کندوکاوی برای شناخت و تبیین جنبههای گوناگون نظام آموزشیاستاد-شاگردی در آموزشهای علمی-کاربردی که برپایه روابط حرفهای، بلندمدت و دوسویة یادگیری در محیط کار است.جوانان در گذشته در حوزة حرفهآموزی، متأثر از نظاماستاد-شاگردی، با انتقال فکر و پیشه آموزش میدیدند. با وجودِ سپری شدن چندین دهه از اجرای آموزشهای فنّی و حرفهای در ایران، همچنان نظام استاد-شاگردی در این آموزشها بهشیوة سنتی آن دنبال میشود. پیچیده شدن کسبوکارهای امروزی، تنوع آنها، حضور ذینفعان متعدد در این حوزه و همچنین ضرورت اثربخشی این آموزشها در میدان عمل نیاز به شیوههای نوین استاد-شاگردی را بیشازپیش آشکار میکند. در ایران، بهطورکلی، نظام مهارتآموزی در سه مسیر دنبال میشود. مسیر نخست، نوجوانان 15 تا 18 ساله را دربر میگیرد که در مدارس هنرستان به مهارتآموزی مشغول میشوند. در مسیر دوم، که سازمان آموزش فنّی و حرفهای کشور و مؤسسات خصوصی آزاد متولی آن هستند، متقاضیان در رشتههای موردنیاز بازار کار به کسب مهارت میپردازند. در مسیر سوم، مهارتجویان میتوانند فراتر از تحصیلات مدرسهای از راه سطوح دانشگاهی ازجمله در دانشگاههای علمی-کاربردی مهارتهای موردنیاز جامعه را فرا گیرند. نکتة حائز اهمیتی که دو مسیر اخیر را از مسیر مهارتآموزی مدرسهای متفاوت میسازد، حضور و تمرین هنرآموز در محیط عملی کار است. در این آموزشها، مهارتآموز با هدایت استاد در کنار وی به مرحلة تسلط و سرانجام جدا شدن از استاد میرسد. در این آموزشها تأکید بر مهارتورزی است تا کسب تواناییهای شناختی درحالیکه در آموزشهای مدرسهای، بیشتر تأکید بر کسب تواناییهای شناختی در زمینة مهارتها در چارچوب تماموقت برای کسب مدرک علمی (دیپلم) است. کاربردی کردن آموزشها، انتقال آموزش از محیط آموزشی به محیط کار است. تحقق مؤثر این سیاست کاملاً به کیفیت مسیری بستگی داردکه در محیط آموزشی دنبال میشود. استاد-شاگردی یکی از مسیرهایی است که با مشارکت بخش کسبوکار و مدرسه بهمنزلة یکی از عوامل مهم توسعة آموزشهای کاربردی فنّی و حرفهای محسوب میشود. این مسیر در نهایت میتواند به بهبود مؤثر همکاری بین بخش کسبوکار و مدرسه برای رفع نیازهای اقتصادی جامعه بینجامد (Zhao, 2018).در پژوهشی از کورسیل، فوگل و گونزاگا (2019)، تجربة استاد-شاگردی بهمثابه ابزاری برای بهتر کردن مشاغل در جامعه بررسی شد. این مطالعة طولی در دورههای 2 تا 3 ساله و 4 تا 5 ساله بهشیوة مداخلهای انجام شد. در این برنامه، با آموزشهای استاد-شاگردی به کارگران جوان کمک شد تا با تطبیق بین نیازهای کارفرما-کارگر از محیط مدرسه وارد محیط کار شوند. نتایج پژوهش آنها نشان داد که رویکرد استاد-شاگردی موجب افزایش ماندگاری در مشاغل دائمی شده و نرخ ترک خدمت نیروی کار رسمی را کاهش داده است. همچنین، این رویکرد تأثیری مثبت بر حفظ ذخیرة مناسب از کارگران، یعنی افزایش قابلیت استخدام و گسترش مهارتهای آنان داشته اشت. درهمینراستا، مرکز مطالعات آینده شهری در نیویورک تصمیم دارد طی برنامهای تا 2025 برای تمام مشاغل مرتبط با فناوری با استفاده از آموزشهای استاد-شاگردی برای کارگران با دستمزد متوسط و پایین، زمینة لازم برای تبدیل آنها به کارگرانی دارای مهارتهای با کیفیت بهتر و دستمزد بالاتر فراهم سازد (Messina and Dvorkin, 2019).استاد-شاگردی عموماً ارتباطی حرفهای، بلندمدت و شخصی است که طی زمان تأثیری فزاینده مییابد (Varney, 2009). رویکردهای متفاوتی در شناخت مفهوم استاد-شاگردی وجود دارد. در یک رویکرد، استاد-شاگردی سرمایهگذاری روی نسل جوان محسوب میشود. در رویکرد دیگری، بهمنزلة سفری تلقی میشود که در آن هم استاد و هم شاگرد همسفر هستند. این رویکرد متأثر از دیدگاهی است که در آن یادگیری فرایندی بیانتها، خلاق، نامشخص و در ارتباط با ناشناختهها است. اگرچه درک چگونگی این روابط بنابردیدگاه معرفتشناختی، نظامهای اعتقادی و مانند آن متفاوت است، اما استاد-شاگردی فرایندی تحولی، آگاهانه و سازنده بهشمار میآید. در این دیدگاه، استادان بهشیوهای انتقادی به ایجاد روابط حمایتی و رشددهنده توجه دارند که این روابط، یادگیری، اجتماعی شدن و تغییر هویت در محیطهای کاری، سازمانها و مشاغل را ارتقاء میدهد (Johnson, 2006; Mullen, 2011). استاد-شاگردی مراحل و کارکردهای مختلفی دارد. این نظریه برای اولینبار در حوزة آموزش مطرح شده است و شامل مهارتهای خاص، ارزشها، ادراکات و مفاهیم وابسته به فرهنگ در زمینههای مدرسهای، آموزش عالی و بزرگسالان است (Mullen & Fletcher, 2012). مراحل روابط استاد-شاگردی، عملیاتی کردن چهار مرحلة آغاز، پرورش، جدا شدن و باز تعریف است ( Kram, 1998؛ Mullen & Fletcher, 2012; ). همچنین، استاد-شاگردی دو کارکرد در ابعاد روانشناختی و حرفهای دارد. کارکرد حرفهای بر کارکرد روانشناختی مقدم است زیرا این کارکرد بهسبب سروکار داشتن با موضوعاتی مثل «حمایت مالی، در دسترس بودن، مربیگری و حمایت و وظایف کاری چالشبرانگیز، به محض اینکه استاد، شاگردی را به خدمت میگیرد آغاز میشود. درحالیکه کارکرد روانشناختی بهتدریج آغاز میشود و با حمایت دوستانه و عاطفی بر عزت نفس و اعتمادبهنفس شاگردان اثر میگذارد. این کارکرد، همزمان با گوش دادن فعالانه استاد به شاگرد و ارائة توصیههای لازم و تشویق به رشد در فرایندهای تقلید از الگو، پذیرش اجتماعی و مشورت کردن شکل میگیرد.خاستگاه نظریة استاد-شاگردیدر دهة 1980 کرام، استاد-شاگردی را بهمثابه الگویی در محیط کار معرفی کرد و پس از آن، این مفهوم به اشکال متنوعی نظیر روانشناسی اجتماعی، نظریة یادگیری، نظریة بزرگسالان، توسعة سازمانی، نظریة رهبری و تفکر سیستمی بسط یافت.گاهی مفهوم مربیگری با استاد-شاگردی بهاشتباه جایگزین هم میشوند. اگرچه این دو با هم مشابهتهایی دارند، اما با هم متفاوتاند. مربیگری مجموعة منحصربهفردی از اصول و شیوههایی است که در موقعیتهای خاصی از آموزش و یادگیری ارائه میشود. درحالیکه پایههای استاد-شاگردی بر یادگیری مادامالعمر، انسانی، داوطلبانه و درونی بوده و حاصل تفکر یادگیرنده بر موضوع یادگیری است. در این فرایند انتقادی سازندهگرایانه، فرد یادگیرنده به رشد هویتی فراتر از اهداف از قبل تعیینشده، فعالیتهای برنامهریزیشده و همچنین به چیزی بیشتر از یادگیری یکطرفه دست مییابد (Mullen & Fletcher, 2012).