سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (‌ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی) با استفاده از تعریف به کار رفته توسط اتحادیه اروپا، آمایش سرزمین را به‌صورت زیر تعریف کرده است: آمایش سرزمین تنظیم کنش متقابل بین عوامل انسانی و عوامل محیطی است که به‌منظور ایجاد سازمان سرزمینی عقلایی مبتنی بر بهره‌گیری بهینه از استعدادهای انسانی و محیطی از طریق افزایش کارایی و بازدهی اقتصادی، گسترش عدالت اجتماعی، رفع فقر و محرومیت و برقراری تعادل و توازن در برخورداری از سطح معقول توسعه و رفاه در نقاط و مناطق جغرافیایی، ایجاد نظام کاربری اراضی متناسب با اهداف توسعه متعادل و حفظ محیط زیست، ایجاد و تحکیم پیوندهای اقتصادی درون و برون منطقه‌ای و هماهنگ‌سازی تأثیرات فضایی- مکانی سیاستهای بخشی و سیاستهای توسعه مناطق و محورهای خاص، با توجه به اصل وحدت سرزمینی، ملاحظات امنیتی و دفاعی و حفظ هویت اسلامی- ایرانی به‌گونه‌ای عمل می‌کند که بتواند اهداف چشم‌انداز بلندمدت توسعه کشور و مدیریت یکپارچه سرزمینی را محقق سازد.

مفهوم آمایش سرزمین

آمایش سرزمین به معنای نظم و ترتیب و آرایش فضایی سرزمین است و مفهوم آن در ادبیات برنامه‌ریزی توسعه، با تغییرات و تحولات زیادی روبرو بوده است که در تعاریف توسعه و رویکرد به توسعه قابل تبیین و تشریح است.

     آمایش سرزمین را به تعبیری، می‌توان توزیع متعادل جمعیت و فعالیت در پهنه سرزمین دانست؛ تعبیری که با خود واژه‌های تعادل، جمعیت، فعالیت و سرزمین را به همراه دارد. هریک از این واژه‌ها تعاریفی دارند که در جریان تحولات به‌وجود آمده در برنامه‌ریزی توسعه، با تغییرات قابل توجه روبرو بوده‌اند. آمایش سرزمین به مفهوم اصلی، بر آماده نمودن سرزمین و یا به‌عبارتی، آماده نمودن زمین دلالت دارد. البته آماده نمودن در ارتباط با هدف، معنا و شکل متفاوتی دارد؛ چنانچه آماده نمودن قطعه‌ای از زمین برای ساخت یک واحد مسکونی مورد نظر باشد، آمایش بُعد کالبدی و هم بُعد معماری به‌خود خواهد گرفت. اما اگر آمایش محله مسکونی، حوزه شهری و یا یک منطقه شهری یا روستایی و مانند آن مطرح باشد، ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مانند آن از اهمیت بیشتری برخوردار خواهند شد. در بعد ملی، تدوین راهبردهای مناسب برای توسعه کشور براساس شناخت عناصر توسعه فضایی، اهمیت بسیار و نقش محوری در برنامه‌ریزی خواهد داشت. به‌طورکلی، می‌توان گفت که آمایش سرزمین، برحسب سطح مکانی، ویژگیهای منحصر به فردی دارد؛ یعنی هرچه از سطح خُرد مکانی به سطوح کلان ملی حرکت کنیم، بعد راهبردی آن اهمیت بیشتری می‌یابد و ابعاد ریز مکانی اهمیت و کاربرد ظاهری خود را از دست می‌دهند.

     آمایش سرزمین برحسب تعریف می‌تواند هدف و یا راه رسیدن به هدف باشد. به‌عبارت دیگر، در افق برنامه انتظار می‌رود که سرزمین با مدیریت صحیح به‌گونه‌ای نظام‌یافته باشد که توسعه پایدار فضایی محقق شود. اما دستیابی به هدف، یا به سخن بهتر، آرمان مورد نظر مستلزم برنامه‌ریزی مناسب آمایشی است. به‌هرتقدیر، آمایش سرزمین نیازمند شیوه برنامه‌ریزی مناسب است. تفاوت این شیوه با سایر انواع برنامه‌ریزی در واژه زمین و یا در مفهوم وسیع‌تر آن سرزمین نهفته است. می‌توان گفت که توسعه پایدار فضایی نتیجة برنامه‌ریزی با رویکرد آمایشی است. به همین دلیل، شناخت اصول برنامه‌ریزی فضایی و طراحی برنامه عملیاتی برای دستیابی به آن، در برنامه‌ریزی آمایشی و در نهایت تحقق اهداف آمایش سرزمین دارای نقش محوری است.

     برای شناخت برنامه‌ریزی آمایشی و یا تعبیر جامع برنامه‌ریزی توسعه پایدار فضایی، مروری اجمالی بر ویژگیهای برنامه‌ریزی به‌صورت اعم ضروری است:

· برنامه‌ریزی فعالیتی آگاهانه است؛

· برنامه‌ریزی آینده‌نگر است؛

· برنامه‌ریزی دارای آرمان و هدف است؛

· برنامه‌ریزی فعالیت‌نگر است؛

· برنامه‌ریزی تلاشی است برای تغییر آنچه هست و آنچه خواهد شد، به آنچه که باید باشد یا بشود؛ و

· برنامه‌ریزی مبتکرانه (پیشتازانه) است.

     برنامه‌ریزی فضایی به‌عنوان یکی از انواع برنامه‌ریزی، علاوه‌بر دارا بودن تمام ویژگیهای فوق، دارای وجه فضایی است. منظور از فضا در برنامه‌ریزی فضایی و آمایشی، فضای کارکردی است که از کنش متقابل بین عوامل انسانی (اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، ایدئولوژیکی و...) و عوامل محیطی (انسان ساخت و طبیعی) در فرایند زمان، حاصل می‌شود (‌ برنامه‌ریزی فضایی).

     برنامه‌ریزی فضایی، مجموعة مفاهیم، دیدگاهها و روشهایی است که برای ایجاد سازمان و ساختار فضایی مطلوب و دلخواه مورد استفاده قرار می‌گیرد. برنامه‌ریزی فضایی، به تعبیری، نام دیگری برای برنامه‌ریزی منطقه‌ای است، با این تفاوت که مفهوم فضا کلی‌تر از معنای منطقه است، زیرا فضا مرزهای منطقه را قطع می‌کند و این یک فرایند مداوم است که به‌صورت حالت عمودی و افقی نمایان می‌شود و در سطوح گوناگون به کار می‌رود.

     برنامه‌ریزی فضایی در طول چند دهه گذشته، از رویکرد کاربری اراضی مبتنی بر مقررات و کنترل زمین (رویکرد کلاسیک)، به رویکردی با دامنه وسیع‌تر تبدیل شده است که هدف از آن، بهترین استفاده از زمین از طریق ارزیابی تقاضاهای رقیب و توجه به اصول توسعه پایدار فضایی است. برای دستیابی به این هدف، عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی برای اتخاذ تصمیم مناسب‌تر در راستای توسعه پایدار به کار گرفته می‌شوند. در چارچوب چشم‌اندازهای جدید، برنامه‌ریزی پیرامون 4 ایده اصلی شکل می‌گیرد: فضایی، پایداری، یکپارچگی و جامعیت. به‌این‌ترتیب، بعد فضایی نه تنها دارای اهمیت بسیار است، بلکه به‌صورت جزء لاینفک برنامه‌ریزی منطقه‌ای در نظر گرفته می‌شود.

     موضوع محوری در مبحث آمایش سرزمین، نابرابریهای سرزمینی است. از نظر مفهومی، برنامه‌ریزی آمایشی دارای 2 جزء غیرقابل تفکیک است:

· برنامه‌ریزی اقتصادی- اجتماعی؛ و

· برنامه‌ریزی سرزمینی- کارکردی.

     در چارچوب این رویکرد، ابعاد مکانی- فضایی برنامه‌ها و برنامه‌های اقتصادی- اجتماعی از اهمیتی یکسان برخوردارند. مؤلفه سرزمینی- کارکردی برنامه‌ریزی آمایشی، مستلزم منظور نمودن مکان، زمین و یا به‌عبارت کلی‌تر، ملحوظ داشتن بعد مکانی- فضایی در تصمیمات مربوط به توسعه و تعالی کشور است. در این راستا، برنامه‌ریزی فضایی اهمیت خاصی می‌یابد: در قالب این نوع برنامه‌ریزی می‌توان از طریق سازماندهی فضا، نابرابریهای سرزمینی را کاهش داد و با توزیع متعادل جمعیت در سکونتگاههای شهری و روستایی و نیز استقرار متناسب و مطلوب مراکز فعالیت، امکان بهره‌برداری بهینه از استعدادهای انسانی، اقتصادی و محیطی را فراهم آورد.

     آمایش سرزمین در مفهوم پذیرفته شده در کشور، گستره وسیعی را در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، محیطی، فرهنگی، دفاعی و مانند آن دربر می‌گیرد که در قالب اصول و اهداف آمایش سرزمین به آن پرداخته می‌شود. اصول و اهداف رویکرد آمایشی براساس مفاد ضوابط ملی آمایش سرزمین، به‌شرح زیر است:

· توسعه یکپارچه و همه‌سونگر؛

· دستیابی به رشد متعادل؛

· توزیع متعادل جمعیت و فعالیت در پهنه سرزمین؛

· حفظ یکپارچگی سرزمینی؛

· کاهش نابرابریهای سرزمینی؛

· حفظ هویت واحد فرهنگی؛

· گسترش عدالت اجتماعی؛

· تقویت و تجهیز فضاهای زیست و فعالیت؛

· جلوگیری از تمرکز و قطبی شدن توسعه؛ و

· حفظ محیط زیست و دستیابی به توسعه پایدار.

آمایش سرزمین در ایران

سابقه آمایش سرزمین در ایران به 1353ش و زمانی باز می‌گردد که وظیفه تهیه طرح آمایش سرزمین از سوی شورای اقتصاد به مرکز مطالعات و تحقیقات بهره‌وری از سرزمین واگذار شد. این مرکز، بنابر وظیفه‌ای که برعهده داشت، مرکز برنامه‌ریزی آمایش سرزمین نام گرفت. برای شناخت بیشتر دربارة این واژه و فعالیتهایی که در زمینه آمایش سرزمین به اشکال گوناگون در کشور صورت گرفته است، لازم است به 1345ش بازگردیم. در این سال انتشار گزارشی با عنوان «مسئله افزایش جمعیت شهر تهران و نکاتی پیرامون عمران کشوری» توسط مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، توجه مسئولان و محافل دانشگاهی را متوجه مشکلات شهر تهران درخصوص افزایش جمعیت نمود. تشابه وضعیت ظاهری شهر تهران با پاریس در این زمینه، منجر به درخواست ایران از مهندسین مشاور ستیران برای بررسی وضعیت شهر تهران شد. مهندسین مشاور ایرانی- فرانسوی ستیران در 1351ش گزارش کوتاهی با نام طرح یادداشت مربوط به بهره‌وری سرزمین یا تنسیق سرزمین تهیه کردند که در قالب آن، مباحث و روشهای آمایش سرزمین مطرح شده بود. در 1353ش، قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به وزارت مسکن و شهرسازی (‌ وزارت مسکن و شهرسازی) تصویب شد و براساس آن، وظیفه تهیه طرح جامع سرزمین به این وزارتخانه محول شد. به‌دنبال این تغییر، مرکزی تحت عنوان مرکز مطالعات و تحقیقات بهره‌وری از سرزمین با مشارکت وزارت مسکن و شهرسازی و وزارت کشاورزی (‌ وزارت جهاد کشاورزی) و منابع طبیعی تشکیل گردید و وظیفه تهیه طرح جامع سرزمین به این مرکز واگذار شد. البته، طرح جامع سرزمین بسیار وسیع و مبهم تعریف شده بود. تعیین محل شهرها و مراکز جمعیت آینده با توجه به عوامل محدود کننده، تعیین حدود ظرفیت توسعه شهرهای فعلی و آینده و طرح و تنظیم نقشه توزیع جمعیت، تهیه و تنظیم سیاستها و خط‌مشیهای اجرایی و ضوابط لازم برای هدایت و کنترل شهرنشینی در جهت تحقق طرح جامع سرزمین، مشخص نمودن وضعیت شهرها و شهرکها از نظر فعالیتهای مختلف و بررسی ارتباط شهرهای فعلی و آینده در سطح منطقه و کشور در چارچوب این طرح قرار داده شده بود. برای غلبه بر مشکلات متعدد ناشی از تعریف گسترده طرح جامع سرزمین، براساس تصمیم شورای اقتصاد، این مرکز به سازمان برنامه و بودجه ملحق شد و تحت نظارت شورایی، مرکب از وزیران کشور، کشاورزی و منابع طبیعی، صنایع و معادن، نیرو، مسکن و شهرسازی، سازمان برنامه و بودجه، راه و ترابری، اقتصاد و دارایی، بازرگانی، رئیس سازمان محیط زیست، قائم مقام نخست وزیر و رئیس کل بانک مرکزی قرار گرفت. بدینسان، وظیفه تهیه طرح آمایش سرزمین از طرف شورای اقتصاد به این مرکز محول شد.

     مرکز مطالعات و تحقیقات بهره‌وری از سرزمین، براساس نامه شماره 1500/م‌ح مورخ 22/5/1354 و 24/6/1354ش، سازمان امور اداری و استخدامی کشور در حوزه معاونت امور برنامه‌ریزی سازمان برنامه و بودجه تشکیل شد. وظایف تعیین شده برای این مرکز به‌شرح زیر بود:

· جمع‌آوری اطلاعات اقتصادی و اجتماعی، کشاورزی و فرهنگی که در تهیه طرح جامع سرزمین مؤثر است، با همکاری سازمانها و وزارتخانه‌های مربوط؛

· جمع‌آوری اطلاعات مربوط به منابع زیرزمینی و روزمینی و انجام مطالعات لازم به‌منظور استفاده از آنها در تهیه طرح جامع سرزمین؛

· جمع‌آوری اطلاعات مربوط به هدفها و خط‌مشیهای ملی و اقتصادی؛

· تعیین محل شهرها و مراکز جمعیت آینده کشور و تعیین حدود توسعه و ظرفیت شهرها و شهرکهای فعلی و آینده؛

· طرح و تنظیم نقشه توزیع جمعیت؛

· بررسی و تنظیم ارتباط شهرهای فعلی و آینده در سطح منطقه و کشور؛

· تعیین نوع و عملکرد شهرها و شهرکها از نظر فعالیت صنعتی، کشاورزی، جهانگردی، خدماتی و مختلط، با توجه به طرح جامع سرزمین؛

· بررسی و تعیین محل استقرار کارخانه‌ها و تنظیم مسیر کلی راهها و تعیین مراکز ارتباطی و هرگونه فعالیت دیگر که جاذب جمعیت و عامل رشد شهرنشینی است؛

· تهیه طرح جامع سرزمین؛

· تهیه و تنظیم سیاستها و خط‌مشیهای اجرایی و ضوابط لازم برای هدایت و کنترل شهرنشینی، به‌منظور تحقق طرح جامع سرزمین؛

· تجدیدنظر مستمر در طرح جامع سرزمین، با توجه به تغییرات اقتصادی، اجتماعی و بنیادی؛

· ایجاد ارتباط و همکاری علمی و تحقیقاتی در امور مربوط به طرح جامع سرزمین، با مؤسسات داخلی و خارجی؛

· اتخاذ تدابیر لازم به‌منظور آماده نمودن کادر فنی و تحقیقاتی مورد نیاز؛ و

· تشکیل کنفرانسها و سمینارهایی در زمینه‌های مربوط به بهره‌وری از سرزمین در داخل کشور، همچنین شرکت در کنفرانسها و سمینارهای داخلی و خارجی که در این زمینه تشکیل می‌شود.

     این مرکز با موافقت سازمان برنامه از تاریخ 17/8/1356ش به مرکز برنامه‌ریزی آمایش سرزمین تغییر نام یافت. این مرکز در 1354ش قراردادی با مهندسین مشاور ستیران برای تهیه طرح آمایش سرزمین منعقد کرد. نتایج حاصل از دور اول مطالعات آمایش سرزمین، با نام طرح پایه آمایش سرزمین در 1355ش انتشار یافت. این طرح شامل اصول کلی سازماندهی فضا، توزیع جمعیت و فعالیتها و راهبردهای آمایش بخشهای اقتصادی و اجتماعی بود. اصلی‌ترین دستاورد این طرح، تعیین محورهای اولویت‌دار در توسعه کشور و تقسیم کشور به 13 منطقه اصلی بود که هریک از این مناطق تحت نفوذ و مدیریت یکی از شهرهای اصلی 13گانه قرار داشتند. در قالب این طرح، مراکز عمده کشاورزی، مراکز صنعتی و خدماتی و شبکه‌های اصلی زیربنایی کشور نیز مشخص شده بودند. در همین سال، مطالعات دور دوم آمایش سرزمین در 4 بخش، از جمله نظام شهری و خط‌مشیهای اجرایی آن، محور خوزستان- آذربایجان و خط‌مشیهای اجرایی آن، تمرکززدایی فعالیتهای بخش دوم و سوم و خط‌مشی اجرایی آن منتشر شد. نتایج نهایی از مطالعات دور اول و دوم ستیران، با عنوان رهنمودهای آمایش سرزمین برای تهیه برنامه عمرانی ششم‌ منتشر شد. برهمین‌اساس، برنامه عمرانی ششم دوره پهلوی، با ماهیت آمایشی، تهیه شد که قرار بود از 1356ش به اجرا درآید.

     پس از انقلاب اسلامی (1357ش)، موضوع آمایش سرزمین در هاله‌ای از فراموشی قرار گرفت، اما تجربه دوم آمایش سرزمین از 1362ش و با مطالعات طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران آغاز شد. در 1363ش کلیات مطالعات آمایش سرزمین در هیئت دولت تصویب شد و به‌دنبال آن، نتایج مطالعات انجام یافته با نام طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران توسط دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای سازمان برنامه منتشر گردید. با تصویب سیاستهای آمایش سرزمین در شورای اقتصاد، گزارش نهایی مرحله اول طرح پایه با عنوان خلاصه و جمع‌بندی مطالعات در 1364ش ارائه شد. این گزارش ابتدا به تحلیل مختصری از وضع گذشته و موجود اقتصاد کلان و سازمان فضایی کشور می‌پرداخت و سپس، براساس مفروضاتی از راهبرد توسعه ملی، نسبت به ارائه اصلی‌ترین گزینه‌های توسعه ملی در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی، جمعیت و جوامع و سازماندهی و تجهیز فضا، به‌عنوان چارچوب تهیه طرح آمایش کشور، پرداخته است. به‌این‌ترتیب، راهبردهای کلی و درازمدت آمایش سرزمین در چند جلسه شورای اقتصاد مطرح شد و پس از تصویب در جلسه مورخ 17/6/1365ش، به تمام دستگاههای اجرایی کشور ابلاغ شد. ادامه مطالعات در سازمان برنامه، به تدوین 24 جلد نشریه تحت عنوان چارچوب نظری پایه توسعه استان برای 24 استان کشور منتهی شد. هریک از این گزارشها حاوی راهبرد بلندمدت توسعه یکی از استانهای کشور، در بخشهای مختلف از دیدگاه آمایش سرزمین و نقش آن در چارچوب تقسیم کار ملی و منطقه‌ای بود. همچنین یک جلد گزارش سنتز ملی به همراه این گزارشها منتشر شد.

     در همین سال، خطوط کلی راهبرد سازماندهی فضا توسط دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای تدوین و در قانون برنامه اول توسعه جمهوری اسلامی ایران (1368-1372ش) گنجانده شد.

     در 1368ش، مطالعات طرح کالبدی ملی ایران توسط وزارت مسکن و شهرسازی آغاز شد. تهیه چارچوب نظری شرح خدمات طرح جامع سرزمین یا طرح کالبدی ملی و منطقه‌ای از سوی این وزارتخانه به مهندسین مشاور داخلی واگذار شد و نتیجه مطالعات مشاور در مهرماه 1369ش، با عنوان طرح‌ریزی کالبدی: ملی و منطقه‌ای، چارچوب نظری و شرح خدمات انتشار یافت. در 1371ش، وزارت مسکن و شهرسازی به تهیه طرح کالبدی ملی اقدام کرد. در طرح مذکور این اهداف تعیین شده بود: رتبه‌بندی شهرها، قطبهای منطقه‌ای و حوزه نفوذ هریک از آنها، سلسله مراتب بین شهرها و استخوان‌بندی شهرها به معنای بررسی توأم تاروپود و سلسله مراتب آنها.

     شورای‌عالی اداری در تاریخ 9/2/1371ش، طی مصوبه‌ای، وظیفه تهیه طرح آمایش سرزمین را به سازمان برنامه و بودجه و وظیفه تهیه طرحهای کالبدی ملی و منطقه‌ای را به وزارت مسکن و شهرسازی واگذار نمود. محورهای اصلی در هریک از این 2 طرح در مصوبه شورای‌عالی اداری به‌شرح زیر است:

مادة 1. طرح آمایش سرزمین به معنای تعیین راهبرد توزیع فضایی جمعیت و فعالیت در پهنه سرزمین، توسط سازمان برنامه و بودجه با همکاری دستگاههای ذی‌ربط تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.

مادة 2. سازمان برنامه و بودجه موظف است در جهت تدوین برنامه آتی توسعه اقتصادی و اجتماعی با نگرش آمایشی، راهبردهای توزیع نهایی جمعیت و فعالیت در پهنه سرزمین را به همراه برنامه‌های اجرایی زیر تهیه و به تصویب هیئت وزیران برساند:

· تعیین مناطق اولویت‌دار در توسعه از نظر پذیرش جمعیت و فعالیت؛

· تعیین نقش نواحی مختلف از نظر تقسیم کار ملی و استقرار فعالیتهای کشاورزی، صنعتی، خدماتی و امکانات زیربنایی؛ و

· تعیین چشم‌انداز اشتغال و توزیع آن در بخشهای مختلف اقتصادی در سطوح ملی.

مادة 3. آمایش سرزمین به‌صورت ادواری و متناسب با تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور و آمار و اطلاعات جدید توسط سازمان برنامه و بودجه، قبل از هر برنامه مورد ارزیابی و تجدیدنظر قرار گرفته و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.

مادة 4. آمایش سرزمین به‌عنوان قسمتی از برنامه درازمدت کشور، راهنمای تهیه برنامه‌های میان‌مدت و کوتاه‌مدت کشور خواهد بود.

مادة 5. وظیفه آمایش سرزمین با تعریف و فعالیتهایی که در این مصوبه عنوان شده، توسط سازمان برنامه و بودجه انجام می‌گیرد. دیگر وظایف و فعالیتهای کنونی وزارت مسکن و شهرسازی به قوت خود باقی بوده و براین‌اساس، طرح کالبدی (ملی- منطقه‌ای) توسط وزارت مسکن و شهرسازی تهیه شده و به تصویب شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران می‌رسد. انجام مطالعات پیشنیاز طرح کالبدی مادام که توسط دستگاههای ذی‌ربط تهیه و قابل بهره‌برداری نشده است، می‌تواند توسط وزارت مسکن و شهرسازی انجام گیرد.

     در 1372ش، خط‌مشیهای ملی و منطقه‌ای آمایش سرزمین برای درج در برنامه دوم توسعه کشور، تهیه و با اصلاحاتی در جلسات خردادماه همان سال به تصویب شورای اقتصاد رسید، اما در پیوست نهایی لایحه فقط خط‌مشیهای ملی آمایش سرزمین درج گردید و مباحث منطقه‌ای آن حذف شد.

     در 1375ش، مطالعات طرح کالبدی ملی (‌ طرح کالبد ملی) به تصویب رسید و از سال بعد، یکبار دیگر مطالعات آمایش سرزمین در سازمان شروع شد. با احتساب مطالعات انجام یافته در سالهای قبل از انقلاب اسلامی توسط مهندسین مشاور ستیران، این مطالعات را می‌توان دور سوم مطالعات آمایش سرزمین در کشور بشمار آورد.

     در 1379ش، جمع‌بندی مطالعات آمایش به هیئت دولت ارائه شد که به اندیشه ضرورت برخورداری از چشم‌انداز شکل داد.

     در 1382ش، سیاستهای کلی برنامه چهارم مشتمل بر 52 ماده ابلاغ شد که در مادة 19 آن، آمایش سرزمین بر اصول زیر مبتنی شده بود:

· ملاحظات امنیتی و دفاعی؛

· کارایی و بازدهی اقتصادی؛

· وحدت و یکپارچگی سرزمین؛

· گسترش عدالت اجتماعی و تعادلهای منطقه‌ای؛

· حفاظت محیط زیست و احیاء منابع طبیعی؛

· حفظ هویت اسلامی، ایرانی و حراست از میراث فرهنگی؛

· تسهیل و تنظیم روابط درونی و بیرونی اقتصاد کشور؛ و

· رفع محرومیتها، خصوصاً در مناطق روستایی کشور.

     در تاریخ 6/8/1383ش، ضوابط ملی آمایش سرزمین توسط هیئت وزیران تصویب شد. این ضوابط دارای 15 ماده است که ماده یک آن از 33 بند تشکیل شده است. در مواد 10، 11، 12، 13 و 14 به این ضوابط، به‌شرح زیر، اشاره شده است:

مادة 10. شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران، شوراهای برنامه‌ریزی و توسعه استانها و دستگاههای اجرایی ذی‌ربط مکلفند، طرحهای توسعه و عمران در سطوح ملی، منطقه‌ای، ناحیه‌ای و محلی را در محدوده وظایف قانونی خویش، در راستای تحقق جهت‌گیریهای ملی و راهبردهای بخشی و استانی آمایش سرزمین تنظیم و تصویب نمایند. تمامی دستگاههای اجرایی ملی، استانی و محلی در انتخاب مکان فعالیتها و اقدامات مربوطه، موظف به اجرای نتایج طرحهای مذکور که در این راستا تهیه و تصویب شده‌اند، خواهند بود.

مادة 11. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور موظف است زمینه استمرار و پویایی مطالعات آمایش سرزمین را با 3 رویکرد زیر تهیه کند:

· تأثیر تحولات جهانی، منطقه‌ای و داخلی؛

· تعمیق نگرش بلندمدت و پایدار در راهبردهای توسعه‌ای کشور؛ و

· تهیه طرحهای ویژه از نظر موضوعی و یا محدوده جغرافیایی.

در این ماده تأکید شده بود که سازماندهی مطالعات به‌گونه‌ای صورت پذیرد که برنامه پنجم و برنامه‌های بعدی میان‌مدت توسعه کشور، به‌طور کامل، بر مبنای سند آمایش سرزمین تهیه شود.

مادة 12. دستگاههای اجرایی کشور موظفند در چارچوب دستورالعملهای مطالعاتی که سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور عرضه می‌کند، مطالعات بخشی، فرابخشی و منطقه‌ای خود را از این پس با رویکرد آمایشی سازماندهی کنند.

مادة 13. تشکیل شورای آمایش سرزمین با ترکیب زیر: معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (رئیس شورا)؛ رئیس مرکز ملی آمایش سرزمین (دبیر شورا)؛ معاون وزیر نیرو؛ معاون وزیر راه و ترابری؛ معاون وزیر مسکن و شهرسازی؛ معاون وزیر صنایع و معادن؛ معاون وزیر جهاد کشاورزی؛ معاون وزیر نفت؛ معاون وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح؛ معاون وزیر امور اقتصادی و دارایی؛ معاون وزیر کشور؛ معاون وزیر بازرگانی؛ معاون وزیر امور خارجه؛ معاونان وزیر رفاه و تأمین اجتماعی؛ سازمان حفاظت محیط زیست؛ سازمان گردشگری و میراث فرهنگی و رئیس شورای‌عالی استانها.

مادة 14. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور موظف است، در راستای تحقق وظایف یادشده مرکز ملی آمایش سرزمین را متناسب با جایگاه آن در نظام برنامه‌ریزی کشور، ایجاد نموده و نهاد تحقیقاتی متناظر با این جایگاه را برای تقویت زمینه‌های علمی و فنی آمایش سرزمین و ارتقای مهارتهای تخصصی نیروهای مورد نیاز تدارک ببیند.

     در 1384ش، تشکیلات مرکز ملی آمایش سرزمین در چارچوب کادر سازمانی معاونت امور اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی تصویب شد و این مرکز رسماً شروع به فعالیت کرد.

کتاب‌شناسی:

- شرح خدمات برنامه آمایش استان. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی برنامه و بودجه، مرکز ملی آمایش سرزمین، شهریور 1385.

- مکاتبات رسمی سازمان برنامه و بودجه.

- توفیق، فیروز. آمایش سرزمین، تجربه جهانی و انطباق آن با وضع ایران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، 1384.

- طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران، کتاب اول: کلیات و اصول سازماندهی فضای کشور، سازمان برنامه و بودجه، تهران: دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای، بی‌تا.

- طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران. کتاب دوم، 3 جلد، سازمان برنامه و بودجه، تهران: دفتر برنامه‌ریزی منطقه‌ای، بی‌تا.

- ستیران. نظام شهری و خط‌مشی اجرایی آن. 12 جلد، سازمان برنامه و بودجه، تهران: مرکز آمایش سرزمین، 1356.

- ستیران. جامعه روستایی، خط‌مشی اجرایی آن. سازمان برنامه و بودجه، تهران: مرکز آمایش سرزمین، 1356.

- ستیران. عدم تمرکز فعالیتهای بخش دوم و سوم و خط‌مشی اجرایی آن. سازمان برنامه و بودجه، تهران: مرکز آمایش سرزمین، 1356.

- طرح کالبدی ملی ایران. گزارش تلفیق طرح کالبدی ملی ایران. 4 جلد، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران: معاونت شهرسازی و معماری، 1375.