پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دانشنامه جامع علوم انسانی دانشنامه جامع علوم انسانی دای‍رة‌ال‍م‍ع‍ارف‌ آم‍وزش‌ ع‍ال‍ی‌- جلد 2 2025 10 23 جامعه دانش/ جامعه اطلاعاتی 11874 FA حمید جاودانی عطیه سیدرضا مینا پورمحمدی Journal Article درک، مفهوم و پدیده اجتماعی جامعه دانش و جامعه اطلاعاتی و بازشناسی آنها از یکدیگر، به‌دلیل پیوند گسست‌ناپذیر آن با پدیده و مفهوم جهانی‌شدن، که به باور بسیاری از اندیشه‌پردازان ازیک‌سو برآمده از نهادهای اجتماعی جامعه بشری است و ازسوی‌دیگر آثار و پیامدهایی برای آنها به همراه داشته است، نیازمند مفهوم‌سازی و همرایی در مفهوم‌سازی از پدیده جهانی‌شدن است؛ زیرا شکل‌گیری جامعه دانش و جامعه اطلاعاتی، که هر دو نیازمند همکنشی است، جز در قلمرو جهانی امکان‌پذیر به نظر نمی‌رسد. هرچند که بسیاری از اندیشه‌پردازان بر این باورند، اگرچه جهانی‌شدن پدیده‌ای است که از همکنشی میان نهادهای اجتماعی جامعه بشری سر برکشیده است، هم‌هنگام، آثار و پیامدهای آن، نهادهای اجتماعی را نیز دستخوش دگرگونی و تحولات زیادی کرده است. ازاین‌رو سزاوار به نظر می‌رسد، در گام نخست به بازکاوی مفهوم جهانی‌شدن و فرایند تحول دیرینه‌شناختی آن بپردازیم؛ چرا که چنین پنداشته می‌شود که آنچه در این نگاشته، باعث بازشناسی جامعه دانش از جامعه اطلاعاتی می‌شود، ریشه دیرینه‌شناختی در تحولات اجتماعی جامعه بشری دارد. هرچند که این رویکرد دیرینه‌شناختی، به درک پیچیدگی‌ها و بازشناسی تحولات کنونی، از گذشته جوامع دیرین انسانی نیاز دارد. به‌سخنی روشن‌تر، همان‌گونه که فوکو و بوردیر خاطرنشان کرده‌اند این رویکرد دیرینه‌شناختی نباید در حصار «این همانی‌ها» پنداشتن گذشته‌گرایانه‌ای گرفتار آید که دون کیشوت به آن گرفتار آمده بود. جهانی‌شدن بسان پدیده‌ای نوین در قلمرو زندگی انسان، بر نظام‌های دانشگاهی و آموزش عالی آثار و پیامد بسزایی داشته است، به‌گونه‌ای که مفهوم‌سازی‌های گوناگون و اغلب ناهمگون در این زمینه، گمان‌های گوناگون و مباحث جنجال‌برانگیزی را در ادبیات جهان دانشگاهی و بیرون از آن رقم زده است. به‌دلیل نو پدید بودن این مفهوم و کم‌کوشی در بازشناسی رویکردها و گفتمان‌هایی که ادبیات گوناگونی را پدید آورده است، به آمیزش مفاهیمی انجامیده است که مسیرهای کاملاً ناهمگرایی را در پیش می‌گیرند.