آموزش ضمن خدمت، آموزش توانایی و عرضه دانش لازم به کارکنان برای انجام دادن کاری ویژه؛ تلاشی برای ارتقاء شایستگی کارکنان سازمان با هدف توسعه مهارت ها، بهروزرسانی دانشها، اصلاح و تغییر مطلوب نگرشهای کارکنان با بهکارگیری الگوهای گوناگون نظامدار و انتقالی است. آموزش ضمن خدمت فرایندی است که کارایی و اثربخشی کمی و کیفی کارکنان و بهتبع آن سازمان را افزایش میدهد (پارسا و قنبری همایکوه، ۱۳۸۸). وایلز آموزش ضمن خدمت را کوششی برای ارتقاء شایستگی کارکنان ازطریق دورههای آموزش کلاسهای بازآموزی، نشستها و گروههای تحقیق، بازدیدها، سخنرانیها و اصلاح وضعیت کارکنان تعریف میکند. شانی، آموزش ضمن خدمت را کاراترین و منعطفترین راه برای توسعه مهارتهای کارکنان میداند که سبب افزایش کیفیت، اعمال کنترل صحیح و هماهنگی میان بخشهای گوناگون میشود. جان اف. می آموزش ضمن خدمت را بهبود نظامدار و پیوسته استخدامشدگان تعریف میکند که ازنظر دانش، مهارتها و رفتارهایی که به رفاه آنان و سازمان محل خدمتشان کمک میکند. آموزش ضمن خدمت تعاریف دیگری نیز دارد. برآیند این تعاریف، اطلاق آموزش ضمن خدمت به آن دسته از آموزشهایی است که: ۱. پس از استخدام فرد در مؤسسه یا سازمان صورت میگیرد؛ ۲. هدف از این آموزش، آمادهسازی افراد برای اجرای بهینه وظایف و مسئولیتهای کاری است؛ ۳. این نوع آموزشها بیشتر در سه محور اساسی «توسعه دانش، بهبود مهارتها و ایجاد یا تغییر نگرشها» عرضه میشود؛ ۴. جهتگیری اصلی این آموزشها، کارها یا وظایف برعهده گرفته شده است (فتحی واجارگاه، ۱۳۹۳).همچنین از تعاریف بالا چنین برمیآید که دورههای آموزش ضمن خدمت به هر شیوهای که اجرا شود، تنها درصورتیکه برپایه نیازها و پیشداشتههای کارکنان باشد، منجربه کسب دانش، مهارت، نگرش بالاتر، رشد فکری، حرفهای و شخصیتی کارکنان میشود (آستری، ۱۳۹۴). آموزش ضمن خدمت از وسایل معمولی که در محیط کار وجود دارد، مانند ماشینها، مدارک، دانش و توانایی فرد بهره میبرد، تا کارکنان بهطور مؤثرتری وظیفه سازمانی خود را انجام دهند. آموزش ضمن خدمت میتواند، با تجربه کاری بهدستآمده در محیط کار رخ دهد، یا انجام دادن وظایف سازمانی به شیوه عملی و یا با بهرهگیری از کلاسهای آموزشی محیط کار اجرایی شود. آموزش ضمن خدمت در حقیقت دانش جدیدی را در سبد آموزشهای قبلی دانشآموختگان قرار میدهد و آنان را همگام با پیشرفت علوم و فنون پیش میبرد. بنابراین گسترش این آموزشها در بهبود کارآمدی و کیفیت نظام خدماترسانی اثری مطلوب بهجا میگذارد (ربیعی و همکاران، ۱۳۹۰) در این میان، آموزش ضمن خدمت از مهمترین آموزشهای سازمان بهشمار میآید، زیرا نیازهای شغلی و شرایط محیطی در سازمان پیوسته در معرض تغییرات گوناگون است و این آموزش میتواند به فرد برای نحوه انعطافپذیری با تغییرات کمک کند (آتشپور و همکاران، ۱۳۸4). بنابراین این نوع آموزشها که از آن بهمنزله آموزش ضمن خدمت یاد میشود، ناظر بر کوششی نظامدار است که هدف اصلی آن هماهنگ کردن علایق و نیازهای آینده افراد، با نیازها و اهداف سازمان است، تا از راه دانشاندوزی مداوم، مهارتورزی، آشنایی با قوانین و ایجاد نگرشهای مطلوب، عملکرد افراد در محیط کار بهتر شود (اورنگی و همکاران، ۱۳۹۱؛ به نقل از شرفی و بهار، 1395). بهطورکلی در دنیای معاصر، بیش از هر زمان دیگری بقاء و دوام سازمانها درگرو ایجاد تعامل میان روشهای اجرای کار در سازمان با تغییر و تحولات و نوآوریهای فرا سازمانی است. شاید ازجمله مسائلی که بیشتر صاحبنظران مدیریت و برنامهریزی آموزشی درباره آن توافق دارند، نهفته بودن کلید اسرار این تعادل در بهکارگیری سازوکار مؤثر آموزش ضمن خدمت کارکنان است. اهمیت و ضرورت این تعادل و همسویی، نیاز به درک ضرورت آن ازسوی کارکنان و نقشی که آموزش ضمن خدمت در بهبود عملکرد و دستیابی به اهداف دارد، سبب شده که امروزه در هر سازمانی، بخش ویژهای ذیل عنوان آموزش ضمن خدمت کارکنان ایجاد شود (فتحی واجارگاه، ۱۳۸۹، به نقل از شرفی و بهار، 1395). آموزش نیازی برای همه سطوح سازمان است و سازمانها بهخاطر قرارگیری در مسیر تحولات علمی و فنی، باید این ضرورت را بپذیرند و در سطحی مطلوبتر باید آمادگی لازم را از راه آموزش کارکنان در خود ایجاد کنند و از این تحولات استقبال کنند (خوشدامن و ابراهیمی جمارانی، ۱۳۸۷). نتایج پژوهشهای عیدی و همکاران (۱۳۸۷) درباره سنجش اثربخشی دورههای آموزشی نشان میدهد که، آموزش ضمن خدمت ابزاری برای رشد و پیشرفت سریع کارکنان و بارور کردن ابعاد احساسی مانند خودهدایتی، موفقیت و خودشکوفایی در کارکنان است. بهطورکلی هدف روشن آموزشهای ضمن خدمت پیشبرد امور درون و بیرون از محیط کار است. کارکنان در بیشتر موارد هنگام ورود به سازمانها، پیشتر آموزشهای رسمی و نظاممندی در دانشگاهها یا مؤسسات آموزش عمومی گذراندهاند؛ اما بهدلیل کلی بودن این آموزشها و ماهیت مشاغل که نیازمند تخصص و خبرگی ویژهای است، این آموزشها برای سازمان لازم اما کافی نیست. بر این اساس در زمان اشتغال افراد نیاز دارند تا آموزشهای ویژهای ببینند. به بیان دیگر همگام با استخدام در سازمان، فرد باید درباره ماهیت و وظایف شغلی که برعهده گرفته، آموزش ببیند؛ با ابزارها و وسایل ضروری برای اجرای کار آشنا شود و سرانجام روشهای انجام دادن امور و شیوه اجرای وظایفش را بیاموزد (دانشفرد و رشیدی، ۱۳۹۰). ازاینرو برنامهریزی آموزش ضمن خدمت با نیازسنجی آغاز میشود. نیازسنجی در حقیقت از مراحل مهم و اساسی برنامهریزی است. با شناخت دقیق نیازهای آموزش، محور اساسی برنامههای آموزش ضمن خدمت مشخص میشود. بنابراین گستره نیازسنجی تعیین آن چیزی است، که باید آموخته شود (سعادتمند و سیناییفر، ۱۳۸۸). برای عبور از چالشهای مسیر شغلی و سازمانی در قرن بیستویکم میلادی، کارمندان نیاز دارند، بهطور مداوم دانش، مهارت و عادتهای کاری خود را بهروز کنند (chen & klimoski, 2008). به باور برادفورد آموزش ضمن خدمت باید در تشخیص نارساییهای سازمان و درمان آنها، همچنین در بهبود و اثربخشی فرد و تحول کل سازمان مؤثر باشد (مردانی کتکی، ۱۳۸۸؛ به نقل از حسینی و همکاران، 1394). برنامههای آموزش ضمن خدمت مزایای فردی و سازمانی زیادی دارند: مزایای سازمانی مواردی همچون افزایش کارایی در محصولات، بهبود کیفیت خدمت، تسهیل تبعیت، ایجاد امنیت شغلی، تشریکمساعی و رسیدن به موقعیت عالی را دربر میگیرد. مزایای فردی، معمولاً روحیه و اعتمادبهنفس افراد، پیشرفت شغلی، افزایش کارایی، مشارکت در اجتماع و انگیزش را دربر دارد. کروبی نشان میدهد که آموزشهای ضمن خدمت در بهبود عملکرد، تقویت مهارتهای شغلی، رضایت شغلی و آمادگی لازم برای انجام دادن وظایف در کارکنان مؤثر است (حسینی و همکاران، 1394). رئوفی و همکاران در تأیید این نتایج نشان دادند که مدیران آموزشدیده در برقراری روابط انسانی و ایجاد محیطی صمیمی، اهمیت دادن به آموزش کارکنان، استقبال از تغییرات و نوآوریها در سازمان، اعتمادبهنفس در انجام امور، رعایت شرح وظایف، نسبت به مدیران آموزشندیده، عملکردی بهتر دارند (رئوفی و تاریخی قوچانی دروس، 1383). یکی از نتایج بسیار مهم آموزش ضمن خدمت که اثر آن بهویژه در کشورهای درحالتوسعه چشمگیرتر است، ایجاد تعادل در آگاهیها و مهارتهای شغلی و همچنین ایجاد نوعی تعادل عاطفی و ذهنی میان کارمندان است. آموزش ضمن خدمت از عوامل مهم و ضروری است که سبب بهکارگیری درست و مفید از نیروی انسانی شاغل در یک مؤسسه یا نهادی دولتی میشود (Shiyar, 2000). تفاوت آموزشهای علمی -کاربردی و آموزشهای ضمن خدمتآموزشهای علمی- کاربردی با هدف ارتقاء و انتقال دانش کار، ایجاد مهارتها، افزایش بهرهوری، بههنگام کردن و ارتقاء معلومات و تجارب شاغلان، رشد استعدادهای بارز و بهفعلیت درآوردن استعدادهای نهفته برای عهدهدار شدن مشاغل و حرفه های گوناگون انجام میشود، تا توانایی افراد را برای انجام دادن کاری که به آنان محول میشود، به سطح مطلوب برساند (دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1373: 5).مهمترین وجه تمایز، تفاوت در نوع مهارت دانشآموختگان این دو نظام آموزشی است. بروندادهای نظام فنی- حرفهای بیشتر از مهارتهای دستافزاری برخوردارند، اما بروندادهای نظام علمی-کاربردی افزونبر این بهواسطه آشنایی با مبانی علمی حرفه و شغل از مهارتها و تواناییهای ذهنی نیز برخوردارند و لذا قابلیت برعهده گرفتن مشاغل سطوح بالاتر را دارند. دورههای علمی–کاربردی از جهتهای گوناگونی با دورههای مرسوم دانشگاهی تفاوت دارند. تفاوت اساسی را میتوان در الگوی برنامهریزی آموزشی و درسی، اجرای برنامههای آموزشی و تأکید بر آموزش تکنسین و اشتغالزایی آموزشها جستوجو کرد (خرقانی و سلسله، ۱۳۹۵). بنابراین هدف آموزشهای علمی-کاربردی که در پی ارتقاء و انتقال دانش کار، ایجاد مهارت و افزایش بهرهوری و تجارب شاغلان است و معطوف به شغل است با هدفهای آموزش ضمن خدمت همانندیهایی دارد. با این تفاوت که آموزش ضمن خدمت آموزشی است که پس از استخدام فرد در سازمان انجام میشود و آموزش علمی-کاربردی پیش از استخدام صورت میگیرد و فرد را برای استخدام آماده میکند (همان).