خاندان حاکم بر کشور قطر از حدود 200 سال قبل تاکنون، و تأثیرگذار بر تحولات منطقه خلیج فارس.آل ثانی از اخلاف ثانیبن محمد از شیوخ عتوبی هستند که در اواسط قرن سیزدهم هجری قمری در شبهجزیره قطر مستقر شدند. آل ثانی به تیره مَعازیْدْ، یکی از شاخههای قبیله بنیتمیم، منصوب است (حمزه، 1388ق.:140). این خاندان با محمد عبدالوهاب جد مشترک دارند. عمربن مداد دوازدهمین جد ثانیبن محمد است که همراه با دیگر شاخههای بنیتمیم در شرق نجد ساکن بودند. این قبیله در قرن یازدهم قمری در آبادی عشیقر در وادی الوَشْم- بخش شرقی نجد- ساکن بودند. اما در اوایل قرن دوازدهم قمری، به جنوب غرب شبهجزیره قطر و به منطقهای مشهور به وادی یِبْرین مهاجرت کردند. آنان پس از مدتی سکونت در این منطقه، در اثر منازعه با دیگر قبایل اطراف، به منطقه السکک و رباله نقل مکان کردند که هر دو در شبهجزیره قطر قرار دارند. (Abu Nab, 1977: 84-86).
خاندان حاکم بر بحرین و از تیرههای عتوبیان خلیج فارس.سکونتگاه اولیه خاندان خلیفه در نجد و در میان وادیهایی واقع شده بود که بهطور سنتی در مسیر راههای فرعی قرار داشتهاند. آنان از تیره عتوبیان قبیله عنزه هستند (Abu Hakima, 1965: 37, 50). قبیله عنزه در اواخر قرن یازدهم قمری/ هفدهم میلادی بهسبب خشکسالی و اختلافات قبیلهای به مناطق دیگر کوچ کرد (Ibid: 50). عتوبیها نیز بهدنبال دیگر شاخههای قبیله خود تاب مقاومت در برابر خشکسالی یا تهاجم سایر قبایل بدوی را نیاوردند و در 1128ق./1716م. به مناطق گوناگون ازجمله کویت کوچ کردند. در آنجا اختلاف بر سر تقسیم مسئولیتها در ساختار قبیله موجب شد تا شاخهای از آنها بهخاطر داشتن قدرت اقتصادی بیشتر، کنترل امور منطقه را در دست بگیرد. در نتیجه با بروز اختلافات داخلی، خاندان خلیفه از عتوبیان جدا شدند. قسمت اصلی عتوبیان مهاجر در کویت باقیماندند که درحالحاضر، امرای کویت معروف به خاندان آل صباح بخشی از آنان را تشکیل میدهند. خلیفه بهخاطر منازعه با آل صباح در 1179ق./1765م. به قطر مهاجرت کردند (Ibid: 65-66). آنان پس از ساخت قلعة مریز، به صید مروارید و ماهی در سواحل قطر پرداختند (Ibid: 70).
خاندان حاکم بر عربستان سعودی در 250 سال اخیر.آل سعود، همچون دیگر شیوخ حاکم بر سواحل جنوبی خلیج فارس، جزءِ آن دسته از سلاطین قبیلهای بهشمار میآیند که بهدنبال رو به اضمحلال گذاشتن دو قدرت بزرگ جهان اسلام یعنی ایران و عثمانی، در شبهجزیره عربستان ظاهر شدند (هالیدی، 1360: 226). جد بزرگ این خاندان، سعودبن محمدبن مقرن بود که از 1148ق./1735م. بر بخشی از شبهجزیره عربستان حکمرانی داشت (آقایی، 1368: 25-23). در این دوره، ضعف سیاسی و اقتصادی دو کشور مهم جهان اسلام، یعنی ایران و عثمانی، شرایط لازم را برای قدرتیابی قبایل محلی شبهجزیره عربستان فراهم کرده بود (جعفری ولدانی، 1374: 19-11). آل سعود یکی از این قبایل بود که بهویژه بعد از مرگ نادرشاه موقعیت خود را در درعیه و مناطق اطراف آن تقویت کرد. همزمان با ضعف دولت عثمانی، خاندان شرفای هاشمی اداره شبهجزیره عربستان را در اختیار داشتند. آنان نیز بهنوبة خود گرفتار ضعف بودند و همین امر موجب آزادی عمل قبایل این منطقه شده بود (Hopwood, 1972: 54-56).
خاندان سلطنتی حاکم بر کویت از اواخر قرن نوزدهم میلادی تاکنون.صباح نام رسمی و خانوادگی خاندان مالکیمذهب حاکم بر کشور کویت است که از 1762م. تاکنون حکومت امارتنشین کویت را در اختیار دارد (حمدی، 2005: 53). برخیٍ، آنان را وابسته به قبیله عتوبیان (همان: 32) و برخی دیگر از شَمْلانْ یکی از شاخههای تیره جمیله میدانند (ریحانی، 1967: 173؛ حمزه، 1968: 179-175).آنها بهعلت کشمکش با قبایل دیگر و همچنین خشکسالی (Dickson, 1956: 26-28) در اوایل قرن دوازدهم قمری/ هجدهم میلادی از منطقه افلاج، در وادی هدار در شبهجزیره عربستان (رشید، 1978: 34)، به سواحل کنونی کویت مهاجرت کردند که در آن زمان با نام قُرَیْن شناخته میشد (الحمدی، 2005: 33-32). لوریمر معتقد است که آنان ابتدا به زُبارِهْ واقع در شبهجزیره قطر رفتند، اما بهسبب درگیری با خاندان مُسَلِمْ به کویت مهاجرت کردند (رشید، همان: 36-35؛ Lorimer, 1970: 1000؛ Dickson, Ibid: 26-27).
خاندان حکومتی بوشهر و مناطق اطراف آن از سقوط صفویان تا دوران ناصرالدینشاه قاجار.خاندان مذکور از قبایل عرب تابع دولت ایران در عمان بودند که با عنوان کلی مکاریش (مطاریش) شناخته میشدند. در اوایل قرن هجدهم میلادی، از عمان به کرانههای شمالی خلیج فارس مهاجرت و در اطراف بندر بوشهر ساکن شدند (سیوری و کلی، 1377: 166). شیخ ناصر آل مذکور و تمام خاندانش به مذهب تشیع گراییدند (لاریمر، 1379: 27). این خاندان حدود 120سال بر بوشهر حاکمیت داشتند (فتوت،1383: 432). از این خاندان پنج نفر به قدرت رسیدند. شیخ ناصرخان، شیخ نصیر اول (کبیر)، شیخ نصیر دوم، شیخ عبدالرسول و شیخ نصیر سوم حکومت کردند (البته در منابع مختلف به نامهای نصر و نصیر خوانده میشوند).
خاندان حاکم بر شیخنشین ابوظبی از گذشتههای دور تاکنون.نام خاندان نهیان برگرفته از رئیس نخستین دسته از این خاندان است. اما از نخستین افراد این خاندان و مدت زمان ریاست آنها اطلاعات تاریخی وجود ندارد (جناب، 1349: 160). رهبری قبیله بنییاس در 1729م. با شیخ عیسیبن نهیانبن فلاح بود. فرزندش شیخ ذیاببن عیسی آل نهیان و شیخ سعیدبن راشدبن شرازه قریبالوجیه بطیبن سهیل، جد بزرگ خاندان مکتوم بود. در 1172ق./1759م. قبیله بنییاس از اتحادیه غافریها خارج شد و خود را متحد هیناویها دانست. همزمان در 1761م.، با وقوع این تغییر، رهبری قبیله بنییاس نیز از دست اولاد زائدبن محمدبن فلاح خارج شد و در اختیار اولاد عیسیبن نهیانبن فلاح قرار گرفت. بدینترتیب، ظهور خاندان نهیان را باید مربوط به آغاز دهه هفتاد قرن هجدهم میلادی دانست، یعنی زمانیکه شیخ عیسیبن نهیان به جزیره ابوظبی پا گذاشت. او در 1174ق./ 1761م.، همزمان با کشف آب در جزیره ابوظبی و استقرار بخشی از قبایل در آن توانست مقدمات قدرت و نفوذ خاندان نهیان را در بنییاس فراهم کند. اما از اقدامات او اطلاعِ چندانی در دست نیست. با مرگ او، شیخ ذیاببن عیسی به ریاست خاندان نهیان رسید. ذیاببن عیسی (حک. 1761-1793م.) نخستین فرد از خاندان نهیان بود که موجب تثبیت این خاندان در ابوظبی شد. فرزند ارشد او، شیخ شخبوط، نخستین شیخ از روستای کوچک ابوظبی، حدود 23 سال از 1209ق./1793م. تا 1231ق./1816م. (حک. 1231-1207ق.)، ریاست خاندان نهیان را برعهده داشت (جناب، همان: 165-164). دراینزمان، بنییاس بخشی از اتحادیه قواسم بود که با ضعف دولت مرکزی ایران شکل گرفته بود (عقیل الخطیب، 1994: 84-81).
منطقه و شهری ساحلی متعلق به عربستان سعودی در ساحل جنوب شرقی خلیج فارس.احسا به منطقهای شنزار اطلاق میشود که آب در آن نفوذ کرده باشد. وجود منابع آب شیرین در منطقه گویای صحتِ این نام است. این منطقه با شهری به همین نام، در طول تاریخ نامهای متعدد داشته است. ازجمله، گرهه (Potts, 1990: 5-7)، هجر با شهری به همین نام، قطیف با شهری به همین نام، و گاهی همراه با جزیرة اوال به بحرین شهرت داشته است. با اهمیت یافتن این شهر، نام آن بر کل منطقه احسا اطلاق شده است. محدوده ساحلی این منطقه از شبهجزیره کویت تا شبهجزیره قطر و گاهی تا خورالعدید امتداد دارد. وجود منابع عظیم نفت و گاز در احسا که بزرگترین منابع نفت جهان برآورد میشود، این منطقه را به یکی از قطبهای انرژی جهان تبدیل کرده است (لیسی، 1374: 10). همچنین وجود مزارع و نخلستانهای وسیع، آن ولایت را به منطقهای کشاورزی و مهم تبدیل کرده است. در دوره پیش از کشف نفت و توسعه نفوذ خاندان سعود تا دهه 30م.، عنوان رسمی این خاندان امیر نجد و احسا بود (زرکلی، 1984: 66-64؛ Philby, 1968: 5-8).
کتابی در شرح مسافرت نویسنده از روسیه به ایران و خلیج فارس مربوط به اوایل قرن بیستم میلادی.بنجامین برجس مور در 1915م بهمنظور دیدار از شهرهای ایران و گذر از مسیر مشهد به تهران و بوشهر سفر خود را از مسکو آغاز میکند. اهمیت این سفر بهعلت موقعیت زمانی سفر نویسنده است. در آن هنگام مناطق جنوبی ایران و بهخصوص مسیر شیراز تا بوشهر گرفتار ناامنی و آشوب ناشی از نبود حکومت مرکزی و اوضاع ناشی از رقابت آلمانها، روسها و انگلیسیها بود که خود زمینه را برای ایجاد پلیس جنوب در 1916م فراهم آورد. هدف اصلی او از سفر علاقه به آثار باستانی و طبیعی ایران بوده است. نویسنده در این اثر بهتفصیل مناطقی که از آنها دیدن کرده را شرح داده است. وی حدود 350 صفحه از کتاب را به توصیف مسیر تهران به بوشهر اختصاص داده است و بههمینسبب این اثر در بررسی راههای تجاری شمال به جنوب ایران از اهمیتی خاص برخوردار است.
کتابی در باب جغرافیای تاریخی و طبیعی جهان و خلیج فارس در قرن سوم هجری.ابنرسته، نویسنده کتاب، از مشهورترین جغرافیدانان ایرانی قرن سوم هجری است که کتاب مشهور خود را در هفت جلد تألیف کرد. از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست، اما معلوم است که در اصفهان متولد شده و ظاهراً در 290ق. در مکه و مدینه میزیسته است. کتاب اعلاقالنفیسه در 290ق. تألیف شد. برخی از محققین معاصر همچون مارکوارت معتقدند تألیف کتاب به 310 ق. مربوط میشود که سال مرگ نویسنده نیز هست. ازآنجاکه مؤلف در بسیاری از بخشهای کتاب از منابع معتبر دیگر همچون کتاب جغرافیای جیهانی بهره گرفته است، ازاینرو تاریخ تألیف این کتاب را میتوان به دورهای متأخرتر یعنی آغاز قرن چهارم هجری مربوط دانست. نویسنده در نگارش کتاب از روشی غیرمتداول بهره گرفته است. در این زمان، جغرافیدانان ایرانی از روش هفت اقلیم استفاده میکردند، اما در نگارش اعلاقالنفیسه از روش یونانی استفاده شده است.
امارتی از امارات هفتگانه امارات عربی متحده در سواحل شبهجزیره مسندم در خلیج فارس و نیز شهری به همین نام در آن کشور.امالقوین، با علامت اختصاری UQ، یکی از هفت امارتنشین امارات عربی متحده است که در سواحل جنوب شرقی خلیج فارس قرار دارد. امالقوین برگرفته از اصطلاح امالقوه به معنای مادر نیرو است که بعدها بهصورت امالقوین یا امالقیوین درآمده است (جناب، 1342: 306). این امارت در ˚25 و ˚35 عرض شمالی و ˚55 و ˚34 طول شرقی قرار دارد و بیشتر بهصورت واحهای است که از کرانه شمالی شهر امالقوین تا فلج المعلی در جنوب شرقی را دربر گرفته است. در شرق این واحه، وادی مرفق قرار دارد (بشیر، 1402ق.: 206، جناب، همان: 304).
The Travels of the Abbé Carré in India and New East 1672 to 1674
دانشنامه خلیج فارس- جلد 2
کتابی به قلم مأمور سیاسی فرانسه در آسیای غربی و جنوبی در قرن هفدهم میلادی در تشریح موقعیت تجاری بنادر اقیانوس هند و خلیج فارس.سفرنامه بارتلمی آبه کاره هماکنون در یکی از موزههای لندن نگهداری میشود. اهمیت کتاب در آن است که موقعیت تجاری بنادر اقیانوس هند و خلیج فارس را در مقطع بسیار حساس اواخر قرن هفدهم میلادی بررسی کرده است. از تولد و مرگ نویسنده کتاب اطلاع دقیق در دست نیست. فقط میتوان گفت 34 ساله بود که در 1673م. ازطرف کولبر، وزیر لوئی شانزدهم، به خلیج فارس و هند اعزام شد. در آن زمان، آبه لقب روحانیون کاتولیک بود. مترجم انگلیسی نام کامل او را آبه د دومینوس بارتلمه کاره د چامبون/Abbe D. Dominas Bartehelmy Carre de Chambon ذکر کرده است. کتاب مزبور بیشتر به یادداشتهای شخصی میماند که جدای از گزارشهای رسمی ارسالی برای کولبر نگارش شده است. این کتاب در سه جلد منتشر شد. باوجوداین، بهعلت شخصیت مذهبی و سیاسی نویسنده، یادداشتهای او تفاوتی با گزارشهای رسمیاش ندارد که برخی از آنها درحالحاضر در دسترس است. نویسنده در نسخه خطی موجود در لندن، کتاب را «سفرنامهای از شرق» نامیده است.