عمل تبدیل زمین بایر به زمین حاصلخیز از طریق اعمال آبیاری، زهکشی، کنترل سیلاب، تغییر و اصلاح بافت، مواد معدنی و آلی خاک و پیشگیری از فرسایش. چشماندازهای طبیعی و انسانساخت ممکن است به طرق مختلف، از جمله بهواسطه بهرهبرداری و فراوری منابع تجدیدناپذیر (مانند سوخت فسیلی، کانیها و خاکدانهها)، و نیز انباشت مواد زائد و آخال و یا فعالیتهای مرتبط با بهرهگیری از منابع تجدید شونده (مانند کشاورزی، جنگلداری، ماهیگیری، گردشگری و گذران اوقات فراغت) و نیز فعالیتهای صنعتی و زندگی شهری، در معرض تخریب شدید قرار گیرند. بهمنظور تداوم و پایداری بهرهبرداری از منابع تجدید شونده (خاک، گیاه، آب و جانوران) در اینگونه عرصهها، احیاء زمین به انجام میرسد. احیاء زمین در اغلب موارد با بهسازی و اصلاح خاک همراه است. یکی از پدیدههایی که به تخریب و حتی بایر ماندن اراضی حاصلخیز منجر میشود، پدیده شوری خاک بهواسطه آبیاری است. گرچه آبیاری عمدتاً در مناطق خشک و نیمهخشک (با کمتر از 500 میلیمتر متوسط بارش سالانه) به انجام میرسد، اما ضمناً در مناطق مرطوب نیز برای کشت محصولات معین، از جمله برنج، به کار میرود. اراضی آبی جهان حدود 220-250 میلیون هکتار برآورد میشود که حدود نیمی از آن به 3 کشور پاکستان، هندوستان و چین اختصاص دارد. بسیاری از مناطق، بهویژه چین، مصر، ایران، بینالنهرین و هند، از زمان باستان پیوسته تحت آبیاری بودهاند. اقدام به آبیاری مداوم و فشرده، بهویژه در نواحی با نرخ بالای تبخیر، بهواسطه تبخیر آب از سطح زمین، موجب افزایش شدید ذرات نمک در لایههای بالایی خاک میشود و آن را برای بهرهبرداریهای زراعی نامناسب میسازد. در مقابل، زهکشی در کشاورزی، به مفهوم خارج کردن آب اضافی از خاک که سابقه آن در مصر و رم به دوره باستان باز میگردد، درصورتیکه به وجه مناسبی به انجام رسد، میتواند به بهبود ساختار خاک و نیز به افزایش اثربخشی کودهای فسفره و حفظ نیتروژن خاک منجر شود و از آبگرفتگی، شسته شدن املاح و شوری خاک که اغلب حاصل آبیاری است، جلوگیری نماید.
احیاء زمین به 2 معنا به کار میرود که هر 2 به مفهوم تغییر اراضی یک ناحیه به حالت مطلوب است: نخست، بهسازی زمین و بازگرداندن آن به حالت طبیعی؛ و دیگری، تغییر زمین از شکل طبیعی آن بهصورت اراضی قابل کاربری.
به این معنا، احیاء زمین عبارت است از ایجاد اراضی جدید در محلهایی که پیش از آن آبگیر بوده است. از نمونههای قابل ذکر آن، شهر واشینگتن است که بر روی اراضی قرار دارد که پیش از این، باتلاق بود. همچنین اراضی نویافته در هلند نیز از اینگونه زمینهای احیاء شده بشمار میروند. شهرهای جنوبی چین در هنگکنگ و ماکائو و نیز سنگاپور به خاطر اقدامات خود در زمینه احیاء زمین شهرت دارند. از جالبترین نمونههای احیاء زمین، جزایر پالم (پالم ایلند) و دوبی در امارات متحده است. احیاء زمین ضمناً به معنای بازسازی اراضی تخریبشده نیز هست. بهاینترتیب، احیاء زمین روند پاکسازی زمین در یک محل است که در معرض تخریب مداوم محیطی قرار داشته باشد. اینگونه احیاء زمین میتواند بهمنظور برخی کاربریهای انسانی (نظیر ساخت مسکن) و یا بازسازی و تبدیل اراضی به حالت طبیعی و اولیه خود، بهعنوان عرصه حیات وحش، به انجام رسد.
کتابشناسی:
- Britannica Encyclopedia. CD, 2006.
