همراز، ویدا. «جامعه ایرانی و اصل چهار ترومن 1329-1332»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی ایران. سال اول، شماره 1، 1378.
- رامتین، حسین. امریکائیها در ایران. جلد اول، تهران: انتشارات باما، 1341.
