آبادانی به مفهوم آبادسازی، عمران و توسعه و آبادی، بهطورکلی، به معنای معمور و مزروع، مترقی و پیشرفته، یا نوساز و بهبودیافته و بهعبارتی، جایگاهی سرشار از آمادگی برای زیستن و بهرهمندی از مواهب آن است. در همین چارچوب، آبادانی یعنی احیاء یا جان دمیدن و زندگی بخشیدن به هر پیکرة خمود و کمتحرک، خفته و یا راکد و بیجان و به اصطلاح، احیاء اراضی موات است.
آبادانی را اغلب مترادف عمران میدانند، زیرا 2 واژه آبادانی و عمران در گویش فارسی بیشتر بهصورت واژههای بدیل یا مکمل و مؤید همدیگر به کار میرود.
مفهوم عمران به آبادانی و تمدن اشاره دارد و ازاینرو، یک پدیدة اجتماعی تلقی میگردد. بنابر تعریف فرهنگ بزرگ وبستر از واژة Development که معادلهای فارسی آن واژههایی چون توسعه یا عمران (و در اینجا آبادانی) است، عمران یا آبادانی، به معنای فرایند رشد و افتراق و تطور طبیعی یک نظام طی تحولات متوالی، از حالتی ناقص به وضعیتی کاملتر و یا پیشرفت از یک حالت یا شکل سادهتر وجود به حالت یا شکل پیچیدهتر در ساختار یا کارکرد آن وجود، آمده است. درعینحال، واژة عمران در برخی از متون علوم اجتماعی، قرینة واژة تمدن در نظر گرفته شده که این نیز بر تغییر، تحول، پیشرفت، ترقی و تکامل جامعة انسانی دلالت دارد.
بانک جهانی ( بانک جهانی) در 1975م در توصیف آبادانی (توسعه روستایی)، چنین نتیجهگیری کرد که توسعه روستایی عبارت از راهبردی برای اصلاح وضع اقتصادی و اجتماعی گروههای خاصی از مردم است که درواقع، قشرهای فقیر جامعه بشمار میآیند. برایناساس، هدف عمران و آبادانی روستاها نوکردن جامعة روستایی و خارج کردن آن از حالت انزوا و پیوند آن به بخشهای نوین اقتصاد ملی است.
عمران روستایی فرایندی است متضمن افزایش مداوم توانائیهای مردم روستاها برای دخالت و مشارکت بیشتر در محیط زیست ( محیط زیست) و اشتغال خود که این نیز طبعاً باید با توزیع عادلانهتر منافع حاصل از این دخالت و مشارکت برای آنان توأم باشد. در این ارتباط، 3 مطلب اساسی به قرار زیر مطرح است:
· عمران روستایی را باید با دید وسیعتری در نظر گرفت، چون تنها شامل توسعة کشاورزی و اقتصادی روستا نیست، بلکه به معنی عام آن، تمام امور و ابعاد زندگی روستایی، اعم از اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را نیز دربر میگیرد؛
· عمران روستایی با این مفهوم، فرایندی است که باید بهطور مداوم توان ذهنی روستائیان را برای دخالت و مشارکت بیشتر بر محیط زیست و اشتغال خود افزایش دهد، تا آنان بیش از پیش در مقام آغازگر و ادارهکنندة تغییرات، تحولات و پیشرفتها در جامعة خود درآیند؛ و
· توزیع عادلانهتر منافع حاصل از پیشرفتهای فنی و مشارکت هرچه بیشتر قشرهای فقیرتر که از این تحولات و پیشرفتهای فنی بهرة کمتری میبرند، موضوع بسیار مهمی است که باید بهطور جدی و قاطع در برنامههای عمران روستایی، همواره مد نظر قرار گیرد.
آبادانی و عمران روستایی نه تنها ساماندهی و روانبخشی سلسله فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی جامعة هدف را میطلبد، بلکه برای تحقق این مهم و حتی مقدم بر آن، تأمین نیازهای معنوی و تکامل فکری اعضای جامعه روستایی از الویت به مراتب بیشتری برخوردار است. به همین سبب، اغلب عنوان میشود که در مقایسة 2 واژة توسعه و عمران که در متون تخصصی اغلب بهعنوان قرینههای واژة لاتین Development به کار گرفته میشوند، باب «عمران»یا «آبادانی» و یا بهعبارتی تمدن، متضمن ارزشهای فرهنگی بیشتری است و ابعاد تحولی آن عمدتاً بر دگرگونیهای بنیادی و تغییرات کیفی و تکاملی برای نیل به مراتب متعالی رشد و کمال مدنیت در انسان دلالت دارد؛ ضمن آنکه مفاهیم عمران و آبادانی همواره حالات و کیفیاتی چون سرزندگی و برازندگی، جلا و صفا و روانی و رونق را به ذهن متبادر میسازد، حال آنکه مقولة توسعه حاوی مفاهیم و ریشههای اقتصادی و اشارات روشنتری دایر بر پیشرفت، بسط، ترقی، نموّ، وسعت دادن و نیز گسترش جنبههای فیزیکی فعالیتهای فنی، اقتصادی و اجتماعی است.
عمران در مستندات تاریخی، از جمله در مقدمة معروف ابنخلدون، چه از لحاظ اصالت عضویت اعضای جامعه و چه از حیث زمینههای اشتغال و فعالیتهای مربوط، شمول عام دارد. در این باره، از جمله چنین آمده است که گزارش حالت اجتماعی انسان که آن عمران (تمدن) جهان و آنچه بر احوال جوامع عارض میشود و آنچه از آن ناشی میشود، جملگی مبین اصالت و تقدم تمدن انسانی و به تبع آن، ضرورت جامعیت حرکتهای آبادانی و عمران اجتماعی برای تکامل و تعالی جوامع بشری از جهت و جنبههای مختلف است.
آبادانی و عمران اجتماعی
عمران و آبادی جامعه، به حرکت جامع برای پیشرفت و تکامل مدنیت مردم اشاره دارد. فلسفة این حرکت دلالت بر ارزشمندی و اهمیت اجتماع مردم و براینمبنا، ضرورتاً، جامعیت زمینهها و وسعت دیدگاهها و افقهای مطلوب برای ارتقاء سطوح و دامنههای زندگی مردم از جهات معنوی و مادی دارد؛ یعنی اینکه در فرایند آبادی و عمران، جامعه واحد عملیاتی مورد نظر برای اصلاح و پیشرفت همه جانبه و یکپارچه است و اینکه جامعه تحول و توسعة مطلوب مییابد، اصالتاً بهمنظور برآوردن نیازمندیها و تأمین اهداف و آرمانهای آنی و آتی جمع مردم (جامعه) جهتگیری و پیریزی میگردد. افزون بر اینها، برنامهها و روشهای لازم برای تحول و بهبودی امور، باید تمام زمینهها و دیدگاههای مطلوب برای دستیابی به مراحل تکامل معنوی و ارتقاء وضعیت اقتصادی همین جمع از مردم را مورد نظر داشته باشد.
بههمینترتیب، آبادی و عمران جامعة روستایی بر ایجاد تحول و تکامل در تمام سطوح و اقشار اجتماعی و بر عموم زمینههای عملیاتی مرتبط تأکید دارد و تغییر و تکامل در نظامهای اجتماعی و نیز سازماندهی امور جامعه را ضروری میداند. زمینههای مورد نظر بهعنوان بسترهای بالقوة آبادی و عمران، محدود به یک زمینه یا معدودی از زمینهها نیست، بلکه همة زمینهها، برنامهها و فعالیتهای ذیربط و امور و تحولات اقتصادی و اجتماعی در بخشهای مختلف جامعة روستایی را دربر میگیرد.
بدینسان، حامیان این مکتب از تحول و تکامل روستایی اعتقاد دارند، برای ایجاد تغییر و حرکت سریع و مستمر در مسیر پیشرفت، باید بهطور همزمان، همسو و هماهنگ، تمام منابع و عوامل و امکانات موجود را برای پیشرفت متناسب همة اقشار در تمام سطوح جامعة روستایی، در کلیة زمینهها و عرصههای اقتصادی و اجتماعی به کار گرفت. بدینترتیب، امکان ایجاد یک محیط مناسب بهمنظور بازسازی، نوسازی و بهبود زندگی و اشتغال، اسکان و نتیجتاً، رونق فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی اعضای جامعة روستایی فراهم میگردد.
هدفهای مکتب آبادانی و عمران اجتماعی
· آبادانی و عمران اجتماعی شیوهای نو برای ایجاد انگیزة حرکت داوطلبانة مردم، بهمنظور مشارکت در سرنوشت اجتماعی خویش است. ازاینرو، آشکار است که یکی از هدفهای مهم در این فرایند، تهیه و تدوین و اجرای طرحهای لازم برای همیاری اجتماعی است؛
· آبادانی و عمران اجتماعی فرایندی است که بهمنظور ایجاد شرایط مناسب پیشرفتهای اقتصادی و اجتماعی برای کل جامعه، برمبنای هدف جلب مشارکت فعالانة مردم و اتکاء کامل به ابتکارات اجتماعی آنان، پیریزی و جهتگیری میشود؛
· هدف اساسی آبادانی و عمران اجتماعی عبارت است از کوشش در ایجاد هستههای رهبری اجتماعی و شوراهای محلی، بهمنظور انگیزش، ترغیب، هدایت و معاونت روستائیان در روستاهای نیازمند برنامة جامع توسعه، بهنحویکه روستائیان نیز از آنچه لازم به انجام است، سهم عمدهای را برعهده گیرند؛
· هدفهای برنامههای مبتنی بر آبادانی و عمران اجتماعی، عبارتند از: کمک به مردم برای یافتن راههایی بهمنظور سازماندهی برنامههای خودیاری اجتماعی و تضمین و تأمین برنامههای همیاری در زمینههای متنوعی که مردم محل برای تعالی فرهنگ اجتماعی خویش تدارک دیدهاند؛
· هدف آبادانی و عمران اجتماعی کمک به مردم هر روستا در طرح و اجرای برنامههای جامع چندین وجهی اجتماعی و خانوادگی بهمنظور افزایش تولیدات کشاورزی، بهبود صنایع موجود روستایی، تأمین حداقل تسهیلات بهداشتی لازم برای کودکان، بهبود صنایع موجود روستایی، بهبود شرایط مسکن و زندگی خانوادگی و سرانجام، تهیه، تنظیم و اجرای برنامههای مناسب برای پیشرفت زنان و جوانان در آن جامعه است؛ و
· هدفهای آبادانی و عمران اجتماعی مبتنی بر ایجاد انگیزه و تمایل به کسب دانش لازم برای همیاریهای جمعی مردم در قالب برنامههای مورد توافق است.
اصول مکتب آبادانی و عمران اجتماعی
اصول عمومی آبادانی و عمران اجتماعی شامل موارد زیر است:
· شناخت فرهنگ جامعة مورد نظر؛
· انتخاب صحیح و ژرف مجریان و دستاندرکاران برنامهها؛
· انتخاب صحیح مراکز فعالیت؛
· جایگاههای عملیاتی؛
· آغاز کار در پروژههایی که در کوتاهمدت متضمن نتایج قابل رؤیت و قابل لمس برای مردم باشد؛
· بهرهمندی از مشاوره، مشارکت و همکاری آن دسته از مردم محلی که ذاتاً حسابگر و برنامهریز و یا متمایل به نظم در کار برای انجام امور خود هستند؛
· عدم توقع و درخواست برنامهریزان و مجریان برنامهها از مردم برای همکاری و پرداختن به کارهایی که نسبت به آنها تردید و یا هراس دارند و یا با انجام آنها، منابع قلیل آنان در معرض تهدید قرار میگیرد؛
· تمرکز برنامهها بر نحوة بهرهمندی از استعدادهای اقتصادی و اجتماعی جامعه در شرایط موجود، و نه براساس برنامههای آرمانی؛ و
· جهتگیری و تعیین هدفها در قالب برنامههای جامع با دیدگاههای وسیع.
بههمینترتیب، اصول تضمینکنندة افزایش کارایی برنامههای آبادانی و عمران اجتماعی، شامل موارد زیر است:
· تمام زمینههای مورد نظر برای اصلاح و بهبود باید همزمان با هم مورد توجه قرار گیرند؛
· مردم جامعه باید از ابتدای فعالیتهای عمران اجتماعی در جریان برنامهریزی قرار گرفته، در مراحل مختلف کار شرکت داده شوند؛
· مسئلة مهم در امر آبادانی و عمران اجتماعی، تعالی استانداردهای زندگی روستایی است که این نیز یک فرایند آموزشی است و باید از این دیدگاه مورد توجه قرار گیرد؛
· آبادانی و عمران اجتماعی باید از نقطهای آغاز گردد که افراد جامعه نیازها و روشهای حل مسائل خود را در آن سطح مورد ملاحظه قرار میدهند؛
· آبادانی و عمران اجتماعی مستلزم ایجاد و استحکام این باور است که افراد، گروهها و جوامع میتوانند به حل مشکلات خود کمک کنند. این باور زمانی تحقق مییابد که صرفنظر از اوضاع اقتصادی و اجتماعی حاکم بر محیط، خود مردم نیز به توانائیهای جمعی خویش اعتماد پیدا کرده باشند؛
· آبادانی و عمران اجتماعی مستلزم اطلاع افراد و اجتماعات از منابع، مؤسسات و مراکز ارائة خدمات و آگاهی آنان از نحوة بهرهگیری از این امکانات در درون و برون از بخش مربوط در جامعه است؛
· یک گروه و یا یک واحد مسئول آبادانی و عمران اجتماعی تازه وارد به یک جامعه، از ابتدای شروع به کار باید تمایل خالصانه خود را برای همکاری و مشارکت مردم محلی در پیریزی برنامهها و انجام امور مربوط متجلی سازد، تا از این طریق بتواند انگیزههای خودیاری و همیاری را در مردم تحریک و استمرار کارهای مقبول را به آنان واگذار نماید؛
· در کار آبادانی و عمران اجتماعی، وجود یک جو تفاهم متقابل و پذیرش اصول مورد رضایت طرفین بین یاریکننده و یاریشونده، لازم است. وجود چنین حالتی به رفتوآمد رانندگان وسایل نقلیة موتوری در یک خیابان دوطرفه شباهت دارد. اگر در بین رانندگان در حال رفتوآمد در درک و تفاهم متقابل و پذیرش اصول، تردیدی بهوجود آید، کار رفتوآمد با مشکل مواجه شده و در عمل نظام آمدوشد مختل میشود؛
· فرایند آبادانی و عمران اجتماعی، با توجه به تنوع زمینههای عمرانی و تعدد برنامههای تحولی، فقط از طریق مشارکت نمایندگانی از تمام گروههای اجتماعی قابل عمل است؛
· در برآورد مجموع نیازها در یک زمینة واحد، باید به مردم کمک کرد تا با کسب اطلاعات و آگاهیهای اساسی بتوانند، با توجه به الویتها و امکان دسترسی به منابع، در مورد هریک از نیازها، به بررسی و داوری بپردازند؛
· از آنجا که اغلب کشورهای توسعهنیافته درحالحاضر دارای مؤسسات و واحدهای فنی، خدماتی و آموزشی در زمینههای متنوع و مورد لزوم برای تأمین مقاصد آبادانی و عمران اجتماعی خود هستند، یک سازمان آبادانی و عمران اجتماعی جدید در یک کشور باید از همان نهادهای موجود برای برنامههای خود استفاده کند و به تشکیل واحدهای فنی، خدماتی و آموزشی جدید برای مقاصد مشابه مبادرت نورزد. این امر، بهویژه در کشورهای کمتر توسعهیافته که با محدودیت منابع مواجه هستند، اهمیت دارد؛
· منابع، امکانات و تسهیلات اجتماعی، فرهنگی و اداری موجود در نهادهای مختلف ]دولتی[ میتوانند تا حد زیادی برای حل مسائل آبادانی و عمران اجتماعی و حداکثر بهرهگیری از منابع محدود، مورد استفاده آموزشی، خدماتی و تحقیقاتی قرار گیرند. درواقع، این بخشی از اصالت تعاون ( تعاون) و مشارکت جمعی بین دستاندرکاران برنامههای توسعه در جریان آبادانی و عمران اجتماعی است. نتایج این تعاون و مشارکت جمعی، خود میتواند درس آموزندهای برای مردم مرتبط با به برنامههای مربوط باشد؛
· آبادانی و عمران اجتماعی مستلزم تحول و تحول مطلوب نیز منتج از آموزش مستمر است. بنابراین، برای تأمین تفاهم عمومی پیرامون اصول و عملیات آبادانی و عمران اجتماعی باید به حد لازم و کافی نسبت به تهیه و اجرای برنامههای آموزشی بهطور مستمر و پیوسته اقدام کرد؛
· دولت میتواند از طریق وضع ساختارهای اداری و مالی قانونی بهمنظور استقرار و استمرار یک نظام رهبری قوی محلی، در کار آبادانی و عمران اجتماعی، بهویژه در جوامع روستایی، اقدام نماید؛
· در تشکیلات آبادانی و عمران اجتماعی، وجود یک واحد مستقل برنامهریزی و هماهنگی، از قبیل کشاورزی، آموزش و پرورش، رفاه اجتماعی ( رفاه اجتماعی)، مسکن، بهداشت محیط و تأسیسات عمومی و مانند آن، بهنحوی هماهنگ، همسو، متوازن، متعادل و مؤثر به جریان پیشرفت برنامههای آبادانی و عمران اجتماعی کمک میکند؛
· تسهیل جریان برنامههای عمران اجتماعی به درجة درک، تفاهم و حمایت مقامات و مسئولان امور جامعه در تمام سطوح این برنامهها بستگی دارد؛
· رشد و گسترش عمران ملی مستقیماً متأثر از بهرهبرداری موفقیتآمیز از همة اشکال ارتباطات اجتماعی با مردمی است که با این جریان مرتبط هستند. بنابراین، ضرورت دارد که در استفاده از نظامهای مفید و مؤثر اطلاعرسانی و بهرهگیری از وسایل ارتباط جمعی، این پیوند را همواره مستحکم نموده و جامعه را در جریان تحولات ناشی از اجرای برنامهها قرار داد؛
· پیشرفت برنامههای آبادانی و عمران اجتماعی، عمدتاً از کیفیت انتخاب و گزینش نیروی انسانی لازم برای طرح، اجرا و ارزشیابی فرایند آبادانی و عمران روستایی متأثر است. با توجه به این اهمیت، وجود انگیزههای خدمت و امتیازات شغلی ویژه برای جلب و جذب نیروهای کارآمد برای برنامهها ضرورت دارد؛
· در کارهای آبادانی و عمران اجتماعی، در مواردی که مدیران و مسئولان بهطور همزمان دارای مسئولیتهای دوگانة اجرایی و آموزشی هستند، همواره یک خطر ذاتی برای صدمه زدن به کل برنامه و پیشرفت آن وجود دارد؛
· توسعة اثرات و تأثیربخشی برنامههای آبادانی و عمران اجتماعی تا حد زیادی بستگی به میزانی دارد که اعضای هر خانواده را دربر میگیرد. این موضوع بهویژه در فرهنگهایی که به خانواده بهعنوان یک واحد اجتماعی تأکید بیشتری دارند، مصداق مییابد؛
· گسترش برنامههای آبادانی و عمران اجتماعی اساساً تابع ماهیت و میزان مداخلة مردم در امور مربوط به خود و مشارکت آنان در حرکتهای اجتماعی است؛ و
· تأثیر جریانهای آبادانی و عمران اجتماعی از طریق ارزیابی میزان تحولات حاصله در طرز برخورد مردم- که بهوسیلة تغییر در شیوههای زندگی و اشتغال و ارتباطات آنان دیده میشود- منعکس میگردد. این امر به شناسایی شأن و مقام فرد، مشارکت زنان و جوانان در حرکتهای اجتماعی و به میزان قابل ملاحظهای، پیوستگی اعضای جامعه برای تفاهم متقابل و همیاری منجر میگردد.
فرایندهای مکتب آبادانی و عمران اجتماعی
· فرایند آبادانی و عمران اجتماعی شامل 2 مرحله است: در مرحلة اول، تحول در اعضای متشکلة هر گروه اجتماعی از طریق رشد دانش و اطلاعات عمومی، موجب استقرار روابط دوستی، همیاری و افزایش توانائیهای آنان در ادارة امور اعضای گروه خود میگردد. و در مرحله دوم، بهعلت بروز و رشد این خصایص در هریک از گروههای اجتماعی و تأثیری که این تحولات در محیط بهوجود میآورند، موجبات تحول در کل جامعه نیز میشوند.
· مشارکت و درگیری اعضای جامعه در برنامههای مربوط از بدو امر تأمین میگردد؛
· موضوع اساسی رشد استانداردهای زندگی مردم روستایی، به خودی خود، یک خصیصه آموزشی است، زیرا روشنگران روستایی پیش از ارائة هرگونه راه حل، باید روستائیان را تشویق کنند تا موضوعات و مسائل مربوط را تحلیل و با بیان و استدلال خود تشریح نمایند؛ این نیز خود یک کار آموزشی است؛
· فعالیتهای اجتماعی الزاماً باید بر یک مبنای تعاونی استوار باشد. عصارة این الزام مبتنی بر حرکت فرد برای جمع و حمایت جمع از فرد است. آبادانی و عمران اجتماعی تابعی از موجودیت همیاریهای جمعی، آزادی و مردمسالاری سالم در یک جامعة پیشرو است؛
· در فرایند عملیاتی آبادانی و عمران اجتماعی، مردم متعهد به طرح و اجرای کار با یاری همدیگر هستند و این جریان همیاری، اغلب مستلزم جلب همکاری و حمایت از خارج از گروه میشود. ذات این فرایند، خودیاری، رشد قدرت ابتکار و ابداع روشهای نو و نیز انتقال تجربیات از یک زمینة کاری به زمینههای دیگر را شامل میشود؛ و
· تحول و تکامل در گروه، یک جریان بطئی است و فرایند آبادانی و عمران اجتماعی در جامعة بزرگتر از یک گروه، از این نیز بطئیتر است.
ساختار تشکیلاتی مکتب آبادانی و عمران اجتماعی
· اجتماعات متفاوت، نیازهای متفاوتی دارند و بههمین دلیل، نظام تشکیلاتی آبادانی و عمران اجتماعی، برحسب مورد، میتواند ساختارهای مختلفی داشته باشد؛
· آنچه را که یک برنامه آبادانی و عمران اجتماعی میتواند انجام دهد، سازماندهی توانائیهای جامعة روستایی است، بهنحویکه متخصصان کشاورزی، بهداشت و مهندسان و تکنیسینهای فنی بتوانند وظایف خویش را در راه نیل به اهداف عمران اجتماعی به انجام برسانند؛ و
· توقع همکاری از وزارتخانهها و نهادهای مسئول در جریان تهیه و اجرای یک برنامة عمرانی، از طریق تدارک یک تشکیلات منسجم برای ایجاد هماهنگی، بهنحوی است که هریک از این واحدها بتوانند وظایف خود را با همکاری همدیگر و ضمن استفاده از توانائیهای خود به انجام رسانند.
کتابشناسی:
- شهبازی، اسماعیل. «روشهای ترویج و آموزش در طرحهای عمران روستایی»، گزارش پروژة پژوهشی معاونت عمران روستایی. تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، آبان ماه 1380.
- شهبازی، اسماعیل. توسعه و ترویج روستایی. چاپ دوم با تجدیدنظر. تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، زمستان 1375.
- شهبازی، اسماعیل و نوروزی، عباس. «مکتب آموزشی ترویج و ساماندهی روستاها از طریق آموزش»، مجموعه مقالات سمینار ساماندهی روستاهای پراکنده (15 آبان 1375). تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، بهار 1376.
- نوروزی، عباس. «بررسی نقش سازمانهای امریکایی در ترویج کشاورزی ایران»، مجموعه مقالات هفتمین سمینار علمی ترویج کشاورزی کشور- کرمان 9-11 شهریور 1372. تهران: دفتر تولید برنامهها و انتشارات فنی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، 1373.
- آخوندی، عباس. «آموزش بهسازی مسکن در روستا یکی از وظایف بنیاد مسکن است»، نشریه مسکن و انقلاب. شمارة 45، آذر و دی ماه 1371.
- آکسین، جورج- اچ. رهنمودی بر رهیافتهای بدیل ترویج، ترجمة اسماعیل شهبازی، تهران: سازمان ترویج کشاورزی، 1370.
- استیویس، بندیک. ترویج کشاورزی در خدمت خرده مالکین، ترجمة اسدالله زمانیپور، چاپ اول، مجتمع آموزش عالی بیرجند. بیرجند: چاپخانة دانشگاه فردوسی (مشهد)، مهرماه 1368.
- ایروانی، هوشنگ، تاریخچة آموزش و ترویج کشاورزی در ایران. چاپ اول، مشهد: نشر مشهد، 1371.
- بافورد، جیمز آ. و آرتور جی. بدیان. مدیریت در ترویج، ترجمة محمد چیذری. چاپ اول، تهران: مدیریت مطالعات و بررسیها، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، خدمات نشر شرکت صالحان روستا، بهار 1375.
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. «بهار سازندگی، مروری بر عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی». کارنامه سال 1372 بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. تهران: دفتر روابط عمومی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، 1373.
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. گزارش فعالیتهای سال 1374 و مروری بر عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی از آغاز تاکنون. تهران: روابط عمومی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، زمستان 1375.
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. گزارش خلاصه عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی سال 1376. تهران: روابط عمومی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، بهار 1377.
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. نگاهی به عملکرد پژوهشی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، آذرماه 1379.
- جوادیان، سید ابوالفضل و شهبازی، اسماعیل. «بررسی نقش رهبران محلی در پیشبرد برنامههای ترویجی و توسعه روستایی در جنوب خراسان»، مجموعه مقالات هشتمین سمینار علمی ترویج کشاورزی کشور. تهیه و تنظیم دفتر مطالعات و بررسی روشهای ترویجی، تهران: دفتر تولید برنامههای ترویجی و انتشارات فنی، معاونت ترویج، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، 1376.
- حجازی، یوسف. مهندسی فرایند فعالیتهای آموزشی ترویجی. تهران: معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی. مدیریت مطالعات و بررسیها، خدمات نشر شرکت صالحان روستا، چاپ الو، شماره 54، 1375.
- راجرز، اورت ام. و اف. فلویدشومیکر. رسانش نوآوریها- رهیافیتی میان فرهنگی. برگردان عزتالله کرمی و ابوطالب فنائی، چاپ اول، شیراز: چاپخانة مرکز نشر دانشگاه شیراز، آذر 1369.
- روابط عمومی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. «یادگار جاوید، دو دهه تلاش»، ضمیمه مجلة «مسکن و انقلاب». تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، فروردین 1378.
- روابط عمومی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. حساب 100، یادگار جاوید امام (ره)، عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در سال 1378. تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، فروردین 1379.
- زمانیپور، اسدالله. ترویج کشاورزی در فرایند توسعه. ناشر مؤلف، دانشکده کشاورزی دانشگاه بیرجند. چاپ اول، مشهد: چاپخانة دانشگاه فردوسی مشهد، فروردین 1373.
- سازمان اسناد ملی ایران: «اسناد نخست وزیری». تنظیم 1110003، شمارة پاکت 208.
- سازمان برنامه و بودجه. پیوست لایحه برنامه دوم توسعه اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران 1373-1377. سازمان برنامه و بودجه، 1372.
- سوانسون، برتون- ائی- (ویراستار). مرجع ترویج کشاوری، ترجمة اسماعیل شهبازی و احمد حجاران، تهران: سازمان ترویج کشاورزی، 1370.
- سوانسون، برتون- ائی (ویراستار). مشورتهای جهانی در مورد ترویج کشاورزی، ترجمة اسدالله زمانیپور، چاپ اول، سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (فائو)، بیرجند: مؤسسه چاپ و انتشار دانشگاه فردوسی مشهد، بهار 1379.
- شهبازی، اسماعیل. «بابهائی نوین پیش روی مکتب آموزشی ترویج در ایران»، مجموعه مقالات اولین سمینار علمی ترویج منابع طبیعی، امور دام و آبزیان (22 تا 24 در دی ماه 1375). چاپ اول، جلد اول، تهران: زمستان 1377.
- شهبازی، اسماعیل. توسعه و ترویج روستایی. چاپ دوم با تجدیدنظر. تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، زمستان 1375.
- شهبازی، اسماعیل. «رهیافتی نو در تحقق پیوند بنیانی فعالیتهای تحقیقی- ترویجی در جریان توسعه کشاورزی ایران»، مجموعه مقالات ششمین سمینار علمی ترویج کشاورزی کشور (مشهد، 12 لغایت 14 شهریور 1370)، تهران: سازمان ترویج کشاورزی، 1371.
- شهبازی، اسماعیل و نوروزی، عباس. «مکتب آموزشی ترویج و ساماندهی روستاها از طریق آموزش»، مجموعه مقالات سمینار ساماندهی روستاهای پراکنده (15 آبان 1375). تهران: بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، بهار 1376.
- کرمی، عزتالله و فنائی، سید ابوطالب. بررسی نظریهپردازها در ترویج. جلد اول ترویج و توسعه. چاپ اول، تهران: معاونت ترویج و مشارکت مردمی، خدمات نشر مؤسسه خدمات فرهنگی چشمه نامدار، چاپ اول، بهار 1373.
- کرمی، عزتالله و فنائی، سید ابوطالب. بررسی نظریهپردازها در ترویج. جلد دوم مدیریت، نظامها و عاملان اجرایی. معاونت ترویج و مشارکت مردمی، تهران: خدمات نشر مؤسسه خدمات فرهنگی چشمه نامدار، چاپ اول، بهار 1373.
- گراول، آی. اس و تامبر، ار. اس. (ویراستاران). مقدمهای بر آموزش ترویج، ترجمة سیروس سلمانزاده، چاپ اول. اهواز: مرکز انتشارات و چاپ دانشگاه شهید چمران، دی ماه 1367.
- گروورمان، ورنا. کار پیشبران گروه- راهنمای عملی تشکیل گروههای خودیاری روستایی، ترجمة جلال رسولاف، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات برنامهریزی و اقتصاد کشاورزی وزارت کشاورزی، 1374.
- مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی. «ده مقاله دربارة ترویج کشاورزی»، ویژهنامة روستا و توسعه، ترجمة ناصر اوکتانی، تهران: مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی، وزارت جهاد سازندگی، بهمن ماه 1368.
- مسکن و انقلاب (نشریة داخلی بنیاد انقلاب اسلامی)، اخبار، شماره 57.
- «عمران و نوسازی روستایی»، مسکن و انقلاب (نشریة داخلی بنیاد انقلاب اسلامی)، شماره 50.
- درآمدی بر ارزشیابی فعالیتهای آموزشی و ترویجی. تهیه و تنظیم یوسف حجازی با همکاری غلامرضا مجردی و عوضعلی چگینی، تهران: معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، خدمات نشر صالحان روستا، تابستان 1373.
- ملک محمدی، ایرج. ترویج کشاورزی و منابع طبیعی، جلد اول، سیر تکاملی. چاپ اول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، تحریر دوم، 1377.
- موشر، آرتور- ت. پیشبرد کشاورزی- لازمههای تحول و نوسازی. ترجمة اسماعیل شهبازی، تهران: سازمان ترویج کشاورزی، 1367.
- ونتلینگ، تیمال. برنامهریزی برای آموزش اثربخش، راهنمایی برای تدوین برنامه درسی، ترجمة محمد چیذری، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، 1376.
