دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

نویسنده = شیرین‌بخش، زهره
تعداد مدخل: 1

مشاغل فراموش‌شده

Out of Date Jobs
دانشنامه آموزش‌های علمی- کاربردی
شغل‌هایی که در گذشته از رونق اقتصادی مناسب برخوردار بوده و عده زیادی با آن کسب درآمد و امرار معاش می‌کردند، اما در گذر زمان با توجه به اقتضائات دنیای جدید به‌تدریج از بین رفته یا در معرض نابودی قرار گرفته‌اند و امروزه نیز مهجور مانده یا منسوخ شده‌اند. به‌کارگیری ظرفیت آموزش‌های علمی-کاربردی به‌منزلة مراکزی برای آموزش‌های مهارت‌محور، عامل مؤثری در احیای اصولی و علمی بسیاری از مشاغل است. تصویری از مشاغل قدیمی در آمار و ارقام از گذشته تاکنون الف) مشاغل در سدة گذشته مطالعة وضعیت این مشاغل تا پیش از دورة جدید، دگرگونی‌های آنها را در عرصه‌های فعالیت نشان می‌دهد؛ برخی از این مشاغل کهن امروزه دیگر فعالیتی ندارند و در مواردی حتی نام آنها به فراموشی سپرده شده است. گزارش‌های موجود از مشاغل و اصناف در دورة قاجار برخی از این مشاغل را تصویر می‌کند: در 1269ﻫ.ق.، بازار تهران بسیار کوچک و دارای 1236 دکان و 17 کاروان‌سرا بود. در این دوره، عرضة محصولات صنعتی 48 درصد کل معاملات بازار تهران را تشکیل می‌داد. پیشه‌ها و حِرَف اصلی بازار تهران و شمار آنها در این دوره عبارت بودند از: لندره‌دوزی (19 باب)؛ پالان‌دوزی (18 باب)؛ خزدوزی (6 باب)؛ کپینه‌دوزی (5 باب)؛ زین‌سازی (2 باب)؛ آیینه‌سازی (1 باب)؛ قالی‌بافی (1 باب)؛ دواتگری (2 باب)؛ چیت‌سازی (2 باب)؛ ترکش‌دوزی (19 باب)؛ یخدان‌سازی (4 باب)؛ رشتة فلزکاری و آهن‌کاری و حِرَف وابستة آن مانند چلنگری (6 باب)، حدادی (14 باب)، نعلچی‌گری (4 باب)، ریخته‌گری (1 باب)، شمشیرسازی (4 باب)، غلاف‌گری (3 باب)، و زنجیرسازی (3 باب)؛ کلاه‌دوزی (51 باب)؛ کفش‌دوزی و ارسی‌دوزی (18 باب)؛ لوافی (28 باب)؛ زرگری (15 باب)؛ حلاجی و لحاف‌دوزی (12 باب)؛ شماعی(16 باب) (اتحادیه، 1377: 99-101). دومین گزارش از وضعیت اصناف اصفهان در دورة قاجاریه است که در آن اصناف و مشاغل مهم این شهر چنین ذکر شده است: جماعت صباغ قدک، قناد، عطار، چیت‌ساز، علاقه‌بند، فخار، بزاز، بزاز دوره‌گرد، حداد سقط و حداد خورده، پیله‌ور، عصار روغن، عصار ارده، حمصی (نخودبریز)، حکاک، خراط، سیم‌کش، زرکش، زری‌باف، گلابتون‌دوز، نقره‌دوز، قلاب‌دوز، خیاط بازاری، لندره‌دوز، کلاه‌دوز، کلیچه‌دوز، خزدوز، پوستین‌دوز، [کفش] گرجی‌دوز، ارسی‌دوز، چرمی‌دوز، چکمه‌دوز، ساغری‌دوز، ساغری‌چی، نقش‌دوز، ده‌یک‌دوز، پولک‌دوز، گلچه‌دوز، سکمه‌دوز، چادردوز، پاره‌دوز، سراج، دلودوز، نساج، شعرباف، چادرشب‌باف، مشکی‌باف، جهک‌باف، زنجیره‌باف، لنگ‌باف، عباباف، احرامی‌باف، بوریاباف، پیزرباف، صراف، صحاف، نداف، اکاف، لواف، علاف، رصاف، تحاف، نعل‌بند، نعلیچه‌گر، زرگر، نقاش زرگر، شیشه‌گر، کاغذگر، قفل‌گر، فوادگر، دواتگر، سوزن‌گر، کاردگر، نشاسته‌گر، ریخته‌گر، رفوگر، مسگر، صفار، منبت‌گر، سنباده‌کار، ابریشم‌کار، مقواساز، شمشیرساز، قمه‌ساز، تفنگ‌ساز، چخماق‌ساز، صندوق‌ساز، مجری‌ساز، قوطی‌ساز، حلبی‌ساز، نی‌پیچ‌ساز قلیان، زره‌ساز، کلاه‌خود و چهار آینه‌ساز، کمان‌ساز، قیچی‌ساز، آینه‌ساز، پاشنه‌ساز، چاقوساز، خاتم‌ساز، بساط‌انداز، شال‌انداز، سمسار، نجار و حجار (تحویلدار، 1388: 111-144). گزارش سوم به مشاغل و پیشه‌ها و اصناف شهر مشهد اختصاص دارد. بنابر این گزارش، در اواخر سدة 13ﻫ.ق. در شهر مشهد حدود نودودو شغل تولیدی و غیرتولیدی وجود داشت که از میان آنها، آنچه در فهرست پیشه‌ها و اصناف تهران و اصفهان دیده نمی‌شود، عبارت است از: قالیچه‌باف، نمدمال، دباغ، پوستین‌دوز، گچ‌پز، خراط، صفار، چرخ‌تاب، قلاب‌باف، باروت‌کوب، بوریاباف، پیله‌کش، تسبیح‌ساز، تنورساز، جاده‌ساز، جولاه، خاک‌شور، خرقه‌دوز، رشمه‌ساز، روغن‌کش، روغن‌گیر، زرکش، زغال‌سوز، زهتاب‌ساغری‌دوز، ساغری‌ساز، سلسله‌دوز، سنگ‌ساب، سوهان‌ساز، شانه‌بند، شانه‌ساز، صابونی، صیقل‌کش، غوزه‌کش، فانوس‌ساز، فیروزه‌تراش، قلاب‌دوز، قمچی‌ساز، کاشی‌پز، کاشی‌ساز، کاغذگر، کلاه‌مال، کنده‌کار، کوزه‌گر، گازر، گلاب‌گیر، لحیم‌گر، لخه‌دوز، مجری‌ساز، مخملباف، مسگر، ملاس‌گیر، منبت‌کار، موتاب، مهرساز، و نمک‌سازی (قاجارقوانلو، 1382). گروه دیگری از مشاغل نیزدر این فهرست‌ها حضور دارند که هنوز به حیات خود ادامه می‌دهند، اما امروزه در بازار تهران و شهرهای بزرگ و متوسط دچار وضعیتی دشوار شده‌اند؛ مشاغلی چون چاقوسازی، مسگری، صندوق‌سازی، آهنگری، حلبی‌سازی، پالان‌دوزی، دباغی، سراجی، حلاجی، زین‌سازی و مانند آن که از نظر تعداد کم‌شمارند و عموماً آخرین واحدهای بازماندة آنان در بازارها رو به تعطیلی است. چنین مشاغلی در وضعیتی متناقض بین گذشته و اکنون قرار گرفته و چون قادر به تطبیق خود با شرایط جدید نبوده‌اند، ناگزیر به‌تدریج از گروه‌های موجود شغلی حذف می‌شوند (یوسفی‌فر، 1389؛ رنجبران، 1392؛ صفری، 1390؛ مهینی خداویردی، 1388). در فاصلة سال‌های 1269 تا 1320 ﻫ.ق.، سرشماری‌های دیگری از شهر تهران صورت گرفت. در این مدت، برخی مشاغل جدیدی همچون ساعت‌سازی، نفت‌فروشی و نظایر اینها در شهر ظاهر شده بود، اما ماهیت حرفه‌های موجود تغییر زیادی نکرده بود. ظهور این مشاغل جدید نشان‌دهندة رشد و تحرک تدریجی اقتصاد بازار است. این روند ایجاد مشاغل جدید تا دورة پهلوی ادامه یافت. در این دوره، فعالیت‌های تجاری و تولیدی در بازار بر سایر کاربری‌های آن غلبه کرد. با وجود محدودیت‌های آماری، برآورد آن است که در دهة آخر حکومت پهلوی صاحبان بین 20 تا 30 هزار واحد تجاری در درون بازار و خیابان‌های اطراف آن به فعالیت مشغول بودند (یوسفی‌فر، 1389: 85). در این سال‌ها، مهم‌ترین پیشه‌ها و حِرَف در محلة بازار عبارت بودند از: حلوایی، نخودبریزی، کلاه‌دوزی، نجاری، خیاطی، آهنگری، علاقه‌بندی، مسگری، نعل‌بندی، دواتگری، دباغی، حکاکی، سراجی، صابون‌پزی، صباغی، رزازی، زین‌سازی، چادردوزی، خزدوزی، نمدمالی، سنگ‌تراشی، کاسه‌گری، حلبی‌سازی، معدنچی، پالان‌دوزی، شیشه‌بری، و غیره (اتحادیه، 1377: 105). آماری نیز از مشاغل در 1301 ﻫ.ش. وجود دارد که خود مؤید نکاتی است. نگاهی به مشاغل و حِرَف تولیدی رایج در تهرانِ سالِ 1301 تحولاتی اساسی را در زمینه‌های کار حرفه‌ای و صنف‌بندی مشاغل کهن ایران نشان می‌دهد. مقایسة این فهرست با فهرست مشاغل موجود در تهران یا اصفهان، تحولات عرصة محصولات مصرفی و تنوع وسایل زندگی ایرانیان را برجسته‌تر ترسیم می‌کند (یوسفی‌فر، 1389: 85). آمار کمّی این مشاغل در این سال عبارت است از: نساجی (بافنده) (50)، جوراب‌بافی (56)، پشم‌پاک‌کنی (1)، پشم‌تابی (5)، کلاه‌مالی (19)، قالی‌بافی (غیرخانگی) (50)، نمدمالی (8)، پالان‌دوزی (21)، مسگری (70)، نجاری (502)، خراطی (20)، تارسازی (12)، تعمیر چتر (2)، عصاسازی (2)، غربال‌بافی (10)، سیم‌کشی و کارهای برقی (12)، تعمیر اتومبیل (10)، دوچرخه‌سازی (23)، آهنگری (180)، نعلچه‌گری (29)، آهن‌سازی (شیروانی و غیره) (56)، نعل‌بندی (20)، آهن‌تراشی (تراشکاری) (8)، حلبی‌سازی (125)، علاقه‌بندی (40)، قلاب‌دوزی (5)، لوافی (42)، حصیربافی (15)، دباغی (13)، سراجی (36)، زهتابی (6)، دواتگری و تعمیر سماور (در قرن سیزدهم هجری شمسی دوات‌گری، شغلی برای تهیه دوات و دوات‌دان یعنی قلمدان بود و چون کار دوات‌گری با ورود قلم فرانسه و جوهر و قلم‌های نوک آهنی و پس از آن خودنویس رو به زوال گذاشت، به‌تدریج دوات‌گرها کار اولیه خود را به سماورسازی و ادوات برنجی تبدیل کرده و سماورساز شدند) (53)، سفیدگری (قلع‌اندود کردن ظروف مسی) (45)، آینه‌سازی (7)، شیشه‌بری (22)، شیشه‌گری (4)، کاشی‌پزی (10)، سرچپق و سرقلیان‌ساز (3)، رنگرزی پارچه (40)، نقاشی اتومبیل (1)، تعمیر زین گاری و درشکه (14)، عصاری (7)، صابون‌پزی (7)، گلاب‌گیری (2)، ماست‌بندی (14)، خبازی (233)، اسلحه‌سازی (10)، چاقوسازی (10)، قفل‌سازی (10)، ریخته‌گری (35)، چرخ‌کاری (فلزات) (7)، نقره‌سازی و میناکاری (5)، دواتگری (ساخت اشیای فلزی به روش سرد به دواتگری معروف است، که شاید بتوان گفت از نخستین شغل‌هاست و سابقه چند هزار ساله دارد. در آغاز دواتگران با کوبیدن یک قطعه سنگ بر روی فلز سرد، ظرف یا شیء ساده را می‌ساختند) (2)، خیاطی (390)، رفوگری (11)، کفش‌دوزی (220)، گیوه‌بافی (20)، تخت‌کشی (9)، پینه‌دوزی (310)، مبل‌سازی (12)، چادردوزی (8)، حلاجی (7)، خاتم‌سازی (7)، پیانوسازی (تعمیر) (1)، کشک‌سابی (7)، کره‌سازی (6)، لیمونادسازی (5)، قنادی (86)، کلاه‌دوزی (95)، عبادوزی (3)، مندیل‌پیچی (2)، تابلوسازی (2)، ساعت‌سازی(تعمیر) (10)، زرگری (31)، جواهرسازی (7)، حکاکی (5)، اره‌سازی (1)، سیخ و سه‌پایه‌سازی (2)، باروت‌کوبی (1)، بشکه‌سازی (3)، بلورتراشی (1)، پرده‌دوزی (3)، پاره‌دوزی (60)، حلویات‌پزی (23)، قلمزنی (3)، پاروسازی (5)، گیوه و ملکی‌دوزی (6)، مکانیکی (6)، منبت‌کاری (3)، ماهوت پاک‌کن‌سازی (4)، یخدان‌سازی (40)، نیکل‌سازی (1)، نشاسته‌گری (1)، حقه‌ وافورسازی (2)، یراق‌بافی (10)، قاب‌سازی (4)، قوطی‌سازی (7)، کروک‌سازی (2)، گالش‌سازی (تعمیر) (4)، پوست انارکوبی (2) (شهری، 1369، ج1: 78-84). ب) دوره معاصر در اواخر دهة 1350، 33 نوع فعالیت در راسته‌های بازار تهران در حدود 30 هزار واحد مشاهده می‌شد که در تشکیلات دوازده‌گانة صنفی تمرکز داشتند. بیشترین تعداد واحدهای تجارتی، تقریباً حدود 6 هزار واحد، به فروش فرش اختصاص داشت. واحدهای تجاری تریکو و جوراب، بزازی و انبار پارچه، پوشاک، زرگری و ساعت‌فروشی، کفاشی و سراجی و چرم‌فروشی در مراتب بعدی بودند. به همین روال، بیشترین تعداد شاغلان در بازار در حرفة فرش سپس تریکو، پوشاک، و پارچه دیده می‌شد. در آن سال‌ها حدود 1638 نفر در بازار فعالیت داشتند (آیت‌الله‌زاده شیرازی، 1358، ج 2). براساس برداشت میدانی و اطلاعات آماری مربوط به واحدهای مکانی-شغلی در 1385، بیش از 37.245 واحد مکانی-شغلی شامل مغازه، حجره، کارگاه، انباری بسته و خالی در بازار تهران وجود داشت. این آمار در 16 گروه شغلی به این شرح ادغام شده است: لباس و پوشاک (7373)، منسوجات (6175)، فرش و موکت (2918)، کفش و پاپوش-کیف و سراجی (3005)، خرازی-آرایشی بهداشتی-لوازم کودک (2188)، لوازم‌التحریر-چاپ و نشر(1839)، طلا و جواهر-ساعت (656)، لوازم خانگی و تزئینی (1590)، لوازم و مواد دخانی(391)، خواروبار- خشکبار و عطاری (1766)، شیرینی‌جات (89)، رنگ و محصولات پلاستیکی (524)، رستوران-اغذیه‌فروشی و نانوایی (283)، نخ و الیاف گونی (348)، ابزار و فلزات (256)، سایر مشاغل (75) و 7769 واحد بسته و خالی- انباری و حجرة نامشخص در هنگام آمارگیری (یوسفی‌فر، 1389: 86). با توجه به آمار اتاق اصناف تهران، هم‌اکنون 135 اتحادیه زیرنظر این تشکل فعالیت می‌کنند که در این میان مواردی چون صنف نبات و آب‌نبات ریز و قندریزان، کفاشان دست‌دوز، فخاران، عطاران، سقط‌فروشان، صحافان، صباغان، سراجان، خرازی‌فروشان در ردة اصنافی هستند که در زمرة مشاغل قدیمی محسوب شده و از گذشته فعالیت دارند (اتاق اصناف تهران: 1399). براساس نتایج آمارگیری نیروی کار در 1396، گروه‌های عمدة شغلی در کشور عبارت‌اند از: 1. قانونگذاران، مقامات عالی‌رتبه و مدیران؛ 2. متخصصان؛ 3. تکنسین‌ها و دستیاران؛ 4. کارمندان امور دفتری و اداری؛ 5. کارکنان خدماتی و فروشندگان فروشگاه‌ها و بازارها؛ 6. کارکنان ماهر کشاورزی، جنگل‌داری و ماهیگیری؛ 7. صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط؛ 8. متصدیان و مونتاژکاران ماشین‌آلات و دستگاه‌ها و رانندگان وسایل نقلیه؛ و 9. کارگران ساده. برهمین‌اساس، از میان شاغلان کل کشور، 5/19 درصد در گروه شغلی «صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوط»، 9/15 درصد در گروه شغلی «کارکنان خدماتی و فروشندگان فروشگاه‌ها و بازارها» و سپس 8/13درصد نیز در گروه شغلی «کارکنان ماهر کشاورزی، جنگل‌داری و ماهیگیری» مشغول به کار بوده‌اند (مرکز آمار ایران، 1396). سهم کارگاه‌های صنعتی ده نفر کارکن و بیشتر از اشتغال صنعت، در بین صنایع مختلف در کشور در 1393 (براساس درصد) به این ترتیب است:‌ صنایع مواد غذایی و آشامیدنی: 5/16؛ تولید محصولات از توتون و تنباکو-سیگار: 54/0؛ تولید منسوجات: 4/6؛ تولید پوشاک- عمل آوردن و رنگ کردن پوست خزدار: 58/0؛ دباغی و عمل آوردن چرم و ساخت کیف و چمدان و زین و یراق و تولید کفش: 55/0؛ تولید چوب و محصولات چوبی و چوب‌پنبه- غیر از مبلمان- ساخت کالا از نی و مواد حصیری: 7/0؛ تولید کاغذ و محصولات کاغذی: 8/1؛ انتشار و چاپ و تکثیر رسانه‌های ضبط‌شده: 58/0؛ صنایع تولید زغال کک-پالایشگاه‌های نفت و سوخت‌های هسته‌ای: 2؛ صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی: 4/10؛ تولید محصولات لاستیکی و پلاستیکی: 8/4؛ تولید سایر محصولات کانی غیرفلزی: 13؛ تولید فلزات اساسی: 3/10؛ تولید محصولات فلزی فابریکی به‌جز ماشین‌آلات و تجهیزات: 9/5؛ تولید ماشین‌آلات و تجهیزات طبقه‌بندی‌نشده در جای دیگر: 2/6؛ تولید ماشین‌آلات اداری و حسابگر و محاسباتی: ‌5/0؛ تولید ماشین‌آلات مولد و انتقال برق و دستگاه‌های برقی طبقه‌بندی‌نشده در جای دیگر: 7/3؛ تولید رادیو و تلویزیون و دستگاه‌ها و وسایل ارتباطی: ‌58/0؛ تولید ابزار پزشکی و ابزار اپتیکی و ابزار دقیق و ساعت‌های مچی و انواع دیگر ساعت: 1؛ تولید وسایل نقلیه موتوری و تریلر و نیم‌تریلر: 4/11؛ تولید سایر وسایل حمل‌ونقل: 1/1؛ تولید مبلمان و مصنوعات طبقه‌بندی‌نشده در جای دیگر: 4/1؛ بازیافت: 02/0 (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1396).

زهره شیرین‌بخش