دانشنامه جامع علوم انسانی

دانشنامه جامع علوم انسانی

نویسنده = پرتو، فتح‌الله
تعداد مدخل: 2

ابوغریب، زندان

دانشنامه آزادگان
از زندان‌های محل نگه‌داری اسرای ایرانی. یکی از مخوف‌ترین زندان‌های رژیم بعث عراق زندان ابوغریب بود که در دهة 60 قرن بیستم به دست پیمانکاران انگلیسی ساخته شد. این زندان در 32 کیلومتری غرب بغداد، در کنار اتوبان ابوغریب و در نزدیکی محله‌ای به همین نام، به مساحت تقریبی 280 هکتار قرار دارد (https://edition.cnn.com). این زندان در عراق، برای زندانی و شکنجه کردن مخالفان سیاسی رژیم بعث، خصوصاً شیعیان و کُردها مورد استفاده قرار می‌گرفت که در ۲۰۰۴ میلادی و پس از انتشار تصاویر شکنجة عراقی‌ها به دست نظامیان امریکایی به‌وسیله سیمون هرش، نویسندة مشهور امریکایی، شهرتی بین‌المللی پیدا کرد. وضعیت ظاهری زندان ابوغریب محیطی بزرگ داشت که وضعیت امکانات آن بسیار ناچیز بود و هرگز برای انسان مناسب نبود. به روایت بسیاری از زندانیان آزادشده از این زندان، شرایط مخرب روحی، وضعیت نامساعد بهداشتی، مشکلات غذایی، شکنجه‌ها و بیماری‌های متعدد از مشخصه‌های بارز این مکان بود. زندان ابوغریب 24 برج نگهبانی با دیوارهای بلند و کاملاً محافظت‌شده داشت که متشکل از دو بخش مخفی و غیرمخفی بود. در بخش مخفی زندان، عموماً زندانیان سیاسی مهم (شیعیان) به سر می‌برند و مورد شکنجه واقع می‌شدند. این زندان بازدید‌کننده‌ای نداشت و زیرنظر استخبارات عراق بود. بسیاری از اتاق‌های آن کوچک بود که گاهی 40 نفر را در آن جای می‌دادند. برخی ادعاها حاکی است که در این زندان، برخی از زندانیان به‌وسیله سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی مورد آزمایش قرار می‌گرفتند (https://usiraq.procon.org). سلول‌های زندان ابوغریب به‌صورت موازی در طرفین یک راهرو بلند قرار داشتند که درهای آن از میله‌های مشبک ساخته شده بودند و زندانیان بدون هیچ‌گونه امکانات اولیه‌ و به وضعی غیرانسانی در آن نگه‌داری می‌شدند. آنها حق و امکان ارتباط با سایر سلول‌ها را نداشتند (مصاحبه با پرویز حاتمیان، 22/6/1397). این وضعیت باعث می‌شد که رعب و وحشتی عمیق بر اسرا وارد شود و عراقی‌ها نیز مترصد بودند تا با توجه به این خوف و شکنجه‌های روحی و جسمی دیگر، از اسرای این زندان اعترافات لازم را بگیرند. زندان ابوغریب و اسیران ایرانی در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تعدادی از اسرای ایرانی به‌صورتی بسیار اسفناک در زندان ابوغریب نگه‌داری می‌شدند و به‌تواتر در خاطرات اسرای ایرانی، به وضعیت بسیار بد این زندان اشاره شده است. مخفی بودن زندان و نیز سرنوشت اسرای محبوس در آن، خشونت‌های گسترده و شکنجه‌های ممتد ازجمله شرایطی بود که در این زندان فراروی اسیران قرار می‌گرفت. اسرای ایرانی مخفی نگه‌داری می‌شدند و بسیاری از آنها حتی تا یک دهه بعد نیز به صلیب سرخ نشان داده نشدند زیرا قصد داشتند ازاین‌طریق از ایران امتیاز بگیرند. عمده اسیران ایرانی شامل افراد شاخص، خلبانان و درجه‌داران ارتشی بود که از سایر زندانیان عراقی و عرب موجود در آن جدا بودند و در بخشی «سرّی» نگه‌داری می‌شدند. تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد، نداشتن لباس، مواد شوینده، وضعیت نامناسب سیستم‌های بهداشتی، نداشتن حق هواخوری، وضعیت اسفناک غذا، هجوم حشرات و بیماری به اسیران و ... از مشخصه‌های بارز این زندان بود. (مصاحبه با حاتمیان، همان) سرهنگ باباجانی از خلبانان اسیر در این زندان می‌گوید: «...در زندان ابوغریب نیز یک‌سال‌ونیم آفتاب و ماه را ندیدم. ۵۸ نفر [خلبان] در سلولی بسیار کوچک در زندان ابوغریب زندانی بودیم؛ اگر می‌خواستیم همه کنار هم بخوابیم، نمی‌توانستیم و چند نفر باید می‌ایستادند و سپس جای خودشان را عوض می‌کردند.» (https://azadeganirankhabar.ir) حسین لشکری، که سرشناس‌ترین اسیر ایرانی این زندان است، در خاطراتش اوضاع زندان را چنین به تصویر می‌کشد: «در بسیاری از اوقات استفاده از هوای آزاد برای اسرا نیز منع می‌شد و کثیفی هوای این زندان بسیار زجرآور بود که جسم همه را ضعیف و باعث شیوع انواع بیماری‌ها می‌شد. هیچ‌گونه منفذی برای عبور جریان هوا وجود نداشت؛ هرکدام از اسرا که نفس‌تنگی می‌گرفتند، سرشان را به زیر منفذ در ورودی می‌گذاشتند تا شاید مقداری هوای تازه استشمام کنند.» (لشکری، 1382: 54) وضعیت بهداشتی زندان بسیار نامناسب بود و پتوهای اسرا معمولاً از بیمارستان‌ها آورده می‌شد که کثیف و خونی بودند. هیچ‌کس در این زندان بیش از یک‌دست لباس نداشت و حشرات موذی در آن بسیار بود. (حسین‌شاهی، 1373: 46) سلول‌های محقر این زندان، ابعادی به مساحت ۳ در ۴ متر داشت که در هر سلول، که مختص چهارپنج نفر بود، بیست الی سی نفر را جای داده بودند. جا برای خوابیدن نبود، ضمن آنکه رطوبت هم داشت. روی زمین خاک بود که رطوبت لجن آمده بود بالا و فضای بسیار بدی را ساخته بود. برای بیست نفر در روز یک سطل آب می‌دادند که سهم هر فردی در ۲۴ ساعت، یک لیوان آب بیشتر نبود. (https://www.iran-pw.com) آنچه هویدا است، ابوغریب زندانی مخوف، مخفی و بسیار منزجرکننده بود که برای جان و شخصیت افراد اسیر در این زندان هیچ اهمیتی قائل نبودند. مرگ اسیران عادی بود و حتی قوی‌ترین افراد نیز در معرض انواع مخاطرات جسمی و روحی بودند. باوجوداین، اسرای ایرانی در این محیط با استقامتی متکی‌بر مسائل معنوی دوام آورده‌اند و در آن برنامه‌های فرهنگی- معنوی خود را بر پا داشته و با ارتباط‌گیری به شیوه‌های بسیار شاق از فراسوی این زندان، اطلاع کسب می‌کردند. ارتباط‌گیری سلول‌های مورداستفاده برخی از اسیران ایرانی در ابوغریب دارای درهای باز نرده‌ای بود که می‌توانستند از سلول‌های روبه‌رویی باخبر شوند. معمولاً مهم‌ترین وقت ارتباط‌گیری وقت‌های آزادی بود که اسرا موقع استفاده از دستشویی و مسائل بهداشتی از سلول‌ها بیرون برده می‌شدند و در راهروهای زندان همدیگر را می‌دیدند. (مصاحبه با حاتمیان، همان) البته همیشه همة اسرا به یک وضعیت مشابه نگه‌داری نمی‌شدند، بلکه تعدادی از آنها به‌حالتی بسیار مخفی نگه‌داری می‌شدند و تعدادی نیز به‌صورت انفرادی بودند که خبردهی و خبرگیری آنها بسیار مشقت‌آور بود. اسیران این زندان همچون سایر زندان‌ها و اردوگاه‌هایی که اسرا را از هم دور نگه می‌داشتند یا در انفرادی حبس می‌کردند، از روش ارتباطی مورس استفاده می‌کردند. در زندان ابوغریب اسرا به این شیوه، اخباری از فضای جنگ و دنیای بیرون را، که بعضاً از سربازان عراقی به‌دست می آوردند، به سلول‌های پایینی و کناری انتقال می‌دادند. (لشکری، همان: 61) (← ارتباطات) رادیو وسیلة دیگری بود که در زندان ابوغریب از آن استفاده می‌شد. این وسیله به‌مشقت از سربازان عراقی دریافت می‌شد و به‌نحو بسیار سِرّی نگه‌داری می‌شد. در خاطرات شهید لشکری است که رادیو را در این زندان قطعه‌قطعه می‌کردند و بین اسرا تقسیم می‌شد تا در موقع مناسب با سرهم‌بندی دوبارة آن، اخبار بیرون را دریافت کنند و حتی با از کار افتادن باتری‌ها از آبی که از پوست انار تهیه می‌کردند، باتری می‌ساختند. (همان: 62-63) (← رادیو) اسیران ایرانی شاخص عمده اسرای ایرانیِ زندان ابوغریب را اشخاصی تشکیل می‌دادند که دولت عراق می‌خواست هویت آنها مخفی بماند تا در ادامة جنگ و مذاکرات پس از آن از جمهوری اسلامی ایران امتیازات خاص خود را بگیرد. ازجمله این افراد می‌توان به 58 خلبان ایرانی همچون زنده‌یاد حسین لشکری، پرویز حاتمیان، سرهنگ محمدابراهیم باباجانی و... اشاره کرد. همچنین برخی از افراد برجسته سیاسی دیگری مثل دکتر سید عباس پاک‌نژاد، دکتر کوهپایه، دکتر عظیمی، دکتر خالقی و راننده شهید تندگویان نیز در این زندان اسیر بوده‌اند. (همان: 70) مدت زمان نگه‌داری اسرای ایرانی که از همان اوایل جنگ در 1359 به این زندان انتقال داده شدند ثابت نبود. معمولاً اسیران ایرانی این زندان، به‌صورت دوره‌ای جابه‌جا و مجدداً به زندان ابوغریب آورده می‌شدند یا اینکه پس از دوره‌ای چندماهه تا چندساله به زندان‌های مخفی دیگر عراق همچون پادگان (زندان) الرشید یا اردوگاه‌‌های دیگر انتقال داده می‌شدند. کتاب‌شناسی حسین‌شاهی، محمدحسین (1373). زندانی ابوغریب. تهران: حوزه هنری. لشکری، حسین (1382). 6410. خاطرات شهید خلبان حسین لشگری. تهران: آجا. مصاحبه با آزاده سید احمد قشمی (30/8/91) روزهای سخت ما در زندان ابوغریب، رجوع شود به:https://www.iran-pw. com/?p=4847 مصاحبه با سرهنگ باباجانی (28/8/1395). با خاطرات اسارت در زندان ابوغریب، رجوع شود به: https://azadeganirankhabar.ir/138754 General (Dept. of the Army), Inspector (2004). Detainee Operations Inspection. DIANE Publishing. pp. 23–24. ISBN 1-4289-1031-X. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/01/26/339240 http://web.archive.org/web/20040516231125/http://www.newyorker.com/fact/content/?040510fa_fact Iraq Prison Abuse Scandal Fast Facts: CNN Library Updated 1438 GMT (2238 HKT) April 10, 2017: see at: https://edition.cnn.com/2013/10/30/world/ meast/iraq-prison-abuse-scandal-fast-facts/index. html What was the Abu Ghraib prison during the reign of Saddam Hussein?... Feb. 14, 2007- GlobalSecurity.org: see: https://usiraq.procon.org/ view.answers.php?questionID=000937

فتح‌الله پرتو

الرشید، زندان

دانشنامه آزادگان
یکی از زندان‌های رژیم بعث عراق و محل نگه‌داری برخی از اسرای ایرانی. زندان یا پادگان الرشید (معروف به مخابرات عامه) زندانی امنیتی در شمال‌شرقی بغداد (منطقه اعظمیه) بود. این زندان محل نگه‌داری زندانیان سیاسی و نظامی رژیم بعث عراق بوده است که بسیاری از زندانیان سیاسی، خصوصاً زندانیان شیعه و کُردهای مخالف دولت عراق را در آنجا زندانی می‌کردند و تحت بازجویی‌های طولانی و شکنجه مکرر قرار می‌دادند. در طی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، رژیم بعث بسیاری از اسرای ایرانی را برای مقاطعی در این پادگان نگه‌داری می‌کرد و سپس آنها را به اردوگاه‌ها می‌فرستاد. البته تعدادی از اسرا برای اینکه مخفی بمانند و صلیب سرخ نتواند آنها را شناسایی کند، در این زندان و در بخش‌های سرّی نگه‌داری می‌شدند. مشخصات زندان زندان الرّشید مکانی مخفی بود که در میان ساختمان‌های مخابرات عراق، بانک بین‌المللی جانفیدنگ و یک هتل بزرگ محصور بود تا از دید دیگران مخفی باشد. زندان یک طبقة اداری و مجلل داشت و طبقات دوم و سوم سلول‌های زندانیان بود. در زیرزمین نیز دارای پنج طبقه شکنجه‌گاه بود که وضعیت مساحت و نور آن بسیار نامناسب بود. (ناهیدی، 1392) ساختمان زندان متشکل از محوطه‌ای بزرگ بود که در یک طرف، آسایشگاه نگهبان‌های عراقی قرار داشت و در سمت دیگر حیاط، دو دستگاه ساختمان مجزا از هم ولی به‌هم‌چسبیده که درِ ورودی آنها با میله‌های بلندی به فاصله 10 الی 15 سانتی‌متر ساخته شده بود. هر ساختمان دارای حیاطی کوچک، که حدود 80 مترمربع وسعت داشت، به همراه راهروی باریکی بود که به اتاق‌ها ارتباط داشت. در دو طرف این راهروی بلند ده اتاق حدوداً 3×2 مترمربع قرار داشت. راهرو باریک و در دو طرف آن، سلول‌های کوچکی وجود داشت که درهای آن به‌طرف راهرو باز می‌شد و در انتهای راهرو دستشویی و توالت‌ها قرار داشت. (سلیمان‌زاده، 1388) اسرای ایرانی آشنایی ایرانیان با زندان الرشید مربوط به اسیرانی است که در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، به این زندان برده شدند. به تواتر از بسیاری اسرا نقل شده است که تعداد کثیری از اسرای ایرانی، قبل از انتقال به اردوگاه‌ها، در این زندان به سر برده‌اند.
زمان ورود اسرای ایرانی به این زندان از همان اوایل جنگ در 1359 بوده است. حضور اغلب اسرا در این زندان ثابت نبود، بلکه اکثر اسرا مدت محدودی در این زندان می‌ماندند و سپس به سایر اردوگاه‌ها در موصل، تکریت، بغداد و... برده می‌شدند. لیکن اسرای دیگری که دولت عراق سرنوشت آنان را مخفی نگه می‌داشت و در فهرست ثبت‌نام‌شده‌های صلیب سرخ نبودند، همواره بین زندان‌های متعدد عراق همچون الرشید، ابوغریب و سایر مکان‌های مخفی در عراق جابه‌جا می‌شدند یا تمام اسارت خود را در الرشید می‌گذراندند. اسرای ایرانی عموماً پاسدار یا نظامی، درجه‌دارها، خلبان‌ها [و یا سایر افراد مهمی همچون شهیدان لشکری و تندگویان] بودند که سرّی نگه‌داری می‌شدند تا آنها را تخلیة اطلاعاتی کنند یا با مبهم نگه داشتن سرنوشتشان، بعداً به‌منزلة امتیازی در برابر ایران بهره‌برداری کنند. (آباد، 1392: 276) نام این زندان برای اسرای ایرانی، یادآور خشونت بی‌حدّوحصر، شکنجه‌های مداوم، انفرادی‌های طولانی و چندماهه و شهادت هم‌بندها است. وضعیت اسرا در این زندان بسیار رقّت‌بار و وحشتناک بود، بسیاری از اسرای زخمی دچار عفونت شدند، برخی با شکنجة عراقی‌ها دچار شکستگی و حتی مرگ شده و عراقی‌ها بدیهی‌ترین و ابتدایی‌ترین اصول زندگی انسانی را نیز برای آنها درنظر نمی‌گرفتند؛ چنانچه همگی در آرزوی رهایی از این زندان بودند و مهم نبود که به کجا بروند بلکه خلاص شدن از شر این پادگان را آرزو می‌کردند. وضعیت زندگی در زندان الرشید زندگی در الرشید بغداد به نحو متعارف معنا نداشت، بلکه اسرا تلاش می‌کردند تا برای بقا و زنده ماندن بجنگند. وضعیت رفاهی بسیار اسفناک بود و سرنوشت آنها نیز برای کسی معلوم نبود؛ بدین‌جهت بعثی‌ها برای اسرا هیچ حق انسانی قائل نبودند و مدام آنها را در معرض انواع شکنجه‌های جسمی- روانی قرار می‌دادند. وضعیت بهداشتی زندان نیز بسیار رقّت‌انگیز بود که در خور شأن زندگی هیچ انسانی نبود. شهید لشکری، که مدت زیادی بین زندان‌های ابوغریب و الرّشید در رفت‌وآمد بود، در خاطراتش وضعیت زندان الرشید را چنین توصیف می‌کند: «زندانی [الرشید] که در آن قرار داشتیم بسیار قدیمی بود. قبلاً دولت عراق از آن برای نگه‌داری زندانیان سیاسی استفاده می‌کرده است. در یکی از سلول‌ها، اسامی چند تن از خاندان حکیم بر روی دیوار کنده شده بود. دیوارهای حمام و دستشویی به‌علت قدمت زیاد سیمان‌هایش ترک خورده و در لابه‌لای آن، لجن و کثافت انباشته شده بود.» (لشکری، 1388: 79) گرجی‌زاده معاون قرارگاه نصرت در زندان الرّشید صحنة ورودش به زندان را چنین به تصویر می‌کشد: «بسم‌الله گفتم و وارد تونل شدم. احساس خفگی به من دست داد. بدنم داشت فرو می‌ریخت. یارای ایستادن نداشتم. هر طور بود در برابر ضربات کابل‌ها خودم را کنترل کردم تا نیفتم. درحالی‌که از درد به خودم می‌پیچیدم از تونل عبور کردم و در گوشه‌ای نشستم... بوی عفونت و کثافت سالن، حالم را به هم می‌زد. عده‌ای که قدرت دفاعی کمتری داشتند، سریع واکنش نشان دادند و استفراغ کردند. این کار هوا را بدتر کرد. ردّ خونی که کف زمین سالن بود، نشان می‌داد قبل از ما چه خبر بوده است. آدم از دیدن دیوارها و کف زمین وحشت می‌کرد.» (بهداروند، 1394: 83-84) وضعیت هواخوری در زندان الرّشید بسیار بد بود و عمده اسرایی که در سلول‌های انفرادی و جداگانه نگه‌داری می‌شدند، مدت‌های بسیار طولانی از هواخوری و نور خورشید منع می‌شدند و در همان سلول‌های نمور می‌ماندند که خود موجب انواع بیماری‌های پوستی، تنفسی، روماتیسم و حتی باعث مرگ می‌شد. معصومه آباد نیز در روایت خود از زندان الرّشید، نوبت آفتاب خود را هر شش ماه یک‌بار برمی‌شمارد که یک ربع، بیست دقیقه‌ای آنجا می‌ماندند و این رفت‌وآمد، خوش‌ترین لحظات و خاطرات اسرا در دوران اسارت بود. (آباد، همان: 286) اعتصاب‌های مکرر چندین هفته‌ای اسرای زندان الرّشید در واکنش به وضعیت بد بهداشتی- غذایی مکرّر بود. اسرا روزانه شکنجه می‌شدند و هیچ‌کس از سرنوشتشان مطلع نبود و عراقی‌ها نیز برای این اسرای مخفی نیز حقی قائل نبودند؛ بنابراین راهی جز اعتصابات طولانی‌مدت برای حداقل‌های لازمة حیات نداشتند. در اکثر موارد این اعتصاب‌ها به نتیجه نمی‌رسید؛ لیکن جنگ ارادة اسیران در این زندان مخوف بود که برای ادامة حیات تلاش می‌کردند. ارتباط اسرا با همدیگر اسرای ایرانی در زندان الرشید، همچون سایر زندان‌های مخفی عراق از روش‌های خاص خود برای برقراری ارتباط با همدیگر استفاده می‌کردند. اولین ارتباط اسرایی که از هم جدا بودند، ولی سلول‌هایشان در کنار هم بود، استفاده از روش «کد مورس» بود. اما در ادامه، در قالب دعا خواندن یا برقراری ارتباط از درزِ زیر در و... به همدیگر خبررسانی می‌کردند. گاهی اسیران در قالب خواندن دعا اسامی خود و هم‌اتاقی‌هایشان را به اطلاع سایر اسیران زندانی در سلول‌های دیگر می‌رساندند تا در صورت آزادی، اسامی آنها را که مفقود‌الاثر بودند، انتقال دهند. (آباد، همان: 271-270) گاهی نیز اسرا با نوشتن یادگاری و اسامی خود در سلول‌ها، افرادی را که بعد از خود به سلول وارد می‌شدند، مطلع می‌کردند. خبررسانی و حتی نوشتن خبر بر روی دیوارهای هواخوری ازجمله موارد دیگر بود. رادیو نیز از مهم‌ترین ابزارهای خبرگیری از دنیای بیرون بود که اسرا با زحمت بسیار آن را به‌دست می‌آوردند. رادیو را به تکه‌های مختلف تقسیم‌بندی و چند روز یک‌بار آن را سرهم‌بندی می‌کردند و از مسئول رادیو، اخبار ایران را می‌گرفتند و به افراد زندانی انتقال می‌دادند‌. رادیو را برخی سربازان عراقی به اسرا تحویل می‌دادند و اسرا برای نگه‌داری آن شکنجة جمعی نیز می‌شدند. (← ارتباطات) اسیران شاخص با توجه به سرّی بودن زندان الرّشید، اسرای مهم ایرانی که عراق نمی‌خواست سرنوشتشان معلوم باشد، در این زندان نگه‌داری می‌شدند. برخی از آنها دائمی بودند و برخی دیگر، دوره‌ای جابه‌جا می‌شدند و برخی دیگر نیز مقطعی از اسارت خود را در این زندان می‌گذرانده‌اند. ازجمله مهم‌ترین چهره‌ها شهید محمدجواد تندگویان (← تندگویان، محمدجواد) وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران بود. دکتر عباس پاک‌نژاد، دکتر هادی عظیمی، دکتر هادی بیگدلی و... و اسیران مهم دیگری همچون مهندس محمدعلی زردبانی (← گداخته)، فریدون یمین، اصغر اسماعیلی (راننده تندگویان)، مهندس محسن یحیوی و مهندس امروز بوشهری (معاونین تندگویان) از دیگر اسرای سرشناس ایرانی این زندان بودند. گروه خلبان‌های اسیر نیز ازجمله افراد مهمی بودند که در زندان الرّشید اسیر بودند و وضعیتشان مخفی نگه داشته می‌شد که خلبان شهید حسین لشکری، جمشید اوشال، شهید محمدرضا صلواتی، احمد کتاب، داوود سلمان، محمدرضا احمدی، علیرضا علیرضایی، احمد سهیلی، محمد حدادی، میرمحمدی از آن جمله‌اند. (آباد، 1392: 252) علاوه‌براین گروه‌ها، پاسداران و درجه‌دارن بسیاری نیز در این زندان به سر برده‌اند و از صلیب سرخ مخفی نگه داشته شدند که می‌توان به علی‌اصغر گرجی‌زاده (← زندان الرشید)، معاون علی هاشمی و قرارگان نصرت، اشاره داشت که کلّ دوران اسارتش را در زندان الرّشید گذرانده است. همچنین بایستی از چهار زن ایرانی اسیر در عراق (شمسی بهرامی، معصومه آباد، حلیمه آزموده و فاطمه ناهیدی) نیز نام برد که نزدیک 20 ماه به‌صورت مخفی و در بدترین شرایط بهداشتی- ‌غذایی، در قفس‌های مخفی زندان الرشید بغداد نگه‌داری شدند. کتاب‌شناسی آباد، معصومه (1392). من زنده‌ام؛ خاطرات دوران اسارت. تهران: بروج. بهداروند، محمدمهدی (1394). زندان الرشید: خاطرات رئیس ستاد سپاه ششم ایران علی‌اصغر گرجی‌زاده. تهران: سوره مهر. چینی‌پرداز، محمدحسین (1395). شصت‌ویک. تهران: پیام آزادگان. حسینی‌پور، ناصر (1390). پایی که جا ماند. چ دهم. تهران: سوره مهر. لشکری، حسین (1388). 6410؛ یادنامه امیر آزاده خلبان شهید حسین لشکری. تهران: اجا. ناهیدی، فاطمه (27 مرداد 1392). روایت اسارت در زندان‌های بعثی از زبان اولین بانوی آزاده ایرانی؛ مصاحبه با فاطمه ناهیدی رجوع شود به https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/05/27/ 120191/ محمد سلیمان‌زاده، محمد (24/11/1388) خاطرات اسارت، رجوع شود به: http://khaterat-m.blogfa.com/post-22.aspx http://khalabanrezaahmadi.persianblog.ir/1395/3

فتح‌الله پرتو