نام رایج برای نهادهای تحقیقاتی، اغلب خصوصی، که در آن نخبگان علمی برای تبیین مسائل مرتبط با سیاستها و راهکارها گرد هم میآیند، تا به ارائه طریق و توصیههای لازم و مناسب بپردازند. اتاق فکر اغلب مؤسسه سیاستگذاری نیز خوانده میشود. بهاینترتیب، اتاق فکر در عمل سازمان، مؤسسه، مجمع یا گروهی از کارشناسان است که با پرداختن به بررسیهای علمی و بنابه مورد، با شناسایی عرصههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، راهبردی، فنّاوری، نظامی و مانند آن، رهنمودها و راهکارهای مرتبط و مناسب را عرضه میدارد.
درحالیکه برخی از اتاق فکرها با نمایندگی جایگاههایی در عرصه و فضای سیاسی، با توجه به نوع و دامنة نقطهنظراتی که ارائه میدهند، حقوق و دستمزد دریافت میکنند، بیشتر اتاق فکرها غیرانتفاعی هستند؛ برای نمونه، در ایالات متحد و کانادا، بسیاری از اتاق فکرها با فعالیت خود، تنها از بخشودگیهای مالیاتی بهرهمند میشوند. در بریتانیا، اداره مرکزی بازنگری سیاستها، یک دفتر مشورتی بود که طی 1970-1983م بهعنوان اتاق فکر در خدمت حکومت بود. این دفتر وظیفه داشت، برای وزرا و اعضای هیئت دولت بهنگام اتخاذ سیاستها، زمینههای اطلاعاتی و مشورتی لازم را فراهم سازد. در این کشور برخی اتاق فکرها مستقل عمل میکنند، هرچند بعضی دیگر وابسته به احزاب و یا متعلق به جناحهای خاص سیاسی هستند. مشهورترین آنها عبارتند از: انجمن فابین (تأسیس شده در 1884م)، مؤسسه ادام اسمیث (با موضع محافظهکاری)، مرکز مطالعات سیاستگذاری (با موضع دست راستی)، مؤسسه امور اقتصادی، بنیاد بازار اجتماعی (با موضع دست راستی)، مؤسسه تحقیقات سیاستهای عمومی (متعلق به حزب کارگر)، دموس (بیطرف و تأسیس شده در 1993م)، مؤسسه مطالعات مالی (بیطرف و فعال در زمینه امور مالیاتی) و مؤسسه سیاستهای اشتغال (مستقل و تأسیس شده در 1985م). در ایالات متحد، مهمترین اتاقهای فکر با گرایش درست راستی عبارتند از: مؤسسه کارفرمایی امریکا و بنیاد میراث (1973م).
اصطلاح اتاق فکر، درواقع، از دهة 1950م به کار گرفته شد و تا 1970م، تنها چند اتاق فکر وجود داشت که بیشتر در ایالات متحد تشکیل شده و به مشورت دادن در زمینههای نظامی مشغول بود. از آن پس، ایجاد انواع اتاق فکر گسترش چشمگیری یافت. امروز، دولتها و نهادها و دستگاههای وابسته به آنها، هریک دارای اتاق فکر خاص خود هستند. درحالیکه اینگونه اتاق فکرها دولتی هستند، بسیاری از اتاق فکرها بهصورت خصوصی اداره میشوند و بهعنوان مؤسسات مشاورهای یا حتی تحقیقاتی، به فعالیت انتفاعی میپردازند. از جمله اتاق فکرهایی که به فعالیت و مشورتدهی در زمینه روابط غرب و اسلام فعالیت دارند، که از جمله عبارتند از: مجمع بروکینگز، واقع در واشینگتن (ایالات متحد) که به مقامات وزارت امور خارجه قطر مشاوره میدهد؛ گروه پیشبینی راهبردها، اتاق فکری که مقر آن در هندوستان است و با انجمن متحد لیبرالها و دموکراتهای پارلمان اروپا همکاری نزدیک دارد؛ میزگرد جهانی اقتصاد، شامل شورا (اتاق فکر)ی 100 نفره از سران کشورها که برای بحثها و تصمیمگیریهای خود، رؤسای اتاق فکرهای مختلف را، از مرکز اسلامی آکسفورد در دانشگاه آکسفورد تا گروه پیشبینی راهبردها و مرکز تحقیقات سیاستگذاری در دهلی (هندوستان) و دانشگاه الازهر (مصر) گرد هم میآورد.
کتابشناسی:
- The Encyclopedia of Management. Washington, D.C., 2006.
- Britannica Encyclopedia. CD, 2006.
